Nacionalna arhitektonska strategija za period od 2023. do 2035. godine

Na osnovu člana 10. stav 1. tačka 5) Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, br. 72/09, 81/09 – ispravka, 64/10 – US, 24/11, 121/12, 42/13 – US, 50/13 – US, 98/13 – US, 132/14, 145/14, 83/18, 31/19, 37/19 – dr. zakon, 9/20 i 52/21) i člana 38. stav 1. Zakona o planskom sistemu Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 30/18),

Vlada donosi

NACIONALNU ARHITEKTONSKU STRATEGIJU

za period od 2023. do 2035. godine

"Službeni glasnik RS", broj 48 od 9. juna 2023.

1. UVOD

1.1. Delokrug Nacionalne arhitektonske strategije

Nacionalna arhitektonska strategija (u daljem tekstu: NAS) predstavlja osnovni dokument kojim se utvrđuje arhitektonska politika u Republici Srbiji i kojim se na celovit način određuje strateški pravac delovanja u cilju razvoja i unapređenja kvaliteta arhitekture i građene sredine kao ishoda arhitektonske delatnosti, posebno uzimajući u obzir ulogu arhitektonske profesije i kvalitet arhitektonske prakse, čime se utiče na opšti kvalitet života i zdravlje ljudi. Kao integrišući aspekt pri uspostavljanju i sprovođenju arhitektonske politike jeste i podizanje opšte društvene svesti o značaju kvaliteta arhitekture i građene sredine za kvalitet života i zdravlje ljudi, ekonomski razvoj i razvoj društva u celini.

Delokrug NAS jeste i reafirmisanje arhitekture kao esencijalne komponente nacionalne kulture i identiteta, čije kulturološke dimenzije utiču na kolektivni nivo svesti i odnos svakog pojedinca prema nasleđu, identitetu i životnom okruženju. Stoga će NAS poslužiti pre svega kao osnov za započinjanje dugoročnog procesa uspostavljanja platforme i konsenzusa o kvalitetu arhitekture i kulturi građenja na nacionalnom nivou.

Budući da je „arhitektura” osnovna odrednica delokruga „arhitektonske strategije”, a da se pored ovog, kao prošireno polje delovanja, uvodi i termin „građena sredina”, oba termina su u nastavku posebno izdvojena i dodatno pojašnjena.1

–––––––––––––

1 Pojmovnik sa osnovnim relevantnim pojmovima nalazi se u prilogu strategije, međutim, budući da su se tokom perioda javnih konsultacija u vezi radne verzije dokumenta pojavile nedoumice u korišćenju i tumačenju termina „arhitektura” i „građena sredina”, kao osnovnih odrednica koje tvore delokrug arhitektonske strategije, iste su pojašnjene u uvodnom delu strategije.

Arhitektura i građena sredina

Koreni određenja Arhitekture sežu u I vek p.n.e. kada rimski klasični pisac Marko Vitruvije Polion (Vitruvius) u svome delu „Deset knjiga o arhitekturi”2 piše o teoriji i praksi grčke i rimske arhitekture, te tako, govoreći o arhitekturi kroz obrazovanje arhitekata3, njena svojstva4 i podelu5, uspostavlja sistem značenja u odnosu na koji će se vekovima kasnije razvijati razne definicije i pojmovna određena arhitekture. Govoreći o „graditeljstvu” kao segmentu arhitekture i nadalje, podelom prema vrsti građevina, on navodi: „Sve se te građevine moraju tako graditi da vodimo računa o čvrstoći, svrsi i lepoti” čime je dao opšte određenje arhitekture kao „proizvoda” – objekta – fizičke strukture, koju treba da karakterišu: čvrstoća (izdržljivost, pouzdanost – firmitas); upotrebljivost (korisnost, svrsishodnost – utilitas) i lepota (raskošnost, ljupkost – venustas). Uz pomoć ovog trojstva, uz određena prilagođavanja u tumačenju naročito trećeg aspekta, vekovima je bilo moguće diferencirati arhitekturu od ostalih izgrađenih objekata i ono se do danas zadržalo u arhitektonskom obrazovanju, teoriji i praksi.6

S druge strane, poreklo reči „arhitektura” (lat. arshitestura) vodi od reči „arhitekta”, odnosno starogrčke reči „arkitekton” (ὰρχιτεκτονική), a koja se sastoji od dve reči: „arhi” (ὰρχι — glavni) i „tekton” (Τεκτονική — graditelj), što upućuje na „profesiju” ili „disciplinu”. Osim tumačenja na osnovu starogrčkog, etimološko značenje može se odrediti i na osnovu latinskog jezika, jer sufiks „ura” označava radnju, proces i (ili) ishod, pa stoga pojam arhitektura etimološki označava i proces rada ili ishod delovanja arhitekte, te bi se moglo reći i da je arhitektura disciplina koja obuhvata i procese i ishode delovanja arhitekte.7

Jedna od mogućih definicija arhitekture kao discipline mogla bi da glasi i: „Arhitektura je disciplina koja objedinjuje umetničko delovanje i inženjerska znanja utemeljena u naučnim i tehničko-tehnološkim dostignućima u cilju oblikovanja prostora i objekata za potrebe ljudi, odnosno korisnika”. Međutim, usložnjavanjem osnovnih karakteristika, kao i zahteva koji se pripisuju arhitekturi – kao objektu8, usložnjava se i interdisciplinarni karakter arhitekture, te tako dolazimo do mogućih drugačijih određenja arhitekture, primera radi „izvučenih” iz određenih međunarodnih dokumenata/povelja koji daju smernice za arhitektonsko obrazovanje kao esencijalne komponente profesije: „[…] disciplina koja crpi znanja iz humanističkih, društvenih i fizičkih nauka, tehnologije, nauka o životnoj sredini, kreativne umetnosti i slobodnih umetnosti”.9 Kompleksnost arhitekture kao discipline ogleda se i kroz sadržaj kriterijuma za minimalno (teorijsko i praktično) osposobljavanje arhitekata koje propisuje EU Direktiva o međusobnom priznavanju profesionalnih kvalifikacija 2005/36/EZ i 2013/55/EU10, u vidu znanja i veština koji treba uravnoteženo da budu sadržani u studijskim programima, i koji osiguravaju da će nosioci kvalifikacija moći razumeti i zadovoljiti potrebe pojedinaca, društvenih grupa i vlasti u pogledu prostornog planiranja, projektovanja, pripreme i izgradnje objekata, očuvanja i korišćenja arhitektonske baštine te zaštite prirodne ravnoteže.

Građenu sredinu (eng.: built environment)11 možemo tumačiti kao složeni fenomen, nastao čovekovim delovanjem (nasuprot prirodnoj sredini/okruženju) i podrazumeva više aspekata koji su odraz čovekovih potreba i aktivnosti u prostoru, i uključuje veći broj disciplina, odnosno oblasti.12

„Građena sredina se može razumeti kao složeni artefakt najčešće sastavljen od brojnih pojedinačnih artefakata, namerno ili ne namerno objedinjenih u prostorno struktuirane celine”, dok se arhitektura u kontekstu građene sredine može posmatrati kao građenje koje prevazilazi utilitarnu dimenziju i koje mora pored funkcionalno i tehničkih da zadovolji i socio-kulturne zahteve koje postavlja konkretno društvo.13

Ovako sagledan odnos arhitekture i građene sredine dovodi i do razumevanja, u evropskim okvirima sve prisutnijeg koncepta „kulture građenja” – Baukltur14, kao holističkog pristupa koji se primenjuje ne samo pri arhitektonskom i pejzažnom projektovanju za pojedinačne realizacije, već i u procesima planiranja bez obzira na prostorni obuhvat, veličinu i vrstu projekta.

–––––––––––––

2 Marcus Vitruvius Pollio: De Architectura Libri Decem

3 Vitruvije: (I.1.1.) O arhitekturi i o obrazovanju arhitekata: „Obrazovanje arhitekta mora se sastojati od više znanosti i različnih znanja, jer arhitekt treba ocjenjivati i vrijednost djela koja potječu iz oblasti drugih vještina. Arhitektura se sastoji od prakse i teorije. Praksa je sposobnost stečena trajnom vježbom.”

4 Vitruvije: (I.2.1.) O osnovama arhitekture: „Arhitektura se sastoji od: reda (ordinatio); rasporeda (dispositio); euritmije, simetrije, prikladnosti (decor) i raspodele (distributio).”

5 Vitruvije: (I.3.1.) O podeli arhitekture: „Sama arhitektura ima tri dijela: graditeljstvo, gnomonika (izrada satova) i strojarstvo. Graditeljstvo se dijeli u dva dijela. Od njih se jedan bavi podizanjem gradskih zidina i javnih građevina na javnim mjestima, a drugi zidanjem privatnih kuća.”

6 Prema definiciji arhitekture u Enciklopediji Britanika: Architecture. Encyclopedia Britannica internet prezentacija. Pristupljeno 3. 3. 2021. https://www.britannica.com/topic/architecture: „Karakteristike koje razlikuju jedno arhitektonsko delo od drugih izgrađenih objekata su (1) pogodnost dela za upotrebu od strane ljudi uopšte i njegova prilagodljivost određenim ljudskim aktivnostima, (2) stabilnost i postojanost konstrukcije dela, i (3) komunikacija iskustva i ideja kroz njegovu formu. Svi ovi uslovi moraju biti ispunjeni u arhitekturi.”

7 Tatjana Babić, Kreativni procesi i mogući ishodi savremenih arhitektonskih praksi, doktorska disertacija odbranjena na Fakultetu tehničkih nauka Univerziteta u Novom sadu, 2016, str. 23.

8 U domaćem zakonodavstvu postoji 7 grupa Osnovnih zahteva za objekat (1. mehanička otpornost i stabilnost; 2. bezbednost u slučaju požara; 3. higijena, zdravlje i životna sredina; 4. bezbednost i pristupačnost prilikom upotrebe; 5. zaštita od buke; 6. ušteda energije i zadržavanje toplote i 7. održivo korišćenje prirodnih resursa), koji su preuzeti iz EU Direktive o građevinskim proizvodima. U prilogu I, navedene EU Direktive: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32011R0305 navedeno je: „Objekti moraju, u celosti i u svojim zasebnim delovima, biti prikladni za njihovu nameravanu upotrebu, posebno imajući u vidu zdravlje i sigurnost korisnika tokom životnoga ciklusa objekta. Uz uobičajeno održavanje, objekti moraju zadovoljiti navedene osnovne zahteve za objekte u ekonomski prihvatljivom vremenu upotrebe.”

9 Definisanje pojma preuzeto je iz UNESCO-UIA CHARTER FOR ARCHITECTURAL EDUCATION Revised, 2017 Edition, https://www.uia-architectes.org/wp-content/uploads/2022/02/Architectural-Education-Charter_2017_english.pdf

10 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A32005L0036

11 Pored pojma „građena sredina” u upotrebi je i pojam „izgrađeno okruženje”.

12 U opseg disciplina koje, pored arhitekture, određuju građenu sredinu, mogu se uvrstiti: urbanizam, prostorno planiranje, pejzažna arhitektura, dizajn, inženjerstvo, sociologija, antropologija i dr. dok je broj oblasti koje utiču na njen (održivi) razvoj znatno veći, kao što su oblasti zdravstva – „javno zdravlje”, energetika, zaštita životne sredine, ekonomija i dr.

13 Zoran Nikezić, Građena sredina i arhitektura (Beograd: Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu, 2007), str. 13, 19–20.

14 U SR Nemačkoj se, primera radi, arhitektonska politika sprovodi pod okriljem dokumenta – „Kulture građenja” (Baukultur) – koji kao krovni dokument obuhvata sve aspekte građene sredine i objedinjuje arhitekturu, građevinarstvo, urbanizam i prostorno planiranje, zaštitu nasleđa, pejzažnu arhitekturu, dizajn enterijera i umetnički izraz u objektima javne namene.

1.2. Pravni osnov za donošenje NAS

Pravni osnov za izradu NAS predviđen je članom 10. stav 1. tačka 5) Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, br. 72/09, 81/09 – ispravka, 64/10 – US, 24/11, 121/12, 42/13 – US, 50/13 – US, 98/13 – US, 132/14, 145/14, 83/18, 31/19, 37/19 – dr. zakon, 9/20 i 52/21, u daljem tekstu: ZPI) kojim je propisano da NAS predstavlja jedan od dokumenata prostornog i urbanističkog planiranja, dok je članom 39. istog zakona data mogućnost nadležnom ministarstvu da, u cilju uključivanja RS u proces integracija, finansira izradu nacionalnih programa kojima se uređuje politika urbanog razvoja, arhitektonska politika, urbana obnova i dr, što arhitektonsku politiku svrstava u prioritete koji državu približavaju vrednostima koje su ustanovljene na nivou zemalja članica EU. Na osnovu ovog pravnog okvira, a na predlog MGSI, donet je 25. februara 2021. godine Zaključak Vlade o utvrđivanju Osnova za izradu Nacionalne arhitektonske strategije u Republici Srbiji do 2035. godine.

Izrada NAS, kroz definisanje strateškog pravca delovanja RS u postizanju opšteg i posebnih ciljeva u oblasti arhitektonske politike, te mera i aktivnosti za dostizanje tih ciljeva, sprovodi se u skladu sa Zakonom o planskom sistemu („Službeni glasnik RS”, broj 30/18).

1.3. Razlozi za donošenje NAS

Razlozi za donošenje NAS jesu formulisanje javne politike u oblasti arhitekture, što do sada nije bilo utvrđeno ni jednim posebnim dokumentom, premda se relevantne odrednice mogu pronaći u raznim sektorskim strategijama i zakonima, pre svega u ZPI, kao krovnom zakonu koji uređuje pitanja arhitektonske prakse i profesije, kao i opšta načela za korišćenje i uređenje prostora. Svrha NAS je da se utvrde opšti i posebni ciljevi, kao i mere za njihovo sprovođenje, kako bi se doprinelo unapređenju arhitektonske prakse i profesije, poboljšanju kvaliteta prostornog i urbanističkog planiranja i arhitektonskog projektovanja, stvaranja uslova za podsticanje programski orijentisanih projekata usmerenih ka održivom razvoju arhitekture i celokupne građene sredine, podsticanje integrativnih pristupa u obnovi i korišćenju izgrađenog fonda, graditeljskog i prirodnog nasleđa kao nosioca prostornog i kulturnog identiteta RS, te podizanju svesti o značaju arhitekture i građene sredine za život svakog pojedinca.

1.4. Institucije uključene u izradu NAS

Uključivanjem predstavnika relevantnih institucija i aktera u izradu NAS obezbeđen je participativni proces koncipiran u skladu sa okvirom, načelima i smernicama definisanim Zakonom o planskom sistemu. Imajući u vidu da se neki od aspekata značajnih za NAS prožimaju kroz nekoliko drugih sektorskih politika, proces izrade i način uključivanja relevantnih aktera temelji se na sinergijskom delovanju tih javnih politika. Posebnu radnu grupu za izradu NAS (formiranu rešenjem ministra br. 119-01-410/2018-01 od 15. januara 2021. godine) čine predstavnici javnih institucija, ustanova i udruženja: Ministarstvo građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture (MGSI), Ministarstvo kulture i informisanja (MKI), Ministarstvo trgovine, turizma i telekomunikacija (MTTT), Ministarstvo prosvete, nauke i tehnološkog razvoja (MPNTR), Kancelarija za upravljanje javnim ulaganjima, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu, Fakultet tehničkih nauka Univerziteta u Novom Sadu, Građevinsko-arhitektonski fakultet Univerziteta u Nišu, Udruženja arhitekata Srbije sa lokalnim udruženjima (Beograd, Niš, Novi Sad), Žensko arhitektonsko društvo – ŽAD, Inženjerske komore Srbije, Stalne konferencije gradova i opština – SKGO, Kancelarija glavnog urbaniste grada Beograda i Privredna komore Srbije. Radna grupa je zadužena za koordinaciju i nadzor nad celokupnim procesom izrade i sadržajem NAS, dok je u cilju sprovođenja konsultacija o pojedinim specifičnim pitanjima značajnim za procese formulisanja komponenti NAS, kao i metodologiji izrade, uključen Republički sekretarijat za javne politike.

Proces izrade NAS se sprovodi kroz postupke javnog informisanja, ankete, konsultacije i panel diskusije, a od posebnog značaja je uključivanje i drugih zainteresovanih strana i relevantnih aktera, kako iz javnog, tako i iz privatnog sektora i civilnog društva (instituti, zavodi, biroi za arhitektonsko projektovanje, udruženja, OCD i inicijative). S obzirom da analiza stanja i utvrđivanje ključnih problema predstavljaju osnov za definisanje vizije, opšteg i posebnih ciljeva NAS, kao i mera za njihovo ostvarivanje, konsultativni proces je sproveden kroz nekoliko održanih radionica i konsultacija sa članovima Radne grupe za izradu NAS, fokus grupom koju su činili arhitektonski biroi koji su se odazvali na poziv MGSI, a posebno značajne su dve panel diskusije održane rokom aprila 2022. na kojima su predstavljeni predlog vizije, opštih i posebnih ciljeva NAS, kao i pojedine mere za sprovođenje ciljeva, a sumirani zaključci sa diskusija uvršćeni u predloge mera za sprovođenje NAS: Stručni panel održan 4. aprila 2022. godine na Arhitektonskom fakultetu Univerziteta u Beogradu koji je bio namenjen široj stručnoj javnosti (privatni sektor – arhitektonski biroi, lokalna uprava, naučna zajednica i OCD), kao i posebna sesija pod nazivom: „Kvalitet građene sredine i urbani razvoj” koja je održana u okviru Nacionalnog urbanog foruma 12. aprila 2022. godine u Beogradu i na kojoj su prisustvovali predstavnici lokalnih samouprava (urbanistički zavodi i odeljenja za urbanizam, službe glavnog urbaniste i dr. javna preduzeća), predstavnici akademske i naučne zajednice, organizacija civilnog društva i privatnog sektora, te međunarodnih organizacija i diplomatskih predstavništva.

Informisanje o procesu rada na izradi NAS i sprovedenim aktivnostima, obezbeđeno je putem veb sajta MGSI i drugih relevantnih portala, kako bi javnost bila informisana o ciljevima i aktivnostima u okviru buduće javne politike, a aktivnije uključivanje šire javnosti u validaciju pojedinih ključnih strateških opredeljenja arhitektonske politike planirano je putem stručnih skupova i fokusiranih anketa.

2. PRAVNI I STRATEŠKI OKVIR ZA RAZVOJ ARHITEKTONSKE POLITIKE

U REPUBLICI SRBIJI

Definisanje arhitektonske politike kroz dokument javne politike NAS ima uporište u:

– pravnim i strateškim dokumentima Republike Srbije;

– obavezama koje proističu iz procesa pridruživanja Evropskoj uniji a koje između ostalog podrazumevaju usklađivanje nacionalnog pravnog okvira sa pravnim tekovinama EU (Pregovaračko poglavlje 3 – Pravo poslovnog nastanjivanja i sloboda pružanja usluga koje podrazumeva, između ostalog, i harmonizaciju nacionalnog zakonodavstva sa Direktivom o međusobnom priznavanju profesionalnih kvalifikacija 2005/36/EZ i 2013/55/EU, u kojoj je na poseban način regulisana profesija arhitekte), kao i

– međunarodnim dokumentima (konvencije, rezolucije, povelje, deklaracije i zaključci) i smernicama strukovnih organizacija na međunarodnom nivou.

2.1. Pravni okvir za razvoj arhitektonske politike

ZPI predstavlja osnovni pravni okvir koji uređuje pitanja od značaja za uređenje prostora i izgradnju objekata, načela uređenja i korišćenja prostora, a istim zakonom definisan je i sistem planskih dokumenata koji svojim sadržajem i načinom sprovođenja daju okvir za prostorna i arhitektonska rešenja, što ima direktan uticaj na formulisanje arhitektonske politike. Načela za uređenje i korišćenje prostora definisana članom 3. ZPI koja imaju direktan uticaj i na formulisanje nacionalne arhitektonske politike su: održivi razvoj kroz integralni pristup u planiranju, ravnomerni teritorijalni razvoj, racionalno korišćenje zemljišta podsticanjem mera urbane i ruralne obnove i rekonstrukcije, racionalno i održivo korišćenje neobnovljivih i optimalno korišćenje obnovljivih resursa, zaštita i održivo korišćenje prirodnih i nepokretnih kulturnih dobara, otklanjanje uzroka koji izazivaju klimatske promene, usaglašenost sa evropskim propisima i standardima iz oblasti planiranja i uređenja prostora, unapređenje i korišćenje informacionih tehnologija koje doprinose boljoj efikasnosti i ekonomičnosti rada javne uprave na poslovima izgradnje, učešće javnosti i očuvanje običaja i tradicije, očuvanje specifičnosti predela i horizontalna i vertikalna koordinacija.

Pored ZPI, relevantni su i pojedini podzakonski akti koji sadrže odrednice koje u manjoj ili većoj meri mogu da utiču na kvalitet budućeg projekta i građene sredine, kao što je primera radi, Pravilnik o sadržini, načinu i postupku izrade dokumenata prostornog i urbanističkog planiranja („Službeni glasnik RS”, broj 32/19), koji propisuje da se u okviru planova generalne i planova detaljne regulacije, između ostalog, propisuju i pravila građenja za arhitektonsko oblikovanje objekata, Pravilnik o opštim pravilima za parcelaciju, regulaciju i izgradnju („Službeni glasnik RS”, broj 22/15), Pravilnik o sadržini, načinu i postupku izrade i načinu vršenja kontrole tehničke dokumentacije prema klasi i nameni objekata („Službeni glasnik RS”, broj 73/19), kao i drugi podzakonski akti i tehnički propisi koji se donose na osnovu ZPI.

ZPI predstavlja i pravni okvir za uređivanje profesije arhitekte i drugih inženjerskih profesija (regulisane profesije u oblasti planiranja i izgradnje), budući da propisuje uslove za sticanje ovlašćenja za obavljanje profesije, odnosno stručnih poslova u oblasti planiranja i izgradnje, kako za domaća tako i za strana lica koja imaju odgovarajuće kvalifikacije. U pogledu profesije, a u sklopu harmonizacije sa Direktivom EU 2005/36/EC o priznavanju profesionalnih kvalifikacija relevantan je i Zakon o regulisanim profesijama i priznavanju profesionalnih kvalifikacija („Službeni glasnik RS”, broj 66/19) kojim je u domaći pravni okvir preuzeta navedena Direktiva i kojim je profesija arhitekte, zajedno sa šest drugih profesija, utvrđena kao profesija koja je u sistemu ,,automatskog priznavanja”, te shodno tome podrazumeva i zadovoljenje posebnih kriterijuma u sticanju znanja i veština prilikom formalnog osposobljavanja (obrazovanja) i sticanja profesionalnog naziva i prava korišćenja profesionalnog naziva pri obaljanju stručnih poslova15.

S obzirom da je graditeljsko nasleđe jedna od najvažnijih komponenti prostornog i kulturnog identiteta, pa samim tim i značajan segment arhitektonske politike, pored ratifikovanih međunarodnih konvencija16, relevantan je i pravni okvir koji uređuje sistem zaštite i korišćenja kulturnih dobara i uslove za obavljanje delatnosti zaštite kulturnih dobara – Zakon o kulturnom nasleđu („Službeni glasnik RS”, broj 129/21).

–––––––––––––

15 U sklopu usaglašavanja sektorskih propisa sa Zakonom o regulisanim profesijama i priznavanju profesionalnih kvalifikacija i EU Direktivom, izmenama i dopunama ZPI iz februara 2020. godine, utvrđeni su profesionalni nazivi „licencirani arhitekta” i „licencirani arhitekta urbanista”, te „licencirani inženjer”, kao i pravo upotrebe profesionalnog naziva u obavljanju stručnih poslova.

16 Konvencija o zaštiti svetske kulturne i prirodne baštine doneta 1972. u Parizu („Službeni list SFRJ – Međunarodni ugovori”, broj 8/74); Konvencija o zaštiti evropskog arhitektonskog blaga doneta 1985. u Granadi („Službeni list SFRJ – Međunarodni ugovori”, broj 4/91); Evropska konvencija o zaštiti arheološkog nasleđa doneta 1992. godine u La Valeti („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 42/09); Okvirna konvencija Saveta Evrope o vrednosti kulturnog nasleđa za društvo doneta 2005. godine u Faru („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 1/10); Evropska konvencija o predelu doneta 2000. godine u Firenci („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 4/11); Konvencija o zaštiti i unapređenju raznolikosti kulturnih izraza doneta 2005. godine u Parizu („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 42/09).

2.2. Strateški okvir relevantan za razvoj arhitektonske politike

2.2.1. Nacionalni strateški okvir

Nacionalni strateški okvir relevantan za razvoj arhitektonske politike obuhvata nekoliko strateških dokumenata iz oblasti planiranja i izgradnje, koji su doneti ili je njihova izrada u završnoj fazi: Strategija održivog urbanog razvoja Republike Srbije do 2030. godine („Službeni glasnik RS”, broj 47/19), Dugoročna strategija za podsticanje ulaganja u obnovu nacionalnog fonda zgrada Republike Srbije do 2050. godine17 („Službeni glasnik RS”, broj 27/22) i druge sektorske strategije čiji su pojedini aspekti relevantni za oblast arhitektonske politike jer se odnose i na intervencije u urbanim i ruralnim područjima (izgradnju i obnovu objekata namenjenih kulturi18, obrazovanju, turizmu i dr.): Strategija razvoja turizma Republike Srbije za period od 2016. do 2025. godine („Službeni glasnik RS”, broj 98/16) i Strategija razvoja obrazovanja i vaspitanja u Republici Srbiji do 2030. godine („Službeni glasnik RS”, broj 63/21).

Idući u susret novom Prostornom planu Republike Srbije19, ključni problemi koji su bili uočeni i shodno tome smernice koje su bile utvrđene Zakonom o Prostornom planu Republike Srbije od 2010. do 2020. godine („Službeni glasnik RS”, broj 88/10)20, mogu se i dalje smatrati polazištima za razvoj arhitektonske politike. Prema smernicama iz PPRS, razvoj urbanih predela bilo je potrebno usmeriti planskim rešenjima koja će obezbediti kreiranje pozitivnog arhitektonskog identiteta gradova i naselja kroz „podizanje opšteg nivoa kulture građenja, realizaciju savremenih koncepata nove izgradnje usklađenih sa prirodnim i kulturnim, regionalnim i lokalnim specifičnostima, uređivanje i aktiviranje napuštenih i devastiranih područja i uređivanje visoko kvalitetnih javnih prostoraˮ.

Kao osnovni cilj zaštite, uređenja i razvoja predela RS navedeni su „raznovrsni, visoko kvalitetni i adekvatno korišćeni predeli, kao i fizički uređena i prijatna za život i boravak ruralna i urbana naselja i gradovi, razvijenog identiteta zasnovanog na poštovanju i afirmaciji prirodnih i kulturnih vrednosti”.

–––––––––––––

17 https://www.pravno-informacioni-sistem.rs/SlGlasnikPortal/eli/rep/sgrs/vlada/strategija/2022/27/1/reg

18 Predlog strategije razvoja kulture Republike Srbije 2020–2029 ima značaj za razvoj arhitektonske politike u pogledu definisanja dva ključna područja: kulturno nasleđe i savremeno stvaralaštvo. U ovom dokumentu arhitektura je prepoznata kao oblast u okviru „savremenog stvaralaštva”.

19 I Nacrtom PPRS od 2021. do 2035. godine kao jedan od ključnih izazova prostornog razvoja ukazuje se na stihijsku urbanizaciju, dalji trend bespravne izgradnje, širenje građevinskih područja, smanjenje kvaliteta života na atraktivnim lokacijama i u centralnim zonama, socijalnu segregaciju, siromaštvo i druge negativne trendove, a urbanističko planiranje ocenjuje se kao nedovoljno efikasno, uz zanemarivanje ukupnog kvaliteta urbanog prostora u korist „proceduralnog sprovođenja”, što uz nisku arhitektonsku kulturu i nedovoljno razvijenu participaciju građana, doprinosi smanjenju kvaliteta života i građene sredine, gubljenju identiteta urbanih naselja i degradaciji urbanog i kulturnog predela u celini: https://www.mgsi.gov.rs/cir/dokumenti/javni-uvid-u-nacrt-prostornog-plana-republike-srbije-od-2021-do-2035-godine-i-izveshtaj-o

20 Ovaj dokument je naročito ukazivao na probleme stihijske urbanizacije i suburbanizacije gradova, ugroženosti urbanih sredina, prirodnih i kulturnih vrednosti, odsustva zaštitnih mera ili realizacije mera zaštite, gubljenja zelenih i otvorenih prostora unutar gradskog tkiva, ugroženosti javnih prostora i identiteta naselja, nepoznavanja ili nedostatka volje za prihvatanjem principa održivosti, odsustva standarda i doslednosti u sprovođenju gradnje, građenja i korišćenja prostora na način da se regionalne i lokalne specifičnosti slabo ili gotovo uopšte ne uvažavaju, te nestajanja specifičnog karaktera urbanih i ruralnih predela.

2.2.1.1. Drugi dokumenti javnih politika koji su povezani sa NAS

U Strategiji održivog urbanog razvoja Republike Srbije do 2030. godine („Službeni glasnik RS”, broj 47/10), (SOUR) u okviru seta ključnih problema urbanog razvoja u RS, između ostalog, izdvojeno je opadanje kvaliteta uređenosti i identiteta urbanih prostora i porast urbanističkog haosa u rubnim urbanim zonama i prigradskim naseljima pod uticajem masovne bespravne izgradnje kao složenog fenomena urbanog razvoja. Naglašava se nedovoljna zastupljenost tema kulture, kulturnog diverziteta i kulturne baštine u praksi prostornog i urbanističkog planiranja, što je posledica i nedostatka jasne metodologije istraživanja i evaluacije kulturnih i istorijskih vrednosti prostornih celina u slučajevima urbane regeneracije. Ističe se nedovoljno prepoznavanje zaštite vrednosti vernakularne arhitekture, industrijskog nasleđa, graditeljskog nasleđa 20. veka, što se posebno odnosi na objekte modernističke arhitekture i urbanizma koji nastaju nakon Drugog svetskog rata i poseduju značajne istorijske, kulturne i civilizacijske vrednosti.

Značajan aspekt za razvoj arhitektonske politike ima i sektor turizma koji u velikoj meri koristi i aktivira prostorne resurse, kako urbane (ambijentalne celine, kulturna dobra, hotelske i druge turističke kapacitete na značajnim gradskim lokacijama), tako i ruralne (turističke centre i destinacije, seoska područja u kojima se razvija etno turizam, arheološka nalazišta, kulturno-istorijske celine i dr.). S obzirom da na prostor u širem ili užem smislu može imati značajne pozitivne ili negativne uticaje, turizam se u velikoj meri može uvrstiti u specifične režime, ili načine, korišćenja prostora. Pored ekspanzije nove izgradnje hotelskih kapaciteta, veliki potencijal čine i postojeći objekti, stari hoteli, moteli, nekadašnja odmarališta i dr., dok je Strategijom razvoja turizma 2016. do 2025. godine posebno istaknuto nepostojanje jedinstvenog sistema prikupljanja informacija, upravljanja i koordinacije strateškim i operativnim razvojem turističke infrastrukture i suprastrukture, kao i nepostojanja standardizovanog, integralnog sistema planiranja i realizacije i praćenja investicija u turističku infrastrukturu i suprastrukturu. Ovim dokumentom definisano je 18 turističkih destinacija, koje su okvirno utvrđene prema kriterijumu do sada razvijene infrastrukture i suprastrukture, dostupnosti i ostvarenog turističkog prometa. Prema Zakonu o turizmu („Službeni glasnik RS”, broj 17/19) pod pojmom prioritetna turistička destinacija podrazumeva se prostorna celina koja raspolaže turističkom resursnom osnovom za razvoj i komercijalizaciju turističkih proizvoda, potencijalnim i realnim turističkim atrakcijama, turističkom infrastrukturom i turističkom suprastrukturom. Za prioritetnu turističku destinaciju, na predlog ministarstva nadležnog za turizam, Vlada donosi strategijski master plan.21 Sa svojim elementima strategijski master plan predstavlja polaznu osnovu za izradu prostornih i urbanističkih planova u prioritetnoj turističkoj destinaciji i turističkom prostoru. U prostornim i urbanističkim planovima koji se odnose na područja koja su proglašena za turistički prostor, prema Zakonu o turizmu, utvrđuju se uslovi za izgradnju objekata turističke infrastrukture, a u mestu za odmor u okviru turističkog prostora i uslovi za izgradnju objekata turističke suprastrukture.

Veza između arhitektonske politike i Strategije razvoja obrazovanja i vaspitanja do 2030. godine može se sagledati kroz uključenost tema arhitekture i urbanizma u nastavno-obrazovne sadržaje od nivoa osnovnog obrazovanja, jer su društveno-humanistički, umetnički i tehničko-tehnološki aspekti arhitekture, kao i znanja o građenoj i životnoj sredini značajni za razvoj ličnosti i osećaja pripadnosti životnom okruženju i spoznaju identiteta pojedinca i zajednice. Drugi važan povezujući aspekt ovog dokumenta sa arhitektonskom politikom jeste stanje školskih objekata koji svojom fizičkom strukturom, funkcionalnošću i opremljenošću treba da zadovolje zakonom propisane norme, ali i da doprinesu ostvarenju ciljeva koji se odnose na podizanje kvaliteta i jačanje funkcionalnosti znanja stečenih tokom školovanja, sa posebnim akcentom na uslove koji bi trebalo da omoguće inovacije u radu sa decom, gde se ističe značaj obnove postojećeg fonda i izgradnja novih kapaciteta obrazovnih objekata. Dodatno, u okviru Strategije naučnog i tehnološkog razvoja Republike Srbije za period od 2021. do 2025. godine „Moć znanja” („Službeni glasnik RS”, broj 10/21), ističe se mera daljeg razvoja mreže naučno-tehnoloških parkova kroz izgradnju novih prostornih kapaciteta.22

–––––––––––––

21 Strategijski master plan koji naročito sadrži: tehničku ocenu posmatranog područja, zemljišnih osnova i ukupnu procenu kapaciteta turističke lokacije u okviru turističke destinacije; koncept razvoja u pogledu razmeštaja i moguće lokacije objekata, kao i procenu potencijala potrebnih kapaciteta; te fizički master plan sa osnovnim elementima mogućeg razmeštaja objekata turističke infrastrukture, turističke suprastrukture i saobraćajne mreže.

22 http://www.pravno-informacioni-sistem.rs/SlGlasnikPortal/eli/rep/sgrs/vlada/strategija/2021/10/1/reg

2.2.2. Lokalni strateški okvir

Lokalni strateški okvir, pored planske dokumentacije koja ima razvojno- usmeravajući karakter jedinica lokalnih samouprava (JLS), čine i Planovi razvoja JLS koji se donose u skladu sa Zakonom o planskom sistemu („Službeni glasnik RS”, broj 30/18), umesto dotadašnjih strategija razvoja lokalnih samouprava i strategija lokalnog ekonomskog razvoja koje su se, u zavisnosti od veličine i karaktera lokalne samouprave, donosile na osnovu više zakona i propisa.23 Ovi dokumenti, predstavljaju integralne, krovne razvojne dokumente JLS kojim se definišu vizija, razvojni ciljevi i prioriteti po oblastima, uz definisanje odgovornosti ključnih aktera i indikatora za praćenje uspešnosti sprovođenja akcionog plana. Donošenjem SOUR stvoren je osnov za donošenje lokalnih strategija održivog (integralnog) urbanog razvoja24, a u skladu sa prioritetnim područjima urbanog razvoja SOUR, predviđeno je utvrđivanje lokalnih programa za podršku održivom urbanom razvoju, te prioritetnih projekata održivog urbanog razvoja u skladu sa tim. Ovi projekti planiraće se u skladu sa postojećim prostornim i urbanističkim planovima, ili će oni biti smernice za izradu novih ili izmenu postojećih planova. Donošenje urbanističkih planova, sprovođenje projekata ili raspisivanje javnih konkursa za najbolja prostorna ili programska rešenja su instrumenti akcionog plana kojima se sprovode ciljevi strategije u oblasti prostornog i urbanog i razvoja. Sprovođenje lokalnih projekata održivog urbanog razvoja biće moguće nakon što se izrade i donesu nacionalni programi urbanog razvoja, i oni zajedno sa planovima razvoja JLS svakako mogu postati i okvir za sprovođenje arhitektonske politike na lokalnom nivou. Pravni okvir i ovlašćenje lokalnim samoupravama da izrađuju i donose lokalne stambene strategije kojima se, između ostalog, tretira pitanje sprečavanja daljeg propadanja stambenog fonda, dat je Zakonom o stanovanju i održavanju zgrada („Službeni glasnik RS”, br. 104/16 i 9/20 – dr. zakon). Očekuje se da će veći broj JLS pristupiti izradi novih lokalnih stambenih strategija po usvajanju Nacionalne stambene strategije koja je trenutno u fazi predloga.

–––––––––––––

23 U slučaju grada Beograda osnov za strategiju razvoja nalazio se u Zakonu o regionalnom razvoju („Službeni glasnik RS”, br. 51/09, 30/10 i 89/15 – dr. zakon), Zakonu o glavnom gradu („Službeni glasnik RS”, br. 129/07, 83/14 – dr. zakon, 101/16 – dr. zakon, 37/19 i 111/21 – dr. zakon) i Statutu grada Beograda („Službeni list grada Beograda”, broj 39/08).

24 Postoje primeri usvojenih lokalnih strategija integralnog urbanog razvoja (Užice, Kraljevo, Niš) koje su izrađivane uz podršku bilateralnih razvojnih projekata (Nemačka tehnička saradnja – GIZ). Ovi lokalni strateški dokumenti sa posebnom pažnjom su tretirali pitanja integralne urbane obnove centralnih jezgara gradskih naselja.

2.2.3. Međunarodni strateški okvir

Međunarodni strateški okvir čini niz dokumenata Evropske unije koji ističu značaj kulturne, ekonomske, envajronmentalne i društvene vrednosti arhitekture i arhitektonske profesije i delatnosti. Kao podsticaj u definisanju evropskih vrednosti u oblasti arhitekture i arhitektonske profesije25 poslužio je francuski Zakon o arhitekturi iz 1977. godine čiji je član 1. i danas na snazi i koji utvrđuje: „Arhitektura je izraz kulture. Arhitektonski dizajn, kvalitet objekata, njihovo harmonično uklapanje u okruženje, uvažavanje prirodnih i urbanih predela i nasleđa od javnog su interesa. Tokom obrade zahteva, organi nadležni za izdavanje građevinskih dozvola i odobrenja za parcelaciju treba da obezbede njegovo poštovanje.”

Rezolucijom Saveta Evrope o arhitektonskom kvalitetu u urbanim i ruralnim sredinama 2001. godine (2001/C 73/04)26 ističe se značaj istorijskog kontinuiteta, kvaliteta javnih površina, socijalne i urbane raznolikosti, te činjenica da kvalitetna arhitektura, poboljšanjem životnog konteksta i odnosa između građana i njihove okoline, bilo ruralne ili urbane, može efikasno doprineti socijalnoj koheziji i otvaranju novih radnih mesta, promociji kulturnog turizma i regionalnom ekonomskom razvoju. Države članice se podstiču u intenziviranju napora da: poboljšaju znanja i promociju arhitektonskog i urbanističkog dizajna, da naručioce i širu javnost učine svesnijim i bolje obučenim za uvažavanje arhitektonske, urbane i pejzažne kulture; uzmu u obzir specifičnu prirodu arhitektonske usluge u odlučivanju i merama koje to zahtevaju; promovišu arhitektonski kvalitet pomoću primerne „javne gradnje”; neguju razmenu informacija i iskustava u oblasti arhitekture.

U Zaključcima Evropskog saveta o arhitekturi: doprinos kulture održivom razvoju iz 2008. godine (2008/C 319/05) 27 poziva se na promovisanje i regulisanje prakse i podizanje svesti o doprinosu arhitektonske profesije misiji postizanja visokog kvaliteta građene životne sredine. Uspostavljanjem Evropskog foruma za arhitektonske politike (European Forum for Architectural Policies – EFAP) 2016. godine, omogućena je i razmena iskustava među državama članicama u donošenju arhitektonskih politika, što je rezultiralo objavljivanjem Istraživanje o arhitektonskim politikama u Evropi 2012. godine28, u kojem se ističe važnost kvalitetne arhitekture za održivi razvoj evropskih društava, a što se tokom poslednjih nekoliko godina sve više prepoznaje i na nacionalnim nivoima kroz donošenje brojnih arhitektonskih politika država članica. Ovaj koncept se na nivou EU razmatra kroz neformalne sastanke Evropskih direktora arhitekture29 koje je 2017. pokrenulo francusko Ministarstvo kulture radi razmene iskustava u razvoju politika, kao i kroz niz Evropskih konferencija o arhitektonskim politikama (ECAP) u organizaciji država članica koje predsedavaju EU30.

Od strane evropskih ministara kulture i drugih zainteresovanih strana, poput Saveta arhitekata Evrope (ACE),31 usvojena je Deklaracija iz Davosa „Ka visokokvalitetnom evropskom Baukultur”32 2018. godine, kojom se ističe centralna uloga razvoja kulture građenja – Baukultur i poziva na integrisan i kvalitetan pristup razvoju građene sredine, što uključuje arhitekturu, nasleđe, javni prostor, pejzaž, infrastrukturu. U ovom dokumentu se navodi da se kvalitet kulture građenja izražava kroz primenu svesnog, dobro diskutovanog dizajna za svaku zgradu i uređenje pejzaža, uz davanje prioriteta kulturnim vrednostima u odnosu na kratkoročni ekonomski dobitak. Visokokvalitetna kultura građenja na taj način ne samo da ispunjava funkcionalne, tehničke i ekonomske zahteve, već omogućava ispunjenje socijalnih i psiholoških potreba. I ovom deklaracijom potvrđena je važnost i uticaj kvaliteta građene sredine na društvo, utvrđeni su principi za ostvarivanje višeg kvaliteta građene sredine, kao i potreba za multidisciplinarnim i intersektorskim pristupom, te jačim povezivanjem kreatora javnih politika, nadležnih organa i profesionalaca.

Važnost kvaliteta arhitektonskog oblikovanja, posebno javnog prostora, ističe se i u Rezoluciji Evropskog parlamenta o praćenju Teritorijalne agende i Lajpciške povelje: Ka evropskom Akcionom programu za prostorni razvoj i teritorijalnu koheziju iz 2009. godine (2009/C 184 E/15). Lajpciškom poveljom o održivim evropskim gradovima iz 2007. godine, kao i inoviranom poveljom iz 2014. godine navodi se da: „kvalitet javnog prostora, stvorenih urbanih predela i arhitekture igra značajnu ulogu u određivanju uslova života urbanog stanovništva”, dok se Novom Lajpciškom poveljom – Transformativna snaga gradova za opšte dobro iz 2020. godine33 gradovi poimaju kao jedinstveni, istorijski centri izuzetne kulturne vrednosti i oblikuju evropsko urbano nasleđe i identitet njegovih građana. Smatra se da je kultura u osnovi održivog urbanog razvoja, uključujući očuvanje i razvoj građenog i drugog kulturnog nasleđa. Ova povelja ističe značaj urbanističkog planiranja i dizajna za razvoj kompaktnih, socijalno i ekonomski naprednih gradova sa razvijenom infrastrukturom, zdravim okruženjem i identitetom koji doprinose dobrobiti svih ljudi. Ističe se značaj holističkog razumevanja i razvijene kulture građenja – Baukultur, kao osnove integrisanih procesa planiranja i dizajniranja građene sredine evropskih gradova.

Među politikama i programima EU je i niz novijih dokumenata koji su od značaja za planiranje urbanog razvoja i građenje u RS 34:

– Urbana agenda EU – Amsterdamski pakt35 (2016) određuje 12 prioritetnih tema urbanog razvoja za države članice: radna mesta i veštine u lokalnoj ekonomiji, urbano siromaštvo, stanovanje, inkluzija migranata i izbeglica, održivo korišćenje zemljišta i prirodno zasnovana rešenja, cirkularna ekonomija, prilagođavanje na klimatske promene, energetska tranzicija, urbana mobilnost, kvalitet vazduha, digitalna tranzicija, i inovativne i odgovorne javne nabavke;

– Zeleni dogovor EU36 (2019) definiše kao prioritetne teme: svež vazduh, čista voda, zdravo zemljište i biodiverzitet, renovirane, energetski efikasne zgrade, zdrava i pristupačna hrana, više javnog prevoza, čistija energija i najsavremenije čiste tehnološke inovacije, dugotrajniji proizvodi koji se mogu popraviti, reciklirati i ponovo koristiti, obuka o poslovima i veštinama za budućnost za tranziciju; globalno konkurentna i otporna industrija;

– Nova Lajpciška povelja37 (2020) ističe transformativnu moć gradova u borbi za opšte dobro i služi kao smernice za politiku integralnog urbanog razvoja u okviru evropskog modela vrednosti i opšteg dobra, i njome se definišu tri dimenzije delovanja – „pravedan grad”, „zeleni grad” i „produktivni grad”;

– Nova Koheziona politika EU38 (za programski period 2021-2027) ima sledeće ciljeve: 1) Konkurentnija i pametnija Evropa, 2) Zelena Evropa kroz tranziciju niskougljenične ekonomije ka ekonomiji sa nultom emisijom ugljenika, 3) Povezanija Evropa unapređenjem mobilnosti, 4) Socijalna i inkluzivna Evropa i 5) Evropa bliža građanima podsticanjem održivog i integralnog razvoja svih vrsta teritorija;

– EU makro-regionalne politike Zelena agenda za zemlje Zapadnog Balkana39 iz 2020. sadrži sledeće ciljeve: dekarbonizacija (čistiji izvori energije) i zaštita klime; prelazak na cirkularnu ekonomiju; eliminisanje zagađenja vazduha, vode i zemljišta i izgradnja održivih poljoprivrednih i prehrambenih sistema (EU Komisija je opredelila 9 milijardi EUR finansijskih sredstava iz programa IPA III za period 2021–2027. godine kako bi se podržala ekonomska konvergencija sa EU, pre svega kroz investicije i podršku konkurentnosti i inkluzivnom rastu, održivoj povezanosti, digitalnoj tranziciji, zaštiti prirode i biodiverziteta, ruralnom razvoju);

– Strategija EU za jadransko-jonski region40 iz 2012. godine ima za cilj podsticanje ekonomskog i socijalnog prosperiteta i rasta u regionu poboljšavajući njegovu atraktivnost, konkurentnost i povezanost;

– Strategija Evropske unije za Dunavski region41 iz 2010. godine pruža okvir za regionalnu saradnju, podržavanje istraživanja i jačanje izvora finansiranja naučne delatnosti, promoviše ulaganje u ljudski kapital uz minimizovanje „odliva mozgova”, podsticanje inovacija i razvijanja prioritetnih oblasti pametne specijalizacije.

––––––––––––

25 Ove vrednosti su prvi put uobličene u okviru Direktive EU o međusobnom priznavanju diploma, uverenja i drugih dokaza formalnih kvalifikacija u arhitekturi, iz 1985. godine koja je u uvodnom delu u potpunosti preuzela deo člana pomenutog francuskog zakona, a koji se odnosi na javni interes, uključujući i mere za olakšavanje efikasnog ostvarivanja prava osnivanja i slobode pružanja usluga.

26 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32001G0306(03)

27 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1597924236719&uri=CELEX:52008XG1213(02)

28 http://www.efap-fepa.org/

29 https://www.eu2020.de/eu2020-en/events/-/2406194

30 https://europa.eu/cultural-heritage/european-conference-architectural-policies_en.html ; https://ecap.oar.archi/

31 Architects’ Council of Europe je krovna organizacija arhitekata na nivou EU koju čine 43 organizacije članice iz 31 zemlje Evrope: nacionalna regulatorna i profesionalna predstavnička tela za arhitekturu u državama članicama EU, RS, Švajcarskoj i Norveškoj. Srbija preko Udruženja arhitekata Srbije od 2014. godine ima status „pridruženog člana”.

32 https://davosdeclaration2018.ch/media/Brochure_Declaration-de-Davos-2018_WEB_2.pdf

33 https://base.citego.org/docs/new-leipzig-charta-2020.pdf

34 Vlada je 2019. godine usvojila Akcioni plan za poglavlje 228 – Regionalna politika i koordinacija strukturnih instrumenata kojim se definišu mere koje će najdelotvornije doprineti harmonizaciji, usvajanju i sprovođenju Kohezione politike EU (praćene fondovima), a 2021. godine otvoreno je pregovaračko poglavlje 27 kao deo Klastera 4 – Zeleni dogovor i održiva povezanost.

35 https://commission.europa.eu/eu-regional-and-urban-development/topics/cities-and-urban-development/urban-agenda-eu_en

36 https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/european-green-deal_en

37 https://www.nationale-stadtentwicklungspolitik.de/NSPWeb/EN/Initiative/Leipzig-Charter/leipzig-charter_node.html

38 https://ec.europa.eu/regional_policy/2021-2027_en

39 https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/system/files/2020-10/green_agenda_for_the_western_balkans_en.pdf

40 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52012DC0713&from=en

41 https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/european-union-strategy-for-the-danube-region.html

3. ANALIZA STANJA U OBLASTI ARHITEKTONSKE POLITIKE SA OSVRTOM NA KLJUČNE PROBLEME I IZAZOVE

3.1. Odlike arhitekture i građene sredine u RS

I pored značajnih arhitektonskih dostignuća iz prošlosti i savremenih ostvarenja koja ukazuju na potencijal i vrednosti arhitekture, može se reći da su u RS preovladali opšti trendovi koji su prisutni i na globalnom nivou, kao što su: nekontrolisana urbanizacija i širenje urbanih područja, odsustvo održivosti u planiranju prostora i racionalnog korišćenja postojećih prirodnih i izgrađenih resursa, davanje prednosti ekonomskim aspektima u odnosu na kvalitet, standarde, normative i „profesionalna pravila” u planiranju prostora, projektovanju i izgradnji objekata. Narušavanje kvaliteta građene sredine kroz tolerisanje nekvalitetne arhitekture i odstupanja od relevantnih propisa i mera zaštite prirodnih dobara i arhitektonskog nasleđa, ima za posledicu i gubitak prostornog i kulturnog identiteta RS i stvaranje indiferentnog odnosa građana prema arhitekturi i građenoj sredini kao komponentama društvenog dobra.

Današnje odlike građene sredine u RS rezultat su regionalnih i geografskih, kao i socio-ekonomskih različitosti koje utiču na urbanističku tradiciju, graditeljsku kulturu i opštu kulturu življenja u naseljima, zastupljenost i očuvanost graditeljskog nasleđa, prostorno kulturno-istorijskih i ambijentalnih celina i prirodnih vrednosti i dr. Kvalitet građene sredine, urbane i ruralne, naročito umanjuju obimna područja neplanske izgradnje i nekontrolisano širenje urbanih područja, produkcija novih arhitektonskih objekata i intervencije na postojećem građevinskom fondu koji često ne zadovoljavaju osnovne prostorne, funkcionalne i estetske kriterijume, negiraju vrednost ambijenta i predela, zapuštenost građevinskog fonda među kojima najveći udeo ima stambeni fond zgrada i dr. Aspekti kvaliteta građene sredine i arhitekture, često su zanemareni u procesu planiranja i izgradnje usled trenda liberalizacije tržišta nekretnina, nepoštovanja postojećih propisa iz oblasti planiranja i izgradnje, zaštite nepokretnih kulturnih dobara i drugih propisa, nedostatka kontrolnih parametara koji definišu optimum gradnje i nepoštovanja propisanih urbanističkih parametara, ali i odsustva strateških dokumenata koji bi jasnije definisali vrednosti javnog dobra, prioritete i javni interes. Koncentracija investicionih aktivnosti u razvijenim urbanim centrima nije dovela i do unapređenja kvaliteta života u tim centrima, a nedostatak investicija i ograničena sredstva manje razvijenih lokalnih samouprava, kao i nepovoljne demografske prilike i nedostatak stručnih kapaciteta uticale su na gubitak urbanog karaktera i prostornog identiteta u tim mestima. Sa druge strane, u sredinama koje imaju veći turistički potencijal i samim tim i intenzivnije investicione aktivnosti, uočavaju se slabosti u primeni kontrolnih instrumenata koji bi doprineli očuvanju građene i životne sredine. U ruralnim sredinama takođe se zapažaju fenomeni odsustva kontrole kvaliteta izgradnje, te veći obim neplanske gradnje u razvijenijim ruralnim naseljima (najčešće u blizini urbanih centara) ili izgradnje koja negira identitet, uz istovremeno ubrzano propadanje postojećeg građevinskog fonda usled starenja i iseljavanja stanovništva.

Graditeljsko (arhitektonsko) nasleđe predstavlja jednu od najznačajnijih kategorija kulturnog nasleđa, samim tim i prostornog i kulturnog identiteta države. Prostorni i kulturni identitet graditeljskog nasleđa RS uslovljen je geografskim, istorijskim, ekonomskim i drugim činiocima zahvaljujući kojima je nastalo kulturno raznoliko i specifično nasleđe. Graditeljsko nasleđe RS svedoči o dva ključna perioda kulturnog uspona srpskog društva – doba stvaranja moderne srpske države (druga polovina 19. i prva polovina 20. veka) i socijalistička era (od 1945. do 1990. godina). Intenzivniji urbani razvoj na prostoru čitave RS započinje krajem 19. veka kroz transformaciju orijentalnih urbanih struktura, izradu prvih urbanističkih i regulacionih planova i opsežniju izgradnju novih objekata prema arhitektonskim uzorima sa zapada, a intenzivira se početkom 20. veka, naročito posle Prvog svetskog rata, kada su nove društveno-političke prilike dale zamajac obnovi i modernizaciji zemlje. Međutim, formiranjem nove kraljevine 1918. godine otvorio se problem regionalnog disbalansa u konceptu i stepenu razvijenosti građene sredine.42 Kroz građevinske propise u periodu između dva svetska rata tretirani su i aspekti urbanog uređenja i razvoja, a taj period je značajan i zbog učestalijeg raspisivanja urbanističkih i arhitektonskih konkursa, posebno za objekte javne namene. Veći priliv inostranog kapitala, tržišna konkurentnost, veći broj privatnih investitora i preduzimača, te uticaji moderne arhitekture i urbanizma, uticali su da u međuratnom razdoblju dođe do intenziviranja urbanog razvoja i arhitektonskog uobličavanja mnogih centralnih zona gradova i varoši širom RS. Mnogi objekti javne i stambene namene izgrađeni u tom periodu i danas su u upotrebi a neki od njih predstavljaju prepoznatljiva obeležja identiteta pojedinih sredina ili gradskih zona43.

Drugi važan period u razvoju prostornog identiteta RS – period posle Drugog svetskog rata karakterišu opsežna obnova i izgradnja koji su sprovođeni na društveno-ideološkoj osnovi koja je bitno izmenila ekonomske mehanizme prostornog razvoja (društvena svojina i država kao najznačajniji naručilac – investitor), dok su migracije ka gradovima i privrednim centrima imale za posledicu rast i razvoj naselja i gradova, što je pratila masovna izgradnja stambenih naselja i objekata društvenog standarda. Arhitektonsko stvaralaštvo u ovom razdoblju prepoznato je kao jedan od ključnih poluga socijalističke ideologije i generatora modernizacije i društvenog razvoja, a polje delovanja arhitektonske profesije se proširilo na oblasti urbanističkog i prostornog planiranja koje u ovom periodu doživljavaju procvat kroz sinergiju principa modernističkih stremljenja i socijalističke društveno-ekonomske organizacije. Urbanistička postavka i arhitektonske odlike većine naselja u RS primarno manifestuju uticaj upravo ovog perioda.

–––––––––––––

42 Gradovi i naselja Vojvodine su se zbog istorijskih okolnosti razvijali u skladu sa zapadnom (srednjo-evropskom) tradicijom izgradnje i arhitektonskog oblikovanja, urbanističkog uređenja, infrastrukturnog i komunalnog opremanja (ušorena naselja, putna mreža i ulična regulacija, gradski trg, javni prostori, gradsko zelenilo, ujednačena arhitektonska stilistika i dr.), dok je geneza razvoja varoši i naselja centralne i južne Srbije bila znatno nekoherentnija, pa su tokom treće i četvrte decenije 20. veka činjeni znatni napori na unapređenju i modernizaciji gradova i varoši, iako je zapravo bilo nemoguće eliminisati razlike koje predstavljaju svojevsno obležje istorijski formiranog identiteta urbane kulture u RS.

43 Neki od značajnih primera objekata nastalih u tom periodu: Palata banovine u Novom Sadu, zgrada Državne štamparije – BIGZ u Beogradu, Zgrada vazduhoplovne komande u Zemunu, Dečja univerzitetska klinika u Beogradu i dr.)

3.2. Značaj društvene svesti o arhitekturi i građenoj sredini – kvalitet života, prostorni

i kulturni identitet

Svest o arhitekturi i građenoj sredini – prostoru, kao temeljnim elementima kulture, identiteta i kvaliteta života uopšte, stiče se kroz opšte obrazovanje i informisanost od najranijeg uzrasta, pa preko osnovnog i srednjeg obrazovanja, odnosno tzv. „preduniverzitetskog” obrazovanja. Afirmativan odnos prema arhitekturi i potrebi da se pristupi razvoju šire „arhitektonsko – prostorne pismenosti” u RS može se postići jedino kroz razvoj međuresornih mehanizama – planiranja i izgradnje, obrazovanja, nauke i tehnološkog razvoja, kulture i informisanja. Strategija razvoja obrazovanja i vaspitanja u Republici Srbiji do 2030. godine u okviru Posebnog cilja: Unapređena nastava i učenje u preduniverzitetskom obrazovanju, predviđa niz mera od kojih je i razvijanje novih i unapređivanje postojećih programa nastave i učenja u preduniverzitetskom obrazovanju i vaspitanju, a u okviru mere su predviđene i aktivnosti koje se odnose na programe osnovnog i srednjeg obrazovanja i vaspitanja. U skladu i sa ovom javnom politikom, a u odnosu na specifičnosti i važnosti arhitekture i građenog prostora kao elementa nacionalne kulture i identiteta, otvorena je mogućnost da se u programe nastave (npr. postojeće programe: priroda i društvo, tehničko obrazovanje, likovna kultura, filozofija-estetika, sociologija i dr.) uključe i učenja koja će razvijati (sa)znanja o arhitektonskoj kulturi.

U cilju podizanja svesti o vrednosti i značajnu očuvanja kulturnog nasleđa za društvo, obavezno je na svim nivoima predunevrzitetskog obrazovanja osmisliti, i u programe nastave integrisati gradivo o kulturnom nasleđu. U oblast visokoškolskog obrazovanja i to posebno budućih arhitekata i građevinskih inženjera potrebno je ponovo uvrstiti predmete u okviru kojih se izučava graditeljsko nasleđe kako bi se pre svega podigla svest o značaju kulturnog nasleđa neposrednih učesnika u oblikovanju prostora.44

Jačanje svesti o arhitekturi i građenom prostoru, odnosno značaju njenog kvaliteta i uticaja na građenu sredinu i životno okruženje, kao i promocija arhitektonskog stvaralaštva predstavljaju ,,horizontalno strateško opredeljenje” kroz koje se sagledavaju oblasti u kojima je moguće ostvariti uticaj na razvoj svesti o arhitekturi i građenoj sredini, te podstaći promociju arhitektonske kulture kao faktora koji doprinosi unapređenju kvaliteta života i društvene odgovornosti svakog pojedinca. Već duže vreme u stručnoj i široj javnosti prisutna je indiferentnost prema arhitekturi, njenom poimanju i ulozi u postizanju boljih životnih uslova i standarda. Iako je aktivizam organizacija civilnog društva uticao na jačanje kritičkih stavova o intervencijama u prostoru, i dalje je prisutan izostanak šireg društvenog dijaloga o aspektima koji bi imali realan utucaj na poboljšanje svesti i percepcije građana o arhitekturi i prostoru uopšte. Ovome značajno doprinosi i nedovoljna medijska zastupljenost aktuelnih tema koje se mogu svrstati u domen „arhitektonske kulture”, kao i popularnih sadržaja o prostoru i životnom okruženju. Aspekti „arhitektonske kulture” su mnogobrojni i potrebno ih je sagledavati kroz uočavanje velikog broja negativnih i vidljivih trendova, od nekvalitetnih urbanističko-arhitektonskih rešenja koja ne uzimaju u obzir kvalitet i osnovne životne komfore budućih korisnika, preko nestručnih intervencija na postojećim objektima, te njihovog neadekvatnog korišćenja i održavanja (npr. postavljanje spoljašnjih jedinica klima uređaja i reklama), bilo da je reč o javnim objektima, kao i onim koji predstavljaju kulturno (graditeljsko) naleđe, a što sve stvara nepovoljan kontekst kojim je narušen kako izgled i vrednost objekata tako i životna sredina i identitet naših urbanih celina.

–––––––––––––

44 Republički zavod za zaštitu spomenika kulture kontinurano radi na promociji vrednosti i značaja kulturnog nasleđa kroz organizaciju radionica i drugih edukativnih progama namenjenih đacima osnovnih i srednjih škola u okviru svojih kapaciteta i mogućnosti. Ova aktivnost bi se mogla proširiti na sve institucije zaštite i na teritoriju cele države i to kao obaveza povezivanja službe zaštite sa obrazovnim institucijama.

3.3. Opšti uslovi za razvoj i unapređenje kvaliteta arhitekture i građene sredine

3.3.1. Kvalitet građene sredine i uloga arhitekture u ostvarivanju održivog razvoja građene sredine – globalni izazovi

Brojni međunarodni dokumenti ističu da izazovi održivog urbanog razvoja zahtevaju kontinuirano-globalno koordinisano i lokalno – ciljno vođeno proaktivno upravljanje i delovanje, pa shodno tome i nove inovativne pristupe i sredstva planiranja, dizajna, i organizacije korišćenja urbanih prostora, odnosno građene sredine. Istovremeno sa proglašenjem „pandemije virusa” u 2020. godini, u prvi plan šire društvene pažnje i kritike dolaze brojni problemi osiguranja zdravlja u gradovima koji zahtevaju efikasnost delovanja i dugoročno održiva rešenja koja su vezana za organizaciju i specifične kvalitete građene sredine45. Potreba za održivim transformacijama gradova i „novim pristupima” najavljena je rezolucijom globalne Agende za održivi razvoj do 2030. godine46 i Ciljevima održivog razvoja (COR), a posebno Ciljem 11 – održivi gradovi i zajednice prema kojem se teži inkluzivnosti, bezbednosti, otpornosti i održivosti gradova i naselja. Kao vrednosnim okvirom za „lokalizaciju” Agende 2030 i ostvarivanje COR, u kontekstu gradova smatra se Nova urbana agenda iz 2016.47, dok se od svih država potpisnica, pa i RS, očekuje da se mobilišu svi resursi u njihovom dostizanju.

Urbanom Agendom Evropske unije iz 2016. formiran je okvir javnih politika za realizaciju globalnih i evropskih sporazuma u oblasti održivog urbanog razvoja. U okviru čitavog niza programa, u evropskoj praksi je naročito prepoznata urbana obnova i to u domenu unapređenja kvaliteta izgrađenog stambenog fonda i rešavanja socio-ekonomskih i problema kvaliteta životne sredine u skladu sa UN Agendom 2030, o čemu svedoče i Nova Lajpciška povelja iz 2020. godine, te Saopštenje u vidu Strategije talasa obnove Evrope48 iz 2020. godine, kao deo sprovođenja Evropskog zelenog dogovora iz 2019.49 Ovaj „plan obnove” ima za cilj da se u narednih 10 godina u Evropi značajno poveća stopa obnove izgrađenog fonda kako bi se do 2050. godine postigla karbonska neutralnost, što će pre svega podrazumevati masovnu obnovu zgrada, ne samo u smislu povećanja energetske efikasnosti, već i drugih aspekata unapređenja kvaliteta. Kroz takozvani „talas obnove” (Renovation Wave) očekuje se redefinisanje pristupa sistemskoj obnovi zgrada i građene sredine, kao i definisanje novih standarda za minimalnu energetsku efikasnost, što se na nacionalnom nivou sprovodi kroz mere koje propisuju dugoročne strategije ulaganja u obnovu zgrada, kakvu je i Vlada usvojila februara 2022. godine. U okviru Evropskog zelenog dogovora usvojena je 2020. godine Zelena agenda za Zapadni Balkan koja bi trebalo da doprinese da i zemlje u neposrednom okruženju, uz pomoć EU preduzmu efikasne mere za ,,energetsku tranziciju”.50

Značaj arhitektonske profesije i uloge arhitekata u suočavanju sa globalnim izazovima održivog razvoja na lokalnom nivou, prepoznati su u brojnim međunarodnim i nacionalnim politikama i strateškim dokumentima, što je podržano i uspostavljanjem posebne Komisije Internacionalne unije arhitekata (UIA) o UN ciljevima održivog razvoja.51 Ovo telo se intenzivno bavi afirmisanjem društveno odgovorne izvrsnosti u svim oblastima arhitekture, pri čemu se arhitekti ne smatraju izvršiocima javnih politika, već liderima u kreiranju budućih inovativnih pravaca održivih urbanih transformacija. U okviru svojih aktivnosti Komisija UIA objavila je Arhitektonski vodič za postizanje 17 UN ciljeva održivog razvoja52 kojim se naglašava značaj arhitekture i arhitektonske discipline kao esencijalne za njihovu realizaciju.

Evropska unija preuzima veću inicijativu u mnogim oblastima koje utiču na građenu sredinu i arhitektonsku praksu donošenjem brojnih politika i programa, kako bi se razvio integralni pristup održivoj građenoj sredini, a koji je usmeren na ljude, pri čemu arhitektura ima glavnu ulogu u dizajniranju zgrada, javnog prostora i urbanih predela koji doprinose kvalitetu života građana. U okviru Plana rada Saveta EU za kulturu 2019–2022, arhitektura je prepoznata kao sveobuhvatno polje i treba je promovisati „kao disciplinu koja obuhvata pravu ravnotežu između kulturnih, socijalnih, ekonomskih, ekoloških i tehničkih aspekata za opšte dobro”.53 Smatra se da zbog toga mnoge javne politike EU u oblasti gradnje, energetske efikasnosti, klimatskih promena, istraživanja, kohezije i dr. mogu imati uticaja i doprineti visokokvalitetnoj građenoj sredini, uključujući kulturnu politiku i različite inicijative. Ističe se neophodnost stvaranja nove kulture građenja – Baukultur, kao osnove integrisanih procesa planiranja i dizajna u evropskim gradovima, što se nadalje razvija kroz evropski program New European Bauhaus54, pokrenut početkom 2021 godine. Ovaj koncept počiva na tri osnovne vrednosti: održivost – klimatski ciljevi, nulto zagađenje, cirkularnost, biodivrezitet; estetika – „kvalitet iskustva i stil/karakter pored funkcionalnosti” i inkluzija – uvažavanje raznolikosti, jednakost za sve, dostupnost i pristupačnost. U RS je od 2023. godine omogućeno učešće u programima Novi Evropski Bauhaus55 i URBACT IV56.

Kao doprinos započetom procesu u Davosu, nastao je Davos Baukultur sistem kvaliteta57, kojim se predlaže holistički pristup definisanja „koncepta visokokvalitetne kulture građenja”. Sistem kvaliteta predstavlja instrument koji omogućava procenu kulture građenja „nekog mesta” uz pomoć 8 kriterijuma, izdvojenih iz deklaracije: 1. upravljanje, 2. funkcionalnost, 3. životna sredina, 4. ekonomija, 5. raznolikost, 6. kontekst, 7. osećaj mesta i 8. lepota. Sistem kvaliteta uključuje Obrazac za procenu sa upitnikom za svaki od osam kriterijuma58, koji se može prilagoditi specifičnoj situaciji mesta ili projekta i po potrebi proširiti. Takođe, sistem ocene uključuje i procenu socijalnih, emocionalnih i kulturnih vrednosti jednako tehničkih i funkcionalnih aspekata, a oslanja se i na ocenjivanje konkurencije i participativne procese u planiranju i projektovanju. Izveštaj Saveta arhitekata Evrope The value of architecture II objavljen u julu 2021. godine, koji uključuje najbolju praksu i preporuke za vrednovanje kvaliteta arhitekture, sadrži i pregled mogućih kriterijuma za vrednovanje koji su definisani vrlo blisko kriterijumima Baukultur –a.59 U tom kontekstu Savet arhitekata Evrope, kao strateške prioritete izdvaja: 1) dostizanje najviših profesionalnih standarda – radi zaštite javnog interesa; 2) optimizacija profesionalne mobilnosti – za podsticanje radnih mesta i rast; 3) promovisanje odgovorne arhitekture za poboljšanje kvaliteta života, a sprovodi ih kroz niz projekata uz podršku evropskih fondova.

Kulturološke dimenzije arhitekture, kao i njene druge specifične karakteristike koje upućuju na ulogu i značaj arhitekture prepoznati su u brojnim međunarodnim dokumentima i dokumentima Evropske unije, te nacionalnim politikama zemalja članica kao nacionalni prioriteti i temeljni elementi kulture, identiteta i života njenih građana, a profesija arhitekte shvaćena je kao profesija koja utiče na javni interes i zbog toga je i posebno regulisana.

Jedna od novije donetih arhitektonskih politika jeste Arhitektonska politika Republike Slovenije iz 2018. godine, u kojoj je data jedna od sveobuhvatniji definicija kvalitetne arhitekture, čemu teže i ciljevi formulisani u NAS, a ona glasi: „Kvalitetna arhitektura je održiva, odnosno korisna, sigurna, zdrava, ekološki prihvatljiva, kvalitetno dizajnirana, inkluzivna i ekonomična. Takva arhitektura omogućava stanovnicima kvalitet života, a rezultati se prepoznaju u blagostanju i motivaciji ljudi.”

Neki od programa i projekata na nivou EU koji imaju za cilj sprovođenje navedenih inicijativa su: Plan rada Saveta za kulturu 2019–2022 kojim je inicirano formiranje Ekspertske grupe država članica otvorenog metoda koordinacije koja treba da se fokusira na operativna pitanja dostizanja visokokvalitetne kulture građenja i građene sredine za svakoga, ali i da uspostavi sinergiju sa drugim relevantnim aktivnostima EU kao što su inicijative Zelenog dogovora a koje su povezane sa izgrađenim okruženjem, Partnerstvo za urbanu agendu o kulturi i kulturnom nasleđu60 i projektni paket Urban Maestro61 u okviru EU programa Horizon 2020 za inovacije.

Uz podršku programa Kreativna Evropa62, EU organizuje dve nagrade u saradnji sa Fondacijom Mis van der Roe za podršku kvalitetnoj arhitekturi i priznanje izuzetnih dostignuća u arhitekturi: Nagrada EU za savremenu arhitekturu – nagrada Mis van der Roe i Nagrada za arhitekturu mladih talenata kojom se nagrađuju najbolji diplomski projekti. Podržana je takođe i Platforma Arhitekture budućnosti63 (Future Architecture Platform) kao prva panevropska platforma muzeja, festivala i „stvaraoca” arhitekture, koja ima za cilj da ideje o budućnosti gradova i arhitekture približi široj javnosti i koja je obuhvatila 26 arhitektonskih institucija iz 22 zemlje. Novi Program Kreativna Evropa (2021–2027) Evropske komisije uključuje sektorsku podršku za sektor arhitekture, a predložene akcije treba da se usredsrede na izgradnju kapaciteta, podizanje svesti i pristup tržištima.

–––––––––––––

45 https://unhabitat.org/integrating-health-in-urban-and-territorial-planning-a-sourcebook-for-urban-leaders-health-and

46 https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/21252030%20Agenda%20for%20Sustainable%20Development%20web.pdf

47 http://uploads.habitat3.org/hb3/NUA-Serbian.pdf

48 https://eur-lex.europa.eu/resource.html?uri=cellar:0638aa1d-0f02-11eb-bc07-01aa75ed71a1.0003.02/DOC_1&format=PDF

49 https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/e%20n/ip_19_6691

50 Zeleni plan je identifikovao deset ključnih oblasti za investicije među kojima se nalaze obnovljiva energija i „renoviranje” relevantno za unapređenje građene sredine.

51 https://www.architecture.com/-/media/GatherContent/UN-Sustainable-Development-Goals-in-Practice/Additional-Documents/UNSustainableDevelopmentGoalsinPracticepdf.pdf

52 https://uia2023cph.org/the-guides

53 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1597921978169&uri=CELEX:52018XG1221(01)

54 https://europa.eu/new-european-bauhaus/system/files/2021-09/COM%282021%29_573_EN_ACT.pdf

55 https://prizes.new-european-bauhaus.eu/themes/custom/custom_ulkit/pdf/applicants-guide/NEB%20Prizes%202023_SERBIAN.pdf

56 https://www.mei.gov.rs/eng/news/1809/more/w/0/call-for-project-proposals-within-the-urbact-programme/

57 https://davosdeclaration2018.ch/media/DBQS-en.pdf

58 https://davosdeclaration2018.ch/media/DBQS-assessment-form-en.pdf

59 https://www.ace-cae.eu/fileadmin/user_upload/EURO_report_-_Photography_Cover_20_5_neu_20210406.pdf

60 https://ec.europa.eu/futurium/en/culturecultural-heritage/partnership-culture-cultural-heritage-cultural-heritage-resource-and

61 https://urbanmaestro.org/

62 https://ec.europa.eu/programmes/creative-europe/node_en

63 https://futurearchitectureplatform.org/

3.3.2. Izazovi u vrednovanju kvaliteta arhitekture

Arhitektonska praksa u RS, odnosno arhitektura – kao rezultat arhitektonske delatnosti, ukazuje na šire odsustvo vrednovanja kriterijuma kvaliteta, kako tokom planiranja, projektovanja i izgradnje, tako i tokom određenog perioda eksploatacije objekata, tj. naknadne valorizacije64, pri čemu bi kriterijume kvaliteta bilo moguće podeliti na one „osnovne” i one kojima se ostvaruje „dodata vrednost”. Neki od osnovnih kriterijuma jesu funkcionalnost, koja podrazumeva niz aspekata kao što su zadovoljenje prostornih uslova, te prilagodljivosti rešenja sadašnjoj i eventualnim budućim namenama, ali i drugih uslova komfora65; održivost rešenja u pogledu primenjenih materijala; kvalitet ukupnog dizajna koji utiče na bezbednost, očuvanje zdravlja, pristupačnost za sve korisničke grupe, životni ciklus objekta, racionalno korišćenje energije i smanjenje štetnog uticaja na okruženje; kvalitet (tehničkog) izvođenja i dr.

Ostvarenje dobre veze između arhitekture i njenih korisnika osnova je kvalitetnog arhitektonskog objekta, te bi se kvalitet ovog odnosa mogao oceniti kroz analizu i ocenu većeg broja kriterijuma (u zavisnosti od vrste i namene objekta), kao što su zadovoljstvo korisnika prostorom, kvalitet ostvarenja svih predefinisanih procesa u objektu; ostvarenje ne samo funkcionalnog i prostornog minimuma nego unapređenog korisničkog iskustva; inovativno razmatranje raspoloživih prostornih resursa i dr. Pitanje bezbednosti i zdravlja korisnika66, kao i pristupačnosti objekata za sve grupe korisnika67 u osnovi je ostvarenja kvalitetne arhitekture, te bi kroz regulativu, ili projektne zadatke trebalo insistirati na primeni ekološki prihvatljivih i atestiranih materijala i sistema, evaluaciji sistema za ostvarenje unutrašnjeg komfora, uticaja prostora na korisnike (boje, materijali, atmosfera), primeni pravila pristupačnosti u što većoj mogućoj meri i sl. Propisani prostorni minimum koji ima za cilj ostvarenje prostorno-funkcionalnih zahteva vrlo često je osnova pristupa investitora, a uključuje i ostale kvalitete prostora, osim minimalne kvadrature: stepen prirodnog osvetljenja, provetravanja, kvaliteta i ekoloških karakteristika ugrađenih materijala i opštih ambijentalnih kvaliteta. U domenu stanogradnje, ovo je diktirano uslovima tržišta i potražnje za stanovima određene strukture (veći broj „soba”, minimalna kvadratura), kao i ostvarenjem maksimalnog profita kroz uštede na kvalitetu arhitektonskog rešenja, te same izgradnje, što se naročito ispoljava u arhitekturi koja je rezultat privatnih investicija. Tvrdnju da skroman budžet obavezno znači nizak kvalitet arhitekture pobijaju primeri socijalnog stanovanja i drugih vidova stambene podrške gde se kroz uključivanje konkursnog postupka, ostvaruju inovativniji pristupi u okvirima definisanih budžeta, čime se dokazuje da se ostvarenje većeg broja stambenih jedinica ne postiže samo kroz rešenja skromnih arhitektonskih karakteristika.68

Primeri kvalitetne arhitekture finansirane iz javnog sektora koji bi trebalo da budu uzorni primeri dobre prakse, pre svega u smislu ispunjenja što većeg broja kriterijuma kvaliteta, često izostaju budući da u postupcima javnih nabavki izostaje kritički pristup u oceni različitih rešenja u nadmetanju. Posledice ovakvih procedura nisu samo oblikovno/estetski neuspela rešenja, nego i prostori koji su diskutabilni čak i sa aspekta funkcionalnosti objekta. Ovo je slučaj i kod tipova objekata koji se po prvi put projektuju i grade u našoj sredini (naučno-tehnološki parkovi, data centri, kulturne stanice, itd.), a gde ni sami naručioci nemaju uvek jasno definisan projektni zadatak, ili angažovano stručno lice koje bi kroz studiju ili ekspertizu trasiralo pristup svim aspektima budućeg objekta, koji će u potpunosti odražavati potrebe budućih korisnika. U domenu javnih objekata, loše kreirani budžeti za izgradnju, te neusklađeni projektni zahtevi i budžetske mogućnosti, rezultuju objektima gde su minimalni uslovi postavljeni za cilj. Eksploatacija takvih objekata obeležena je nizom problema, kako po pitanju zadovoljstva korisnika, tako i po pitanju radnih i tehnoloških procesa u njima. Još jedna posledica ovakvog pristupa je i zanemaren ambijentalni kvalitet prostora. Iako je osnova dobrih ambijentalnih karakteristika prostora dobro koncipiran objekat, pomaci u ovom pogledu, naročito kod javnih objekata, su ograničeni, ukoliko se posebno ne razmatraju kvaliteti unutrašnje arhitekture. Velika većina javnih objekata radi se bez ugovorenih projekata unutrašnje arhitekture, što za posledicu ima generičke unutrašnje prostore, koje ne unapređuju iskustvo korisnika i boravak u njima. Ovo je posebno evidentno u tipologijama škola i predškolskih ustanova, gde se samo u retkim slučajevima ostvaruju stimulativni prostori prilagođeni korisnicima.

Pitanje kvaliteta arhitekture usko je vezano i za postojanje tehničkih propisa i standarda koji za cilj imaju ispunjenje određenih zahteva kojima se obezbeđuje određeni nivo kvaliteta arhitektonskih rešenja. Neki od postojećih pravilnika koji regulišu normative i zahteve za projektovanje i opremanje prostora zahtevaju osavremenjavanje ne samo po pitanju opreme i sredstava nego i opštih pristupa oblikovanju prostora,69 te je potrebno i revidovanje uslova i zahteva koje propisuju postojeći pravilnici u skladu sa realnim projektantskim okolnostima70. Mnogi od tipova objekata nisu ni na jedan način normirani, ni u celini, ni u segmentima, te su projektanti prinuđeni da se oslanjaju na inostranu literaturu, standarde i iskustva.

–––––––––––––

64 U Izveštaju Saveta arhitekata Evrope (ASE) – Value of Architecture II, predstavljeno je 7 mogućih grupa kriterijuma (vrednosti, eng. value) kvaliteta arhitekture, koji se mogu valorizovati kroz postupak „evaluacije tokom korišćenja” izgrađenog objekta – Post Occupational Evalution (POE), a koji podrazumevaju: ekonomske, envajronmentalne, funkcionalne, socijalne, kulturne vrednosti, te vrednosti koje se odnose na zdravlje i graditeljsko nasleđe.

65 „Jedan od glavnih zadataka projektanta je da stvori okruženje unutar i van zgrade koje je podesno za sve aktivnosti korisnika koje se tu dešavaju, te u sklopu tehničke dokumentacije treba jasno navesti sve primenjene mere i tehnička rešenja za postizanje projektovanih parametara komfora”, navedeno je u Prilogu 5. Pravilnika o energetskoj efikasnosti („Službeni glasnik RS”, broj 61/11), gde su propisani i Uslovi komfora (vazdušni, toplotni, svetlosni i zvučni konfor).

66 Donošenjem Pravilnika o tehničkim normativima za zaštitu od požara stambenih i poslovnih objekata i objekata javne namene („Službeni glasnik RS”, broj 22/19) definisani su uslovi projektovanja i izgradnje u vezi sa bezbednim boravkom i evakuacijom ljudi, čime je postignut korak ka ostvarenju veće bezbednosti korisnika, međutim, ovim nisu iscrpljena sva pitanja obezbeđivanja uslova za bezbednost i zdravlje korisnika.

67 Primena odredbi Pravilnika o tehničkim standardima planiranja, projektovanja i izgradnje objekata, kojima se osigurava nesmetano kretanje i pristup osobama sa invaliditetom, deci i starim osobama („Službeni glasnik RS”, broj 22/15) svodi se često na ostvarenje mogućnosti kretanja lica sa invaliditetom (postavljanje rampe i liftova), dok su ostali zahtevi često zanemareni (na primer kretanje i boravak slabovidih, sistemi vizuelne i audio komunikacije, pozicioniranje kvaka, kretanje lica sa invaliditetom u svim prostorima, a ne samo komunikacijama, kretanja starih i dece, i dr.).

68 Nagrađeno i izvedeno rešenje na Konkursu za idejno urbanističko-arhitektonsko rešenje objekta kompleksa na lokaciji PFC 10 i arhitektonskog rešenja stambeno-poslovnog objekta na parceli GP-1 u bloku 61 na Novom Beogradu (2006) koji se Grad Beograd raspisao 2006. godine u okviru Programa 2000 socijalnih i neprofitnih stanova, primer je ostvarivanja kvalitetne arhitekture kroz inovativne pristupe, iako je rešenje pretrpelo izvesne izmene tokom procesa razrade projekta.

69 Pravilnik o normativima školskog prostora, nameštaja i nastavnih sredstava za osnovnu školu je iz 1990. godine, a za poslednjih 30 godina zahtevi, na primer, opremanja učionica značajno su izmenjeni.

70 Donošenjem Pravilnika o tehničkim normativima za zaštitu od požara stambenih i poslovnih objekata i objekata javne namene („Službeni glasnik RS”, 22/19) regulisano je pitanje protivpožarne zaštite objekata, međutim, pravilnik je doneo niz nedoumica u tumačenju, jer primena pojedinih odredbi zahteva projektantska rešenja koja nisu u skladu sa osnovnim koncepcijama pojedinih arhitektonskih tipova.

3.3.3. Propisi i standardi u arhitektonskoj praksi projektovanja

S obzirom na to da se arhitektonska praksa najvećim delom obavlja u okviru poslova arhitektonskog projektovanja, poseban akcenat u regulatornom okviru jeste na uslovima za izradu tehničke dokumentacije, te je Pravilnikom o sadržini, načinu i postupku izrade i načinu vršenja kontrole tehničke dokumentacije prema klasi i nameni objekata („Službeni glasnik RS”, broj 73/19), između ostalog, utvrđeno da se tehničkom dokumentacijom obezbeđuje da objekat, u celini, odnosno u svakom posebnom delu, bude pogodan za predviđenu upotrebu, kao i da, u ekonomski prihvatljivom vremenu upotrebe, objekat treba da ispuni osnovne zahteve za objekat.71 Posmatrajući praksu zemalja EU primećuje se da su mere za ispunjenje osnovnih zahteva za objekat uređene i razrađene setom tehničkih propisa za svaki osnovni zahtev ponaosob, dok u RS jedan deo ovih propisa i dalje nedostaje (npr. pravilnik koji uređuje zvučni komfor). Takođe, određene postojeće tehničke propise neophodno je inovirati u skladu sa standardima koji su doneti za određenu oblast, kao što je to slučaj sa Pravilnikom o tehničkim standardima planiranja, projektovanja i izgradnje objekata, kojima se osigurava nesmetano kretanje i pristup osobama sa invaliditetom, deci i starim osobama („Službeni glasnik RS”, broj 22/15), koji zbog određenih manjkavosti ima ograničenu primenu, a takođe nije usklađen sa važećim standardom za ovu oblast: Građenje zgrada – Pristupačnost i upotrebljivost građene sredine (SRPS ISO 21542).

Izuzev za stambene zgrade i stanove72, arhitektonskoj praksi nedostaju pravilnici kojima se uređuju standardi i normativi za razne vrste (klase) zgrada. Umesto toga, prilikom projektovanja, kao pomoć u projektovanju koriste se podzakonski akti iz oblasti kojima projektovana zgrada „pripada”, npr. za bolnice i ostale zgrade za zdravstvenu zaštitu koristi se Pravilnik o bližim uslovima za obavljanje zdravstvene delatnosti u zdravstvenim ustanovama i drugim oblicima zdravstvene službe („Službeni glasnik RS”, br. 43/06, 112/09, 50/10, 79/11, 10/12 – dr. pravilnik, 119/12 – dr. pravilnik, 22/13, 16/18, 18/22 i 20/23), za zgrade dečjih vrtića koristi se Pravilnik o bližim uslovima za osnivanje, početak rada i obavljanje delatnosti predškolske ustanove („Službeni glasnik RS”, br. 1/19 i 16/22), dok se za zgrade osnovnih škola koristi Pravilnik o bližim uslovima za osnivanje, početak rada i obavljanje delatnosti osnovne škole („Službeni glasnik RS – Prosvetni glasnik”, br. 5/19 i 16/20).

Važeći standardi u RS, koje je usvojio ISS a relevantni su za arhitektonsku delatnost mogu se podeliti u dve osnovne grupe: 1) standardi za prostor i elemente prostora i 2) standardi za primenu materijala. Iako standardi nemaju obavezujuću primenu sve dok se tehnički propis (pravilnik) za određenu oblast na njih ne „pozove”, oni mogu da predstavljaju projektantska pravila, odnosno normative za projektovanje, odnosno izvođenje. Kao primer standarda za prostor i elemente prostora (i zgrade) može se navesti set standarda SRPS EN 13200: 2012 Objekti za gledaoce – kojima se standardizuje ova vrsta objekata, karakteristike prostora i elemenata prostora, bezbednost pri upotrebi, ispitivanje elemenata kao i održavanje objekata i specifikacija elemenata, dok se kao primer standarda za primenu materijala može navesti SRPS EN 14411 Keramičke pločice – Definicije, klasifikacija, karakteristike i obeležavanje.

–––––––––––––

71 Osnovni zahtevi za objekat u zakonodavstvo RS uvedeni su i kroz Zakon o građevinskim proizvodima („Službeni glasnik RS”, broj 83/18) i svrstani su u sedam osnovnih grupa: 1) mehanička otposrnost i stabilnost; 2) bezbednost u slučaju požara 3); higijena, zdravlje i životna sredina; 4) bezbednost i pristupačnost prilikom upotrebe; 5) zaštita od buke; 6) ušteda energije i zadržavanje toplote i 7) održivo korišćenje prirodnih resursa.

72 Pravilnik o uslovima i normativima za projektovanje stambenih zgrada i stanova („Službeni glasnik RS” br. 58/12 i 74/15).

3.3.4. Prostorno i urbanističko planiranje kao okvir za održivi razvoj građene sredine i kvalitetnu arhitekturu

Teritoriju RS pored geografske raznolikosti odlikuje i različit stepen prostornog razvoja, a time i raznolik karakter građene sredine (urbane i ruralne), izražen kroz heterogen kvalitet prirodnih i urbanih predela. Urbanistički razvoj naselja i gradova u RS odlikuje diskontinuitet nastao usled intenzivnih društveno-ekonomskih transformacija u post-socijalističkoj tranziciji. To je dovelo do odsustva strateških razvojnih mehanizama čija je primena, u kontekstu planiranja urbanog razvoja kao složenog i interdisciplinarnog postupka, značajna i neophodna za promene u prostoru koje bi se zasnivale na planiranju a ne na otklanjanju posledica nastalih usled neadekvatnog predviđanja i usmeravanja prostornog razvoja.73 U okviru ZPI oblast planiranja je uređena na način da u sistemu planiranja prostora u RS postoje: planski dokumenti (prostorni i urbanistički planovi) i urbanističko tehnički dokumenti (urbanistički projekat, projekat urbane komasacije, plan parcelacije i preparcelacije).

–––––––––––––

73 Z. Nedović-Budić, D. Djordjević, T. Dabović, The Mornings after … Serbian Spatial Planning Legislation in Context. Eur. Plan. Stud. 2011, Vol. 19, 429–455; M. L.Vujošević, Collapse of strategic thinking, research and governance in Serbia and possible role of the spatial plan of the Republic of Serbia (2010) in its renewal, Spatium 2010, Vol. 23, 22–29; M. Vujošević, S. Zeković, T. Maričić, Post-Socialist Transition in Serbia and Its Unsustainable Path. Eur. Plan. Stud. 2012, 20, 1707–1727.

3.3.4.1. Planski dokumenti

Osnovni planski i strateški dokument jeste Prostorni plan RS (PPRS), te se idući u susret novom PPRS, problemi koji su bili identifikovani Zakonom o Prostornom planu RS od 2010. do 2020. godine („Službeni glasnik RS”, broj 88/10), i u skladu sa njima utvrđene smernice za razvoj i unapređenje prostora, mogu i dalje smatrati značajnim polazištem i za razvoj arhitektonske politike – kreiranje pozitivnog arhitektonskog identiteta gradova i naselja kroz podizanje opšteg nivoa kulture građenja, realizaciju savremenih koncepata nove izgradnje usklađenih sa prirodnim i kulturnim, regionalnim i lokalnim specifičnostima, uređivanje i aktiviranje napuštenih i devastiranih područja, kao i uređivanje visoko kvalitetnih javnih prostora. PPRS se sprovodi kroz Program implementacije PPRS (u periodu važenja PPRS od 2010. do 2020. godine izrađena su dva petogodišnja programa implementacije) kojim se utvrđuju mere/aktivnosti na ostvarivanju strateških prioriteta u okviru definisanih tematskih oblasti,74 dok se ostvareni rezultati sprovođenja programa implementacije prikazuju u vidu seta pokazatelja prostornog razvoja sadržanih u godišnjem Izveštaju o ostvarivanju PPRS 2010–2020. i stanju prostornog razvoja RS. Iz analize ovih dokumenata može se uočiti slaba povezanost utvrđenih mera/aktivnosti i pokazatelja prostornog razvoja sa izvornim smernicama datim u PPRS 2010–2020, kao što je stvaranje pozitivnog arhitektonskog identiteta gradova i naselja. Primenjena metodologija izrade programa implementacije, kao skupa aktivnosti realizacije planiranih prioritetnih, manje ili više strateških, projekata iz različitih sektora, ne omogućava jasno utvrđivanje i praćenje kvalitativnih pokazatelja i ostvarenih ciljeva postavljenih u strateško-razvojnim dokumentima (PPRS ili Regionalnim prostornim planovima).75

Takođe važan planski dokument koji treba da doprinese očuvanju i podizanju kvaliteta prostora (građene i prirodne sredine), imajući u vidu da se naročito izrađuje za područja sa prirodnim, kulturno-istorijskim ili ambijentalnim vrednostima, područja sa mogućnošću korišćenja turističkih potencijala, kao i projekte od značaja za RS jeste Prostorni plan područja posebne namene (PPPPN) koji se donosi za područja koja zahtevaju poseban režim organizacije, uređenja, korišćenja i zaštite prostora. Značaj ovog planskog dokumenta trebalo bi da se ogleda i kroz uvažavanje posebnosti teritorije JLS na koju se plan odnosi, kao i kroz utvrđivanje seta pravila za konkretne urbanističko-arhitektonske realizacije.76 Ovaj plan posebno je važan u pogledu područja sa kulturno-istorijskim ili ambijentalnim vrednostima, odnosno nepokretnih kulturnih dobara za koja bi trebalo da postoji obaveza izrade PPPPN, zajedno sa planovima zaštite i revitalizacije kao sastavnog dela sa merama zaštite i mogućnostima razvoja i rekonstrukcije.

Od kako je 2009. godine u ZPI uvedena mogućnost da se pored plana detaljne regulacije (PDR) „direktno sprovode” i ostali planski dokumenti – prostorni plan jedinice lokalne samouprave (PPJLS)77, prostorni plan posebne namene (PPPPN), kao i plan generalne regulacije (PGR), izdavanjem urbanističkih/lokacijskih uslova na osnovu kojih se potom izdaju građevinske dozvole i vrše intervencije u prostoru, postignuta je veća efikasnost državne uprave i lokalnih samouprava u izdavanju građevinskih dozvola i vremenu potrebnom za realizaciju važnih projekata. Time je stvoren privlačniji ambijent za investicije a delimično i predupređena nelegalna gradnja. Sa druge strane, pojavio se i veliki izazov u donošenju odluka na nivou planiranja, naročito u pogledu određivanja minimuma elemenata i pravila za urbanističko i arhitektonsko projektovanje, posebno u delovima prostora koji nisu predviđeni za detaljnu urbanističku razradu. Iako neki od planova sadrže pravila uređenja i građenja sa smernicama za arhitektonsko oblikovanje u skladu sa prostornim odlikama, ambijentom, karakteristikama podneblja, zastupljenošću određenih materijala ili formi u cilju očuvanja ili stvaranja pozitivnog identiteta, kvalitet formulisanih uslova u planovima na osnovu opšteg planskog dokumenta i podataka o konkretnim lokacijama nije uvek zadovoljavajući kako bi se kroz optimum, a istovremeno i ne previše ograničavajućih elemenata, stvorili uslovi za primereno uobličavanje lokacijskih uslova koji bi obezbedili kvalitet buduće izgradnje odnosno očuvanje ili unapređenje građene sredine.

Stoga su, u ovom sistemu planiranja, naročito važna pravila uređenja i pravila građenja sadržana u planskim dokumentima na osnovu kojih se izdaju lokacijski uslovi za izgradnju i koja, između ostalog, sadrže i elemente od značaja za arhitektonsko i urbanističko oblikovanje (primenu određenih materijala, završne obrade, kolorita ili formi u cilju stvaranja pozitivnog vizuelnog identiteta i uklapanja u okruženje). Ova pravila značajna za prostorni identitet i kvalitet prostora koji se uređuje, odnosno objekata koji se grade ili rekonstruišu mogu biti i „usmeravajućeg karaktera” za dalju plansku razradu, ukoliko je ona predviđena. ZPI daje i mogućnost da se, do donošenja odgovarajućih planskih dokumenata, omogući izdavanje lokacijskih uslova na osnovu podzakonskog akta koji važi za sve JLS na teritoriji RS,78 što predstavlja poseban profesionalni izazov kako za arhitekte koji učestvuju u pripremi plana, tako i za one koji plan treba da sprovode. Bez obzira na lokalne specifičnosti, kompleksnost područja, konkretne potrebe ili problematiku, primena ovog podzakonskog akta pruža pravnu zaštitu, ali nužno ne obezbeđuje kvalitet arhitektonskih rešenja i njihovo uklapanje u kontekst ili ambijent. U tom smislu, uslovi i odrednice koje se odnose na arhitektonsko i urbanističko oblikovanje ne mogu biti adekvatno sagledane niti precizno propisane u prostornom ili generalnom urbanističkom planu, kao što je to slučaj u planovima veće detaljnosti.

–––––––––––––

74 U Programu implementacije prostornog plana RS za period 2016–2020 detaljno je razrađeno 345 strateških prioriteta i planskih rešenja u 9 tematskih oblasti i 32 podoblasti.

75 U izveštaju o ostvarivanju prostornog plana RS od 2010. do 2020. godine, u 2016. godini, primenom metoda klasifikacije i kategorizacije prikazane su vrednosti oko 40 pokazatelja, od kojih je nejveći broj onih koji se odnose na razvojne ciljeve: 1) Uravnoteženiji regionalni razvoj i unapređena socijalna kohezija (17) i 2) Regionalna konkurentnost i pristupačnost (10), dok se veliki deo izveštaja bazira na u utvrđivanju statusa realizacije strateških projekata koji su u prethodnom programu implementacije bili navedeni ili su predviđeni Programom implementacije za period 2016–2020. godine.

76 Pored toga što su strateški planski dokumenti, PPPN su karakteristični i u pogledu efikasne detaljne razrade, pa su stoga postali efikasni i sa stanovišta direktne sprovodivosti. Broj donetih PPPN do početka 2020. godine, bio je oko 80 (najveći broj za zaštićena područja) dok je preko 30 bilo u postupku izrade ili donošenja.

77 PPJLS su doneti za teritorije svih lokalnih samouprava (opštine i gradove) u RS, a sprovode se daljom urbanističkom razradom kroz urbanističke planove ili urbanistički projekat, uređajne osnove za selo, kao i izdavanjem lokacijskih uslova na osnovu opštih pravila uređenja i građenja za objekte koji po svojoj nameni, veličini i kapacitetima ne vrše negativan uticaj na okolinu, čime su postali strateški planski dokumenti sa elementima za direktno sprovođenje.

78 Pravilnik o opštim uslovima za parcelaciju, regulaciju i izgradnju („Službeni glasnik RS”, broj 22/15).

3.3.4.2. Analize i studije koje se izrađuju u procesu planiranja prostora

Za kvalitet urbanističkog plana, konkursnih rešenja, urbanističkog projekta, i uopšte, budućih arhitektonskih rešenja, od naročitog je značaja blagovremeno sprovođenje prethodnih istraživanja (analiza i studija) u procesu planiranja prostora. Za urbanističko rešenje određene teritorije često je neophodno uraditi dodatna istraživanja – fizičke strukture, različitih vrsta zaštite, prostorne provere urbanističkog ili projektantskog rešenja, okruženja, zemljišta, demografije, tržišta i dr. Izrada ovakvih analiza i studija može biti uslovljena propisima, usvojenim planovima šireg područja ili specifičnim uslovima lokacije, a one, primera radi, mogu biti:

– strateška procena uticaja plana na životnu sredinu utvrđena Zakonom o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, br. 135/04 i 88/101), (2010)79;

– studija zaštite nepokretnih kulturnih dobra čijoj se izradi pristupa na osnovu odluke o izradi plana i izrađuje se paralelno sa izradom nacrta plana80;

– studija zaštite prirodnih dobra čijoj se izradi pristupa na osnovu odluke o izradi plana i izrađuje se paralelno sa izradom nacrta plana;

– posebne analize utvrđene usvojenim planovima81 ili

– druge studije, elaborati, analize i projekti poput studija zaštite nepokretnog kulturnog nasleđa ili prirodnih dobara, drugih studija uticaja planirane gradnje na okruženje (vizure, panorame, zaštićena dobra i dr.) ili ukupne održivosti rešenja (ekonomska, ekološka, socijalna, kulturna i dr.), specifičnih inženjersko-geoloških istraživanja vezanih za sanaciju zemljišta ili specifične uslove izgradnje i dr., koje se izrađuju po potrebi, na inicijativu i uz jasne argumente obrađivača plana, nadležnih institucija, investitora plana ili građana.82

–––––––––––––

79 Rešenje o pristupanju ili nepristupanju izradi strateške procene donosi se tokom donošenja odluke o izradi plana i ona se izrađuje paralelno sa izradom nacrta plana i verifikuje na stručnoj kontroli Komisije za planove.

80 Ovu studiju verifikuje RZZSK (za značajna kulturna dobra i NKD od velikog značaja) i MK (za NKD od izuzetnog značaja) i stručna kontrola Komisije za planove.

81 Primer je Analiza i potvrda ispunjenosti kriterijuma za izgradnju objekata visoke spratnosti u gradu Beogradu koje se, u zavisnosti od lokacije rade u skladu sa odrednicama PGR-a ili PPPPN-a.

82 Na osnovu podataka anketiranih 46 opština i gradova u RS, inicijative za izradu dodatnih studija i analiza se u najvećem broju opština (oko 80%) pokreću samo ukoliko postoji obaveza prema zakonu ili planu šire prostorne celine. Nešto manje od 45% anketiranih je navelo Komisiju za planove kao inicijatora ovih dodatnih planskih aktivnosti, a oko 30% sopstvenu procenu. Po zahtevu javnih komunalnih preduzeća i drugih nadležnih institucija, kao i građana, strukovnih udruženja i organizacija civilnog društva, dodatne studije i analize su rađene u oko 10% opština, dok je samo jedna opština zabeležila slučaj da investitor plana pokrene ovakvu inicijativu. Istraživanje je sprovela SKGO, na bazi prikupljenih odgovora zaposlenih u lokalnim upravama iz 46 gradova i opština, 2017. godine.

3.3.4.3. Instrumenti za sprovođenje planskih

dokumenata

Instrumenti za sprovođenje planskih dokumenata, u koje spadaju urbanističko-tehnički dokumenti koje propisuje ZPI i način njihove primene u postupku planiranja prostora značajno utiču na karakteristike urbane morfologije i kvalitet budućih arhitektonskih rešenja. Prostori predviđeni za izgradnju se sve češće razrađuju kroz urbanistički projekat (UP), pa tako njegova primena sve više prevazilazi primarnu ulogu tehničkog dokumenta za sprovođenje planova, te ovaj instrument neretko preuzima ulogu i dobija odlike „planskog dokumenta”. Budući da se izrađuje u cilju „razrade lokacija i urbanističko-arhitektonskog oblikovanja”, odnosno prostorne provere lokacija i objekata za izgradnju, UP sadrži idejno arhitektonsko-urbanističko rešenje objekata i prostora, usklađeno sa uslovima urbanističkog plana sa jedne strane i potrebama investitora sa druge strane.

S obzirom na to da ovaj vid instrumenta ima prvenstveno za cilj implementaciju propisa i planskih dokumenata u odnosu na konkretnu situaciju za koju se primenjuje, u praksi se pokazalo da sama izrada urbanističkog projekta ne podrazumeva uvek i proveru usklađenosti sa širim okruženjem i kontekstom, pa čak ni sa urbanističkim rešenjem ili zatečenim stanjem na susednoj parceli. Stoga ni idejna rešenja objekata koja su deo UP nemaju uvek i ulogu provere najoptimalnijeg rešenja, imajući u vidu i to da Komisije za planove, u okviru delokruga propisanog zakonom, vrše isključivo potvrđivanje usklađenosti UP-a sa planom i zakonom. Sa druge strane, verifikovano idejno rešenje kroz potvrđeni UP, iako već predstavlja usklađeno rešenje sa uslovima iz plana (lokacijskim uslovima sadržanim u samom UP) predmet je ponovne verifikacije u postupku pribavljanja lokacijskih uslova od strane istog organa uprave u okviru objedinjene procedure. Iz ankete namenjene arhitektama i arhitektonskim biroima, koju je u aprilu 2021. godine sprovelo MGSI u cilju prikupljanja podataka o stanju arhitektonske prakse i profesije (u daljem tekstu: Anketa o praksi i profesiji),83 na uzorku od 153 arhitektonska biroa može se sagledati učestalost korišćenja ovog instrumenta, budući da je svega 25,5% arhitektonskih biroa navelo da za izradu projekata arhitekture u poslednjih 5 godina nije bila potrebna prethodna izrada UP, a zanimljiv je i podatak da je više od polovine arhitektonskih biroa za izradu UP moralo da angažuje drugo pravno lice ili preduzetnika, usled dvojakog karaktera ovog dokumenta (urbanističko i projektantsko rešenje).

Uređajna osnova za selo, budući se sprovodi direktno izdavanjem lokacijskih uslova, i da po sadržaju propisanom ZPI ima karakter planskog dokumenta, može se smatrati i instrumentom za sprovođenje prostornog plana jedinice lokalne samouprave s obzirom na to da čini njegova sastavni deo.84 Ovaj instrument mogao bi biti naročito važan sa stanovišta prostornog razvoja sela i podsticanja njegovog održivog razvoja, uz uvažavanje tipoloških i morfoloških različitosti koje treba da budu sastavni deo pravila uređenja i građenja i drugih detaljnih uslova korišćenja, uređenja i zaštite prostora i objekata, međutim, njegova primena nije sistemski zaživela u prostornom razvoju ruralnih područja.

Za potrebe objedinjavanja ili deobe katastarskih parcela, i to prema pravilima koja su utvrđena u planu regulacije ili urbanističkom projektu, ili ukoliko planski dokument nije donet, odnosno ne sadrži dovoljno podataka na osnovu Pravilnika o opštim pravilima za parcelaciju, regulaciju i izgradnju, izrađuju se projekat parcelacije i projekat preparcelacije, koji, osim podataka kojima se dokazuje da parcela ili parcele koje se formiraju projektom zadovoljavaju uslove građevinske parcele u skladu sa planskim dokumentom ili pravilnikom, sadrže i projekat geodetskog obeležavanja. Postupak kojim se postojeće katastarske parcele na području za koje je donet PGR ili PDR (komasaciono područje) pretvaraju u građevinske parcele, u skladu sa važećim planskim dokumentom i na osnovu odluke JLS, s ciljem racionalnog korišćenja i uređenja građevinskog zemljišta, uz istovremeno rešavanje imovinsko pravnih odnosa koji nastanu u ovom postupku, sprovodi se kroz projekat urbane komasacije, premda, ovaj instrument nije dovoljno zastupljen u trenutnoj praksi urbanističkog planiranja.

–––––––––––––

83 Informacija o anketi i linkovi za pristup anketi distribuirani su na više od 2000 e-adresa arhitekata i arhitektonskih biroa i postavljeni na zvanične sajtove IKS, UAS i portala „Gradnja”:

https://www.gradnja.rs/anketa-za-arhitekte-i-biroe-u-cilju-izrade-nacionalne-arhitektonske-strategije/

httr://www.u-a-s.rs/item/404-ministarstvo-građevinarstva-–-anketa-za-arhitekte-i-arhitektonske-biroe-u-cilju-izrade-nacionalne-arhitektonske-strategije.html

http://www.ingkomora.org.rs/vesti/?s=16-04-2021-001

84 Uređajna osnova za selo, sadrži naročito: 1) granicu prostornog obuhvata; 2) detaljnu podelu područja na prostorne celine u odnosu na njihovu namenu; 3) prikaz građevinskog područja (katastarskih parcela); 4) prikaz površina javne namene; 5) regulaciju i nivelaciju; 6) pravila uređenja i građenja po prostornim celinama; 7) druge detaljne uslove korišćenja, uređenja i zaštite prostora i objekata.

3.3.5. Praksa Urbanističko-arhitektonskog konkursa u Republici Srbiji – uticaj na kvalitet arhitekture i građene sredine

U regulativi RS institut konkursa je uređen dvojako: ZPI i odgovarajućim podzakonskim aktima – kao urbanističko-arhitektonski konkurs i u Zakonom o javnim nabavkama („Službeni glasnik RS”, broj 91/19) – kao konkurs za dizajn u smislu postupka javne nabavke najkvalitetnijeg idejnog rešenja u oblasti arhitekture i dodele ugovora za projektovanje, što postupak sprovođenja arhitektonskog konkursa i jeste – „nabavka usluge” izrade celine ili dela tehničke dokumentacije za objekat.

Urbanističko-arhitektonski konkurs prema ZPI predstavlja skup aktivnosti na prikupljanju i ocenjivanju autorskih rešenja, kojim se bira programsko, urbanističko, kompoziciono ili pejzažno rešenje za određenu lokaciju, idejno arhitektonsko rešenje za jedan ili više objekata, kao i parterno ili pejzažno uređenje delova ili celine predmetne lokacije.85 Pravilnik o načinu i postupku za raspisivanje i sprovođenje urbanističko-arhitektonskog konkursa („Službeni glasnik RS”, broj 31/15) predstavlja sistematizovan skup pravila za način i postupak raspisivanja i sprovođenja konkursa, odnosno prikupljanja i ocenjivanja autorskih rešenja kojima se, na zadatu temu u oblastima: urbanizma, arhitekture, pejzažne arhitekture i drugim srodnim oblastima ostvaruju zadaci sa različitim težištima i nivoima detaljnosti. Pravilnikom su utvrđene vrste konkursa:

– u odnosu na pravo učestvovanja: otvoreni (učestvuju svi zainteresovani koji ispunjavaju uslove konkursa), ograničeni (učestvuju lica koja ispunjavaju tražene profesionalne kvalifikacije i sl.) i pozivni (učestvuju samo pozvani timovi i pojedinci);

– u odnosu na cilj: anketni (sprovode se da bi se prikupile ideje i rešenja za neko područje ili lokaciju koji će poslužiti za dalje planiranje ili definisanje projektnog zadatka) i projektni (sprovode se radi dobijanja konkretnog urbanističkog ili arhitektonskog rešenja, a potom i realizacije prvonagrađenog rešenja).

Pravilnik takođe sadrži i propisanih pet kriterijuma za ocenjivanje koji mogu biti revidovani, dopunjeni i prilagođeni za širu primenu u evaluaciji kvaliteta arhitekture i građane sredine:

1) prostorni kriterijum, prema kome se procenjuje: prostorni koncept rešenja, odnos delova i celine prostora ili objekta, arhitektonske vrednosti, prostorni komfor, kvalitet prostora, inženjerska racionalnost i tehnička izvodljivost;

2) programski kriterijum prema kome se procenjuje: funkcionalnost i funkcionalna opravdanost rešenja, racionalno korišćenje prostora, poštovanje i zadovoljenje konkursnog zadatka i prostornog programa, prostorni komfor;

3) ekonomski kriterijum prema kome se procenjuje: ekonomičnost i ekonomski aspekti projektovanog rešenja, ekonomska adekvatnost rešenja konkursnom zadatku, racionalnost i praktičnost, pouzdanost u korišćenju i eksploataciji, predviđeni troškovi održavanja u odnosu na karakter prostora;

4) estetski kriterijum prema kome se procenjuje: originalnost, inovativnost i umetnička vrednost, izvornost i kreativna posebnost, celovitost i doslednost rešenja;

5) ekološki kriterijum prema kome se procenjuje: odnos prema zaštiti, očuvanju i unapređenju kvaliteta životne sredine, održivo korišćenje prirodnih resursa, smanjenje potrošnje energije i korišćenje obnovljivih izvora energije kao i druge karakteristike konkursnog rada.

U Zakonu o javnim nabavkama arhitektonski konkurs je utvrđen u članu 2. tačka 17. na sledeći način: „konkurs za dizajn je procedura koja naručiocu omogućava pribavljanje plana ili dizajna najčešće u oblasti urbanističkog ili prostornog planiranja, arhitekture, inženjeringa ili informatike, pri čemu izbor vrši žiri, nakon sprovedenog konkursa, sa ili bez dodele nagrada”. Konkurs za dizajn je bliže određen članom 77. kojim se u stavu 1. utvrđuje: „Konkurs za dizajn može da bude organizovan kao: 1) deo postupka u kome se zaključuje ugovor o javnoj nabavci usluge; 2) postupak u kome se dodeljuju nagrade ili isplaćuju naknade učesnicima konkursa za dizajn.” Iako je tačkom 1) predviđena i dodela ugovora o javnoj nabavci usluge, ova inače u EU dobra praksa, u RS nije zaživela i pored toga što taj zakon daje ovu mogućnost, te je uobičajena procedura za arhitektonski konkurs (pribavljanje plana ili dizajna najčešće u oblasti arhitekture) ona koja je navedena pod tačkom 2). U Prilogu 4. navedenog zakona, Sadržina oglasa o javnoj nabavci, deo E: Obaveštenje o konkursu za dizajn (javni i sektorski naručioci) utvrđen je sadržaj raspisa Konkursa za dizajn, a u delu Đ, Obaveštenje o rezultatima konkursa za dizajn (javni i sektorski naručioci) utvrđen je sadržaj objave rezultata konkursa.

U periodu 2011–2021. godine javni naručioci (javni sektor) je raspisivao i delom sprovodio arhitektonske konkurse, kao Konkurs za dizajn, u skladu sa Zakonom o javnim nabavkama. Iako konkurs, kako je prethodno navedeno, predstavlja proceduru izbora rešenja zasnovanih na kvalitetu kroz vrednovanje i nagrađivanje radova, u čemu se manifestuje promocija kvaliteta u arhitekturi, većina procedura dodele ugovora nagrađenim autorima posle konkursa vrši se na osnovu javnih nabavki, u kom postupku je odlučujući ekonomski kriterijum (najniža cena) umesto kriterijuma kvaliteta arhitekture. Primeri javnih investicija pokazuju da se ni javnim sredstvima ne raspolaže na način na koji bi se osigurala kvalitetna arhitektonska i urbanistička rešenja, te se projektna dokumentacija za stambene komplekse koji se izvode javnim sredstvima povremeno pribavlja bez arhitektonsko-urbanističkog konkursa, kroz proceduru javne nabavke sa najnižom ponuđenom cenom kao osnovnim kriterijumom izbora.

Organizovanje, priprema, raspisivanje i sprovođenje konkursa jedna je od najznačajnijih aktivnosti Udruženja arhitekata Srbije (UAS) i ostalih gradskih i regionalnih strukovnih udruženja – društava u Srbiji (DAB, DANS, DAN i dr.), koja često i iniciraju izradu javnih konkursa za sve investicije javnog sektora – lokacije od javnog značaja za gradove. Imajući u vidu statistiku raspisanih i sprovedenih arhitektonskih konkursa koje je sprovodio UASrbije te gradska i regionalna društva arhitekata u periodu od 2011. do 2021. mali je procenat prvonagrađenih konkursnih radova koji su u daljim postupcima izgradnje realizovani. Sam postupak se uglavnom završavao na nagrađivanju idejnih rešenja – konkursnih projekata a koje je korišćeno dalje u svrhu promocije projekata ili dr. Zanemarljiv je broj konkursnih projekata koji su realizovani naročito kroz postupak dodele ugovora o projektovanju autorima pobedničkih konkursnih rešenja kroz postupke javne nabavke usluga što je uobičajena procedura ostvarivanja javnog interesa u ovoj oblasti.

Strukovna udruženja su od 2012. godine do avgusta 2021. sprovela ukupno 32 konkursa, od čega je UAS (od 2012. godine) sproveo ukupno 11 konkursa, od toga tri za objekte stambene namene, jedan za objekat administrativne namene, jedan za javni prostor, dva za memorijale i četiri konkursa za obuhvat gradskog bloka ili određenog gradskog područja; DAB (od 2014. godine) ukupno 14 konkursa, od toga sedam za objekte kulture, jedan za objekte stambene namene, dva za memorijale, jedan za javni prostor, jedan za objekat saobraćajnog terminala, jedan za rekonstrukciju dela kompleksa Beogradskog sajma i jedan za obuhvat gradskog bloka; DANS (od 2018. godine) ukupno četiri konkursa, od toga dva za javne prostore, jedan za objekat kulture i jedan za poslovno-ugostiteljski objekat; DAN ukupno tri konkursa, po jedan za javni prostor, izložbeni objekat i objekat kulture.

Institut (javnog) konkursa u planiranju prostora naročito je značajan sa aspekta prikupljanja predloga za programsko, urbanističko, kompoziciono ili pejzažno rešenje za određenu lokaciju. ZPI utvrđuje da se u planskim dokumentima (PGR i PDR) može utvrditi obaveza raspisivanja urbanističko-arhitektonskog konkursa za lokacije koje su od značaja za JLS.86 Kada se finansira iz budžetskih sredstava, konkurs se raspisuje na osnovu odluke organa JLS. Cilj sprovođenja konkursa je da se na osnovu što bolje pripremljenih ulaznih podataka, preciznog konkursnog zadatka (programa konkursa) i jasnih kriterijuma ocenjivanja, dobiju što kvalitetnija rešenja. Postupak organizacije i sprovođenja konkursa podrazumeva skup aktivnosti na pripremi programa, prikupljanju i ocenjivanju autorskih rešenja i prezentaciji konkursnih rezultata u skladu sa pravilnikom koji uređuje način i postupak za raspisivanje i sprovođenje urbanističko-arhitektonskog konkursa koji predstavlja sistematizovan skup pravila za način i postupak raspisivanja i sprovođenja konkursa.

Lokacija od značaja za JLS – Prethodnim Pravilnikom o načinu i postupku za raspisivanje i sprovođenje urbanističko arhitektonskog konkursa („Službeni glasnik RS”, broj 58/12), koji se na osnovu predmeta uređivanja odnosio na bliže propisivanje načina i postupka za raspisivanje i sprovođenje urbanističko-arhitektonskog konkursa za rešenja lokacija koje su od značaja za jedinice lokalne samouprave, bilo je predviđeno da se lokacija od značaja određuje na osnovu sledećih kriterijuma: 1) vrednosti investicije za izgradnju prostornih celina, zona i objekata i uređenja prostora koja se predviđa i planira na lokaciji; 2) dimenzija objekta koja utiče na izgled teritorije, naselja ili dela naselja koji se predviđa i planira na lokaciji; 3) prostornih karakteristika celina, zona, objekata i uređenja prostora koji utiču na izgled teritorije, naselja ili dela naselja koji se predviđaju i planiraju na lokaciji; 4) programsko funkcionalnih karakteristika investicije; 5) estetskih karakteristika zona, objekata i javnih površina i prostora od uticaja i značaja za naselje ili deo naselja koji se predviđaju i planiraju na lokaciji; 6) značaja lokacije za teritoriju, naselje ili deo naselja; 7) drugih kriterijuma od značaja za lokalnu zajednicu.87

Urbanističko-arhitektonski konkursi mogu biti osnov za izradu koncepta urbanističkih planova, i u tom slučaju se raspisuju pre izrade nacrta plana, a mogu biti i uslov za potvrđivanje urbanističkog projekta ili izdavanje lokacijskih uslova (građevinske dozvole). Da bi se prikupile ideje i rešenja za neko područje ili lokaciju koja bi poslužila za dalje planiranje ili definisanje projektnog zadatka sprovode se anketni konkursi, međutim, ova praksa je poslednjih godina dosta zanemarena. Prema anketi koja je sprovedena 2017. godine, urbanističko-arhitektonski konkurs je tokom perioda od deset godina, sproveden u svega jednoj trećini od ukupno 46 anketiranih opština i gradova RS, a u nešto više od 10% sproveden je nakon usvajanja urbanističkog plana. Takođe, u 10% slučajeva konkurs je sproveden u fazi pripreme plana, a u vrlo malom broju pre donošenja odluke o izradi plana. Samo u jednom slučaju je konkurs sproveden tokom razmatranja nacrta plana. Analiza pokazuje da urbanističko-arhitektonsko konkurs nije popularan instrument u urbanističkom planiranju, a kao razlozi se navode finansijske i organizacione prepreke. Dve trećine sprovedenih konkursa sprovedeno je kako bi se dobilo urbanističko rešenje kao osnov za izradu plana, a samo jedna trećina je za temu imala idejno arhitektonsko rešenje.

U praksi raspisivanja urbanističko-arhitektonskog konkursa prepoznaju se i slučajevi gde se prilikom njegovog raspisivanja ne vodi računa o precizno definisanoj „prirodi konkursa”, te se njegovo razvrstavanje „prema zadatku” u raspisu konkursa pogrešno referiše na „projektni”, dok se na osnovu programa i dobijenih konkursnih rešenja može zaključiti da se zapravo radilo o „anketnom” konkursu, pri čemu se nagrađena rešenja dalje razrađuju kroz plan ili projektnu dokumentaciju „kompilacijom” nagrađenih rešenja.88

–––––––––––––

85 ZPI je propisano da planom generalne regulacije i planom detaljne regulacije može biti utvrđena obaveza raspisivanja urbanističko-arhitektonskog konkursa za rešenje lokacija koje su od značaja za jedinicu lokalne samouprave.

86 Ovom odredbom utvrđena je samo mogućnost utvrđivanja obaveze, s obzirom da se lokacije od značaja za JLS često nalaze u privatnom vlasništvu, pa bi uslovljavanje sprovođenja konkursa na nivou planiranja stvaralo neizvesnost sa stanovišta realizacije lokacije. Stoga se češće pribegava propisivanju obaveze izrade urabanističkog projekta, kao efikasnijeg modela rezrade lokacije.

87 ZPI proisuje da se za realizaciju projekta za koje Vlada utvrdi da su od značaja za RS donosi Prostorni plan posebne namene, kao i to da Vlada, na predlog ministarstva nadležnog za poslove građevinarstva, utvrđuje projekte za izgradnju objekata koji su od značaja za RS, dok u pogledu sprovođenja konkursa ne postoji uslovljenost.

88 Nedavno sprovedeni urbanističko-arhitektonski konkurs za izradu urbanističko-arhitektonskog rešenja centra novog dela grada sa idejnim rešenjem gradskog trga u Priboju, koji je raspisala Opština Priboj u saradnji sa Inženjerskom komorom Srbije, raspisan je kao „projektni”, ali se može smatrati i „anketnim” konkursom, s obzirom da će nagrađena rešenja, kako stoji u raspisu konkursa, služiti „kao osnov za dalju razradu planske i tehničke dokumentacije”, kao i na to da se u saopštenju žirija sugeriše u određenoj meri „kompilovanje” nagrađenih rešenja.

3.4. Izazovi održivog razvoja građene sredine u Republici Srbiji

3.4.1. Arhitektonska praksa i građevinski sektor

Arhitektonska praksa, odnosno arhitektonske usluge, čine okosnicu građevinskog sektora.89 Prema ASE – Sektorskoj studiji iz 2020. godine, građevinsko tržište Evrope90 procenjuje se na oko 1914 milijardi evra, a isto se u RS procenjuje na oko 10634 miliona evra. Iako građevinsko tržište RS u ukupno posmatranom evropskom građevinskom tržištu obuhvaćenom ovom studijom, učestvuje sa 0,56%, prema ovoj statistici RS je među zemljama koje su beležile rast u periodu od poslednje dve godine koje je studija razmatrala (rast od 30% u odnosu na 2018. godinu, a čak 49% u odnosu na 2016. godinu)91. U okviru pokazatelja veličine građevinskog tržišta Evrope, ukupna veličina arhitektonskog tržišta čini 0,89% (sa procenjenom vrednošću 17 milijardi evra u 2020. godini). Ova „veličina tržišta” se odnosi na ukupnu vrednost prometa, odnosno prihoda ostvarenog u privatnim ,,arhitektonskim praksama’’ u 31 evropskoj zemlji. Istraživanja su pokazala da arhitektonsko tržište raste kako raste građevinsko tržište, međutim, poslednja tri istraživanja govore i da je rast arhitektonskog tržišta sporiji nego što je sam rast ukupnog građevinskog tržišta. Vrednost arhitektonskog tržišta u RS do sada nije bila predmet statističke obrade, te je s toga teško utvrditi njen stvarni udeo u ukupnom građevinskom sektoru. Prema Anketi o praksi i profesiji iz 2021. godine, na pitanje o okvirnom iznosu godišnjeg prometa na koje je odgovorilo 145 arhitektonskih biroa, čak 82% izjasnilo se da ima godišnji promet manji od 10 miliona dinara, 13,8% ima promet 10–50 miliona dinara, dok svega 4,2% ima promet veći od 50 miliona dinara. Na pitanje: „da li očekujete da će se obim vaših poslova promeniti u narednih 12 meseci?”, 50% biroa je odgovorilo da očekuje rast, dok je svega 8,3% odgovorilo da očekuje da će obim poslova biti u opadanju.

Opseg arhitektonske prakse u okviru građevinskog sektora mogao bi da se posmatra kroz statistiku izdatih građevinskih dozvola prema vrsti objekata, odnosno izvedenim građevinskim radovima prema vrsti radova („novogradnja”, rekonstrukcija, dogradnja i dr.). Prema zvaničnim podacima Republičkog zavoda za statistiku ukupan broj izdatih građevinskih dozvola u periodu januar–decembar 2020. godine veći je za 3,6% u odnosu na isti period prethodne godine92, s tim da je broj izdatih dozvola za zgrade veći za 5,6%. Prema Statističkom godišnjaku iz oktobra 2020. godine, u RS je u 2019. godini završeno 28.194 stambenih i nestambenih zgrada, što čini 41,6% ukupne vrednosti izvedenih radova, dok je ostatak vrednosti izveden na ostalim građevinama (saobraćajnicama, cevovodima, složenim industrijskim građevinama i sl.)93. Od ukupnog broja završenih zgrada oko 25% čini novogradnja (7140 svih vrsta zgrada), od čega najveći broj objekata čine stambene zgrade 4409 (61%), industrijske zgrade i skladišta 875 (12%), potom zgrade za trgovinu 246 (3,5%), zgrade za saobraćaj i komunikacije 241 (3,3%), poslovne zgrade 150 (2,1%), hoteli i slične zgrade 130 (1,8%), što ukazuje na to da najveći broj zgrada u novogradnji potiče od investicija iz privatnog sektora.

Podaci o broju izdatih građevinskih dozvola prema vrsti zgrada i vrsti građevinskih radova za 2019. godinu pokazuju da je građevinskih dozvola za „novogradnju”, radove rekonstrukcije, dogradnje, adaptacije, sanacije i održavanja (Tab. 1.) izdato najviše za stambene zgrade s tri i više stanova, potom za industrijske i poslovne zgrade, što prema karakteru vrste objekata ukazuje na to da je i u novogradnji i u sferi „obnove zgrada” najviše investicija bilo na objektima u privatnoj svojini, dok je broj dozvola za izgradnju i obnovu objekata javne namene, poput zgrada za kulturno-umetničku delatnost, dečijih vrtića, srednjih škola, fakulteta, bolnica, sportskih objekata, višestruko manji, osim za zgrade osnovnih škola čija se obnova sprovodila kroz „programe obnove”.

Tabela 1: Broj građevinskih dozvola prema vrsti objekata i vrsti radova u 2019. godini

VRSTE ZGRADA

Vrste građevinskih radova za koje su izdate građevinske dozvole

novogradnja

rekonstr.

dogradnja

adaptacija

sanacija

održavanje

Stambene zgrade s tri ili više stanova

952

135

54

136

30

117

Zgrade za stanovanje zajednica

15

22

7

11

4

13

Hoteli i slične zgrade

112

43

25

30

2

24

Poslovne zgrade

110

129

39

132

23

119

Zgrade za trgovinu na veliko i malo

198

91

50

69

4

55

Zgrade za saobraćaj i komunikacije

536

29

13

14

3

30

Garaže

512

26

13

10

2

25

Industrijske zgrade i skladišta

624

133

110

77

12

46

Zgrade za kulturno-umetničku delatnost i zabavu

9

25

8

5

6

22

Zgrade dečjih vrtića

8

28

11

17

13

17

Zgrade osnovnih škola

8

105

22

39

32

93

Zgrade srednjih i ostalih škola

3

20

8

15

13

29

Zgrade fakulteta

6

1

5

2

1

Zgrade za naučnoistraživačku delatnost

1

2

0

1

2

2

Zgrade bolnica i klinika

3

27

3

7

3

4

Ostale zgrade za zdravstvenu zaštitu

8

22

7

10

5

7

Sportske dvorane

7

17

3

5

3

15

Istorijski ili zaštićeni spomenici

5

3

0

1

5

2

Izvor: podaci Republičkog zavoda za statistiku

Navedeni statistički podaci o broju izdatih građevinskih dozvola prema vrstama objekata podudaraju se i sa rezultatima Ankete o praksi i profesiji, prema kojima na uzorku od 158 arhitektonskih biroa (pravih lica i preduzetnika) najveći broj njih izrađuje tehničku dokumentaciju za: stambene zgrade sa jednim stanom – porodične kuće i kuće za odmor 92,4%; stambene zgrade sa tri i više stanova (višeporodično) 84,8%; stambeno-poslovne zgrade 81%; industrijske zgrade 55%; poslovne zgrade – poslovne i administrativno-upravne; 52%; restorane i barove i slične ugostiteljske zgrade 52%; zgrade za trgovinu na veliko i malo 48%; hotele i motele 40%; školske zgrade i zgrade za naučno-istraživačku delatnost 37%; poljoprivredne zgrade 34%; garaže 31%; bolnice 25%; zgrade za obavljanje verskih i drugih obreda 19,6%; ostale zgrade (kasarne i stale zgrade za vojsku, policiju, vatrogasce, kazneno-popravni centri i sl.) 5,1%94. Takođe, statistički podaci o broju izdatih građevinskih dozvola za rekonstrukciju, dogradnju i adaptaciju su proporcionalni podacima iz ankete, prema kojima se izradom projekata za rekonstrukciju dogradnju i adaptaciju bavi 88% biroa, a manji procenat i konzervatorsko-restauratorskim radovima (5,7%).

Kada su u pitanju projekti za objekte javne namene, odnosno izrada tehničke dokumentacije kroz postupak javnih nabavki od ukupnog broja anketiranih biroa (158) gotovo polovina (74) je učestvovalo u tim postupcima, najveći broj njih svega jednom (31,1%), potom dva ili tri puta njih 23%, dok je ostatak sa većim brojem učestvovanja u postupcima. Podaci o učinku učešća u postupcima javnih nabavki nisu bili predmet ove ankete.

–––––––––––––

89 Prema izveštaju OECD-a (za šest „ekonomija” Zapadnog Balkana – WB6), u delu koji se odnosi na arhitektonske i inženjerske usluge koje su bile predmet analize u pogledu slobodnog kretanja ljudi i pružanja usluga, arhitektonske usluge čine okosnicu građevinskog sektora, sa ključnom ulogom u projektovanju zgrada i urbanističkom planiranju.

90 Ovo obuhvata sektor građevinarstva sa infrastrukturnim projektima.

91 Studijom su obuhvaćeni podaci za prva dva kvartala 2020. godine, pa stoga uticaj globalne krize prouzrokovane pandemijom nije još uvek u potpunosti sagladan.

92 Podatak iz Centralne evidencije objedinjene procedure (CEOP) govori da je u 2019. godini u RS izdato 21.844 građevinskih dozvola za izgradnju ili rekonstrukciju zgrada. Vrednost izvedenih radova bila je 471.640 miliona RSD.

93 Podaci RZS – Statistički godišnjak, oktobar 2020. godine.

94 Vrste objekata grupisane su prema Pravilniku o klasifikaciji objekata („Službeni glasnik RS”, broj 22/15).

3.4.1.1. Digitalizacija građevinskog sektora i primena digitalnih tehnologija u arhitektonskom projektovanju

Digitalizacija je proces u kome se afirmiše primena informacionih i komunikacionih tehnologija u svim aspektima poslovanja. U RS se poslednjih godina aktivno radi na podizanju opšte digitalne kulture. Arhitektura i građevinarstvo nisu izuzetak u toj sferi i moglo bi se reći da je digitalizacija prepoznata kao jedna od ključnih karakteristika savremene građevinske industrije. Primena digitalnih tehnologija omogućava brže i kompleksnije projektovanje, sveobuhvatno planiranje, preciznije izvođenje, kao i efikasnije, održivo korišćenje objekata. Najveći benefit od primene digitalnih tehnologija, međutim, predstavlja značajno smanjenje troškova izgradnje i ekonomičnije upravljanje objektima u fazi eksploatacije.

Digitalizacija arhitektonsko-građevinskog sektora, koja podrazumeva korišćenje ili delimično korišćenje naprednih tehnologija u informacionom modelovanju objekata, predstavlja stratešku i sveobuhvatnu metodologiju za efikasnije upravljanje arhitektonskim i građevinskim projektima. Centralno mesto u sveobuhvatnoj digitalizaciji zauzima 3D model građevine, sa podacima predstavljenim na formalizovan način pogodan za komunikaciju, interpretaciju ili procesiranje, a koji se koristi u fazama koncipiranja, projektovanja, izgradnje i korišćenja objekata. Ovaj model formiraju i koriste, svako na svoj način, svi akteri u životnom ciklusu građevine, kako bi se unapredili procesi projektovanja, izgradnje i eksploatacije i u svim fazama kreirala pouzdana osnova za odlučivanje.

Kada je reč o primeni digitalnih tehnologija u arhitektonskoj praksi RS, važno je napomenuti da postoje primeri dobre prakse, primenjeni na domaćem i međunarodnom tržištu. Očekuje se da se primena digitalnih tehnologija u arhitektonskim biroima RS značajnije proširi u narednom periodu. Ovde se prvenstveno misli na projekte koji predstavljaju javna ulaganja, strana ulaganja, kao i one projekte kod kojih investitori prepoznaju digitalne tehnologije kao jedan od instrumenata za efikasnije projektovanje, ekonomičnije građenje i racionalnije upravljanje arhitektonskim objektima.

3.4.1.2. Objekti finansirani iz privatnog sektora

Privatni građevinski sektor u RS postaje dominantan nakon izlaska iz perioda socijalizma, a posebno u periodu tranzicije, pre svega kroz ulaganja u stambene objekte, ali i poslovne objekte, hotele, trgovinske objekte. Anketa o praksi i profesiji, pokazala je da od 158 arhitektonskih biroa, čak 47,5%, sarađuje sa fizičkim licem kao investitorom, 73,4% sarađuje sa privrednim društvom i kompanijom, drugim privatnim 16,5%, dok sa javnim sektorom (državni organ, lokalna samouprava i drugi javni) sarađuje njih 34,2%. Pored toga što je pokazala da značajan deo arhitektonskih biroa sarađuje sa investitorom iz privatnog sektora, anketa je pokazala i to da od njih 158, čak 42,4% nema stalnog investitora.

Privatni investitori uglavnom ulažu u pojedinačne stambene zgrade, izgrađene na jednoj ili nekoliko grupisanih građevinskih parcela. U centralnim zonama većih gradova, a posebno u manjim gradovima u RS, dominira „model” izgradnje stambenih objekata od strane pojedinačnih privatnih investitora, ili fizičkih lica kao investitora, koji u velikoj meri utiču na transformaciju urbanog tkiva95. Kroz fleksibilno tumačenje urbanističkih uslova za izgradnju, odsustvo primene čitavog niza kriterijuma kvaliteta, od kojih je često najočigledniji estetski, arhitektonska rešenja ovih objekata u velikom broju slučajeva ozbiljno narušavaju kontekst i identitet naselja/mesta, a upitan je i njihov kvalitet u pogledu ispunjenosti osnovnih funkcionalno-tehničkih zahteva. Posebno se kod ovog, široko rasprostranjenog vida izgradnje, postavlja pitanje kontrole usklađenosti tehničke dokumentacije sa planom, zakonom i tehničkim propisima (kvalitet građevinskih proizvoda koji se ugrađuju i kvalitet izvođenja radova uopšte, ispunjenost osnovnih zahteva za objekte, prostorni standardi i normativi i dr.), a pri daljoj izgradnji i usaglašenosti izvedenih radova sa tehničkom dokumentacijom. Sa druge strane, izgradnja stambenih kompleksa često predstavlja izazov u urbanističkom smislu, pre svega u pogledu odnosa novog objekta/kompleksa prema okolnom urbanom tkivu, čime se pokreću važna pitanja odnosa između privatnog i javnog, te formiranja novih specifičnih tipologija. Ovakav trend u stambenoj izgradnji razvio se bez adekvatnih sistemskih rešenja i odgovora na pitanja poput vlasništva nad prostorom između zgrada (privatni ili javni), ko ima pravo na njegovo uživanje bez obzira na to da li je izgrađen i održavan javnim ili privatnim sredstvima, koja su prava kupaca i stanara u odnosu na investitora, kakvi su uslovi i zahtevi u cilju zaštite javnog interesa koje treba da ispuni privatni investitor i dr. Privatni investitori koji ulažu značajnija sredstva u stambene zgrade i stambene komplekse96, od kojih neki poprimaju i odlike „zatvorene stambene zajednice” („gated community”), prisutni su najvećem broju u stambenoj izgradnji Beograda, i među ovim realizacijama postoje i urbanistički i arhitektonski kvalitetnija rešenja koja doprinose višim standardima stanovanja, boljem kvalitetu života zajednice i unapređenju neposrednog okruženja, čemu znatno doprinosi i bolja organizovanost u pogledu upravljanja i održavanja zgrada.

Svakako određeni udeo privatnih investicija odlazi i u izgradnju poslovnih objekta, tržnih centara, specijalizovanih trgovinskih objekata. Arhitektura ovih programa uglavnom je tipska: tržni centri zatvorenog ili otvorenog tipa i „big box” objekti pojedinačnih trgovinskih lanaca. Ulaskom većih inostranih lanaca na tržište RS pojačali su se i kriterijumi izgleda, održavanja i uređenja trgovinskih objekata, međutim, izostao je sistemski pristup ovoj tipologiji u pogledu strategije njihovog planiranja/lociranja i izgradnje. Bez obzira što ovakvi objekti na našem prostoru još uvek predstavljaju relativno novu tipologiju i ne toliko zastareo građevinski fond, ipak ne treba zanemariti iskustva drugih zemalja po pitanju transformacije načina korišćenja ovakvih objekata usled promena koje diktira tržište, pojave novih koncepata trgovine i sadržaja koji oni generišu, kao i mogućnosti revitalizacije takvih prostora u budućnosti. Naime, i naši gradovi već su u tranziciji iskusili probleme koje sa sobom nosi dominacija u gradskom tkivu velikih robnih kuća koje su u novim društvenim uslovima ostale napuštene, a potom i zapuštene, pa se ovde može govoriti o velikom broju već postojećih, ali i budućih grejfild lokacija. Veća prilagodljivost i inovativnost privatnog sektora posebno kada se radi o investicijama inostranih korporacija, primetni su kod poslovnih zgrada, pa možemo govoriti o objektima visokog standarda i kvalitetne arhitekture, bilo da se radi o objektima izgrađenim u gradskom jezgru ili na perifernim i industrijskim lokacijama. Upravo su u tipologiji poslovnih objekata dometi domaće arhitektonske praksi najviši. Treba napomenuti da su poslovni objekti i njihove karakteristike pre svega važne za veće gradove koji formiraju poslovne centre i u kojima potražnja za poslovnim prostorom raste (Beograd, Novi Sad, Kragujevac, Niš), dok manji gradovi i opštine u RS gotovo da nemaju potrebe za novim poslovnim prostorima u gradskim jezgrima, a često su i opterećeni postojećim građevinskim fondom koji je neiskorišćen i neodržavan, uglavnom usled nedefinisanih imovinskih odnosa.

S obzirom na statističke pokazatelje koji govore o većoj zastupljenosti industrijskih zgrada u ukupnom broju realizovanih objekata u RS, može se reći da je ova tipologija značajno zastupljena u arhitektonskoj praksi. Pored tehnoloških i drugih specifičnih zahteva na koje arhitektura ovih objekata primarno mora da odgovori, poslednjih petnaestak godina primetna je čak i pojava autorskih pristupa u arhitektonskim rešenjima objekata/kompleksa, što je vrednovano i nagrađivano dodelom nekoliko nagrada za arhitekturu.

–––––––––––––

95 Iako bi ovakve investicije mogle da budu deo programa urbane obnove u gradovim RS, ovakav pristup uglavnom sistemski izostaje.

96 Neki od beogradskih primera ovakvih kompleksa su: Garden City, Novi Dorćol, Merin Hill, Blok A, Velport, Voždove kapije, Dunavske terase, Zemunske kapije, Kapije Vračara, K Distrikt, Belvil, i sl. Arhitektura većine navedenih kompleksa nije rezultat sprovedenog javnog konkursa, dok postoje i primeri sprovedenog konkursa bez objavljenih rezultata, uz upitan odnos investitora prema autorskim pravima učesnika konkursa.

3.4.1.3. Objekti finansirani iz javnog sektora

Najveći opseg ulaganja iz javnog sektora poslednjih godina je u saobraćajnu i drugu infrastrukturu, međutim primetan je i veliki porast ulaganja u druge vrste objekata. Pojedina resorna ministarstva izdvajaju sredstva za izgradnju ili rekonstrukciju objekata koji pripadaju tim resorima. Ministarstvo nadležno za poslove turizma ulaže u unapređenje turističke infrastrukture i suprastrukture kroz dodelu subvencija korisnicima. Ova sredstva su, između ostalog, namenjena za rekonstrukciju, izgradnju i opremanje turističke infrastrukture i suprastrukture i objekata od posebnog značaja za funkcionisanje i razvoj turizma.97 U cilju podrške razvoju turističke suprastrukture u privatnom sektoru, ministarstvo nadležno za poslove turizma odobrava subvencionisane kredite za podsticanje kvaliteta ugostiteljske ponude. Iz ovih sredstava pomognuta je izgradnja i rekonstrukcija više hotela, motela, hostela, objekata privatnog smeštaja, seoskih turističkih domaćinstava i drugih turističkih objekata i sadržaja. Bez obzira što se izgradnja ugostiteljskih objekata najvećim delom finansira u okviru privatnog sektora (ulaganja države u tu vrstu objekata su zanemarljiva), primena savremenih propisa koji uređuju kategorizaciju objekata prema vrstama usluga koje pružaju u skladu sa evropskim standardima, ima uticaja na projektovanje i izvođenje ove vrste objekata i značajno utiču na podizanje kvaliteta objekata i građenog prostora uopšte. Ovi standardi između ostalog, propisuju kvalitet spoljnjeg izgleda objekta i hortikulturno uređenje, kao i dizajn i kvalitet uređenja i opreme javnih prostora za goste, smeštajnih jedinica, kao i ekonomsko-tehničkog bloka, dok elementi koje propisuju drugi državni organi na osnovu svoje nadležnosti, nisu propisani ovim pravilnicima kao npr. širina stepeništa, hodnika, visine prostorija, protivpožarni standardi i dr.

Značajan deo investicija iz javnog sektora predstavlja ulaganje u škole i školske objekte, koje sprovodi ministarstvo nadležno za obrazovanje u saradnji sa Kancelarijom za upravljanje javnim ulaganjima (sada, Ministarstvo za javna ulaganja, MJU). Nadležno ministarstvo je 2020. godine donelo Pravilnik o izmenama i dopunama Pravilnika o bližim uslovima za osnivanje, početak rada i obavljanje delatnosti osnovne škole („Prosvetni glasnik”, br. 5/19 i 16/20), kojim su između ostalog definisani i normativi za školske prostore. Pravilnik daje smernice, kao i tehničke zahteve, za različite tipove školskih prostorija, kao i normative za dimenzionisanje objekata, kao i školskih dvorišta, odabir lokacije, orijentacije itd. Karakteristično za ovu vrstu objekata jeste i to da je pored primene minimalnih tehničkih standarda, neophodno sagledati i druge aspekte koji su u vezi sa estetskim i oblikovnim kriterijumima, a koji umnogome utiču na psiho-socijalni razvoj korisnika. S toga pored školskih kurikuluma na obrazovanje mladih značajno utiču i „neopipljive” estetsko-arhitektonske vrednosti školskih objekata.

Važan mehanizam za postizanje arhitektonskih kvaliteta prilikom izgradnje novih školskih objekata, svakako je arhitektonski konkurs, koji se kao i u slučaju drugih javnih investicija, zamenjuje procedurom javne nabavke, koja se za projektnu dokumentaciju sprovodi na isti način kao za nabavku bilo koje druge usluge ili materijala, bez specifičnih procedura i odredbi koje bi za cilj imale osiguravanje kvaliteta arhitekture predmetnih objekata. S obzirom da se broj školskih objekata i potrebnih kapaciteta u RS smanjuje, osim u većim gradovima, neophodno je primeniti kvalitativne pristupe intervencijama na postojećim školskim objektima.98 U procedurama javnih nabavki primećuju se manjkavosti projektne dokumentacije, koja se često posmatra kroz neophodni minimum potreban kako bi se pribavile potrebne dozvole i odobrenja i pristupilo izvođenju, bez sagledavanja kvaliteta koje arhitektonski projekat donosi u procesu rekonstrukcije. Međutim, ovde se može pokrenuti i pitanje sastavljanja projektnog zadatka i definisanja uloge arhitekte i vrednosti arhitektonskog projekta. Usled nedostatka kapaciteta kao i podeljenih nadležnosti nad školskim objektima, nedostaje i definisana procedura i metodologija, kao i sistemsko uključivanje odgovarajućih aktera u proces izrade projektnog zadatka za rekonstrukcije, dogradnje, adaptacije i druge radove koji se mogu izvoditi na postojećim školskim objektima. Posledično, sredstva uložena u prethodnih 20 godina u školske objekte u RS nisu donela značajna poboljšanja u smislu arhitektonskih pristupa kojim bi se povećala stimulativno i inovativnost školskih prostora, iako su svakako donela određena tehnička, higijenska i energetska unapređenja. Sagledavanje načina korišćenja i funkcionisanja postojećih školskih objekata može da doprinese mnogo više kreiranju savremene škole koja će se više prilagoditi savremenim pedagoškim modelima i kurikulumima, interesovanjima, načinu života i vrednostima koje kao društvo želimo da prenesemo deci.99

–––––––––––––

97 U okviru ovog načina finansiranja, u periodu od 2006. godine do 2018 finansirano je oko 500 projekata.

98 Usled razvijene mreže javnih ustanova postavljene tokom druge polovine 20. veka, RS ima veliki broj relativno savremenih školskih objekata, koji su u prethodne dve decenije 20. veka često bili predmet rekonstrukcija, sredstvima iz budžeta ili donacija.

99 Dobar primer iz domaće prakse je rekonstrukcija OŠ „Svetozar Marković” u Beogradu: https://www.gradnja.rs/rekonstrukcija-i-dogradnja-osnovne-skole-svetozar-markovic-na-vracaru/

3.4.2. Održivo korišćenje i obnova građene sredine u Republici Srbiji

3.4.2.1. Urbana i ruralna obnova

Kao jedno od načela na kojima se zasniva planiranje, uređenje i korišćenje prostora koje utvrđuje ZPI jeste „racionalno korišćenje zemljišta podsticanjem mera urbane i ruralne obnove i rekonstrukcije”, međutim primena ovih mera nije dovoljno zastupljena u praksi. Urbana obnova predstavlja uobičajeni pristup u savremenom razvoju gradova, koji se oslanja na korišćenje postojećih kapaciteta gradova – građevinskog fonda i urbane infrastrukture, u cilju njihovog aktiviranja, reprogramiranja, obnove i rekonceptualizacije. Ovaj pristup takođe znači smanjenje stepena širenja gradova na račun okolnog gradskog područja koja najčešće čine poljoprivredno zemljište ili drugi prirodni resursi, te stoga čini temelj održivosti i racionalnog korišćenja prostora.100 Iako je u propisima i strateškim dokumentima urbana obnova prisutna, značajnijih projekata i investicionih programa osim pojedinih primera u većim gradovima RS nema u velikom broju, jer se pristup urbanoj obnovi ne sprovodi sistemski. Razlog za to leži i u činjenici da urbana obnova zahteva primenu inovativnih i transdisciplinarnih metodologija koje ne počivaju na ustaljenim iskustvima urbanističke prakse. Specifično razrađeni pristupi ovom vidu uređenja i korišćenja prostora potrebni su pre svega usled kompleksnih svojinskih odnosa nad zemljištem i postojećim građevinskim fondom, proceduralnih nepoznanica, te nedovoljno razvijenog principa privatno-javnog partnerstva. Potencijal ovog instrumenta u gradovima i opštinama u RS je za sada prepoznat uglavnom kroz manje intervencije od značaja za lokalnu zajednicu, zasnovanim na relativno skromnim i brzim investicijama u postojeće neafirmisane javne prostore, kojima se mogu efikasno i brzo sagledati rezultati urbane intervencije101, ili kroz projekte stambene izgradnje (pojedinačnih stambenih objekata ili celina) u područjima zahvaćenim elementarnim nepogodama (poplave, zemljotresi i dr.).102

Urbana obnova je prema ZPI definisana kao „skup planskih, graditeljskih i drugih mera kojima se obnavlja, uređuje ili rekonstruiše izgrađeni deo grada ili gradskog naselja”, a programi urbane obnove, u cilju uključivanja RS u proces EU integracija, mogu biti deo nacionalnih programa finansiranih od strane države, EU i drugih međunarodnih fondova.103 Strategijom održivog urbanog razvoja Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 47/19) urbana obnova je obuhvaćena u okviru paketa mera koji se odnosi na „unapređenje kvaliteta uređenosti i identiteta centralnih urbanih zona i javnih prostora”, mera 2.1.1: urbana obnova primenom principa mešovitih namena tradicionalnog gradskog tkiva (vraćanje atraktivnosti centralnoj zoni, obogaćenje ponude u naseljima i dr.).

Mogućnosti širih intervencija i „reciklaže” zatečenog graditeljskog nasleđa u koje spadaju i braunfild, kao i grejfild lokacije, te njihov potencijal za potrebe realizacije stambenih i drugih projekata, još uvek nisu dovoljno istražene. Naime, potencijal braunfild lokacija je intenzivnije razmatran pre svega sa aspekta privrednog razvoja, kada se prema nekim procenama došlo do podatka o blizu 2.000 od 3.017 preduzeća u državnoj svojini koja su u periodu 2001–2013. godine prestala sa radom, koja su u stečajnom postupku ili su bila na ivici zatvaranja104. Za najveći broj ovih lokacija nisu izrađene studije izvodljivosti koje bi pokazale opravdanost određenih ulaganja, što takođe ukazuje na nedostatak strateškog okvira na nivou države ili na nivou lokalne samouprave. Umesto studija izvodljivosti rađene su analize pojedinih lokacija kroz projekte podrške lokalnom ekonomskom razvoju i cilju izrade dokumenata urbanističkog planiranja.105

Kao najčešći uzrok za nedovoljno pokretanje ulaganja u braunfild lokacije, a samim tim i pokretanje urbanog razvoja kroz ovaj vid intervencija, navode se nerešena imovinska pitanja, te regulatorne ili političke prepreke. Izrada braunfild katastra sa valorizacijom106 bio je jedan od strateških prioriteta u više programa implementacije Prostornog plana RS u periodu od 2011–2015. godine i 2016–2020. godine, a finansiranje izrade prethodnih studija, te provere potencijala lokacija kroz urbanističke konkurse i druge moguće instrumente, za potrebe izrade planskih dokumenata koji imaju za cilj reaktiviranje braunfild ili grejfild lokacija u okviru urbane obnove, bila bi svakako jedna od značajnih mera koje bi doprinele razvoju kvalitetnog i odgovornog upravljanja prostorom.107 Braunfild lokacije najčešće podrazumevaju lokacije sa industrijskim kompleksima (sa većim brojem objekata) koji mogu da obuhvataju i čitave radne i privredne zone, a na osnovu analize braunfild (i grejfild) lokacija koju je 2016. godine sprovelo MGSI prema podacima koje su dostavile jedinice lokalnih samouprava, klasifikacija braunfilda se može proširiti, i to na četiri osnovne grupe: 1) industrijski i drugi privredni kapaciteti; 2) vojni objekti; 3) poljoprivredna dobra i 4) društvene ustanove, što ukazuje na ogromne prostorne resurse za potencijalnu urbanu obnovu.

Budući da su ruralna područja geografski najzastupljenija na teritoriji RS, njihov razvoj u velikoj meri doprinosi privrednom i društvenom razvoju države, a svakako i prostornom i kulturnom identitetu. Stoga je za razvoj i očuvanje ovih područja (ruralnih predela), naročito važna ruralna obnova koja se i pored postojanja određenih mehanizama, jednako kao i urbana obnova, u RS ne sprovodi sistematski. Izgradnja velikog broja nelegalnih objekata kao i stihijska izgradnja vrlo često u veoma „osetljivim” kulturnim predelima, doveli su do potpune degradacije tradicionalnih i autohtonih oblika ruralnog arhitektonskog nasleđa, čime su sela i ruralni predeli izgubili na svom identitetu i prepoznatljivosti. U RS postoje i zaštićene celine u okviru kojih nova gradnja ili bilo kakva druga intervencija ne bi smela da ugrozi autentičnost, integritet i spomeničku vrednost.108 U pogledu ruralnih predela PPRS od 2010. do 2020. godine je davao smernice prema kojima je planskim rešenjima, između ostalog, bilo potrebno omogućiti kreiranje pozitivnog arhitektonskog identiteta naselja kroz „očuvanje i revitalizaciju tradicionalne arhitekture i postojećeg kvalitetnog građevinskog fonda, kao i kroz novu izgradnju koja uvažava specifični ruralni karakter fizičke strukture naseljaˮ. Stoga je planske i programske aktivnosti bilo potrebno usmeriti ka obnovi seoskih naselja, odnosno njihovih centara (oblikovanja i uređenja tradicionalnih seoskih trgova, uređenja saobraćajnih i javnih površina), kojima bi se podstaklo dalje uređenje ovih područja kroz obnovu tradicionalnih tipologija pojedinačnih objekata, osmišljenog uklapanja prirodnog, arhitektonskog i kulturnog nasleđa u nove razvojne tokove i zahteve podsticanjem nove izgradnje u skladu sa principima zaštite prirodnog i kulturnog predela, primene lokalnih materijala i tehnika građenja i dr. ZPI kao sastavni deo prostornog plana jedinice lokalne samouprave, a za sela koja nemaju donet detaljni plan, propisuje obaveznu izradu uređajnih osnova za selo, koje se izrađuju u svrhu prostornog razvoja sela i podsticanja njegovog održivog razvoja, uz uvažavanje tipoloških i morfoloških različitosti: geomorfoloških (ravničarska, dolinska, brdska, planinska i dr. sela), regionalnih i tradicionalnih (zbijen, razbijen tip sela), kao i drugih različitosti (povremeno i stalno naseljena sela, napuštena sela). ZPI propisuje i da u okviru područja koje nije u obuhvatu planskog dokumenta koji se može direktno primeniti, može izraditi urbanistički projekat za izgradnju objekta koji je u funkciji obavljanja delatnosti poljoprivrednog gazdinstva, odnosno delatnosti seoskog turističkog domaćinstva, nautičkog turizma i/ili lovnog turizma (npr. objekti za preradu i čuvanje poljoprivrednih proizvoda, objekti za smeštaj i ishranu turista, objekti za proizvodnju energije iz biomase kao obnovljivog izvora energije, u funkciji poljoprivredne proizvodnje i sl.).

–––––––––––––

100 Koncept cirkularne promene namene (građevinskog) zemljišta, kroz koji se postojeći prostorni resursi prenamenjuju u nove sadržaje, jedan je od osnovnih pristupa u planiranju (integralnog) urbanog razvoja u evropskim gradovima, usko povezan i sa razvojem braunfild lokacija.

101 Jedan od složenijih projekata ove vrste je i inicijativa „Nova mesta”, u okviru projekta „Novi Sad evropska prestonica kulture 2021”, zasnovana na urbanoj regeneraciji 46 manjih javnih prostora kroz dva modela: mali urbani džepovi (uređenje/obnova javnih prostora lokalnih zajednica kroz participativni proces prilikom njihove programske konceptualizacije i arhitektonsko-urbanistički javni konkurs za izbor projektantskih rešenja) i urbana obnova inicirana građanskim incijativama i radom lokalne zajednice za koju sredstva obezbeđuje grad ili privatne kompanije u okviru svoje misije društvene odgovornosti. Oba ova procesa ukazuju na nepostojanje jasnih vizija za ostvarenje ovih pristupa, nerazvijenost administrativnih procedura i nezastupljenosti ove vrste prakse.

102 Primer urbane obnove područja zahvaćenog elementarnim nepogodama je Urbana regeneracija stambenog bloka Dositejeva u Kraljevu nakon zemljotresa iz 2010. godine, čemu je prethodilo raspisivanje urbanističko-arhitektonskog konkursa 2015. godine.

103 Primer obnove kulturno-istorijske i ambijentale celine je obnova Sremskih Karlovaca na osnovu Zakona o obnovi kulturno-istorijskog nasleđa i podsticanju razvoja Sremskih Karlovaca („Službeni glasnik RS”, broj 52/21) kojim je inoviran postojeći zakonski okvira utvrđen 30 godina ranije, a kao jedan od ciljeva omogućeno investiranje sa više nivoa vlasti (lokalni, pokrainski i republički), kao i iz fondova EU i drugih međunarodnih fondova, na osnovu Programa obnove koje se donose u skladu sa tim zakonom.

104 Podatak preuzet sa internet stranice: http://www.brownfieldserbia.com/.

105 Nacionalna alijansa za lokalni ekonomski razvoj (NALED) je u sklopu „Projekta jačanja konkurentnosti u Srbiji”, koji je sprovođen zajedno sa USAID-om, raspisao konkurs za podnošenje projektnih ideja za revitalizaciju braunfilda. Na konkurs se prijavilo 26 lokalnih samouprava sa ukupno 29 projektnih ideja, od kog broja su izabrane tri: 1. Opština Vršac – Dom Vojske – Vinski sokak; 2. Opština Mladenovac – Regenerator; i 3. Grad Smederevo – Radnički univerzitet Smederevo. Pored ovoga, NALED je pružao podršku i Ministarstvu odbrane na komercijalizaciji viška vojne imovine (Master plan – Ministarstva odbrane), u smislu predloga pojednostavljenja procedura i sa druge strane, „podsticaja lokalnim samoupravama da predlože objekte iz ove kategorije, ciljeve, ideje i svrhu njihove revitalizacije”.

106 Uspostavljanje registra investicionih lokacija započeto je u pilot jedinicama lokalnih samuprava kroz Projekat: „Poboljšanje poslovne klime u Republici Srbiji” čiji je nosilac realizacije Republički geodetski zavod, zajedno sa švedskom agencijom za međunarodni razvoj i saradnju (SIDA) i švedskom agencijom za kartografiju, katastar i registraciju zemljišta – Lantmäteriet. Više na: https://invest.geosrbija.rs/sr_lt/o-projektu-2/

107 Braunfild lokacije često su zone industrijskih objekata koje su zaštićene kao prostorne kulturno-istorijske celine ili u okviru kojih postoje industrijski objekti koji su zaštićeni kao pojedinačna nepokretna kulturna dobra. Primer urbane obnove gradskog područja sa kulturno-istorijskim (industrijskim) nasleđem jeste obnova i rehabilitacija prostorne kulturno-istorijske celine „Vojno-tehnički zavod u Kragujevcu, za koju je raspisan urbanistiko – arhitektonski konkurs.

108 U okviru ovakvih ruralnih predela (npr. Negotinske pimnice) moguća je i dozvoljena samo ona gradnja koja podrazumeva obnovu i revitalizaciju postojećeg građevinskog fonda, što podrazumeva i obnovu urušenih istorijskih objekata sačuvanih u vidu arheoloških ostataka i infrastrukturno opremanje prostora u okviru strogo propisanih uslova i mera tehničke zaštite.

3.4.2.2. Održivo korišćenje i obnova građevinskog fonda u Republici Srbiji

Obnova i unapređenje stanja postojećeg građevinskog fonda posebno je značajno za opšte unapređenje građene sredine jer se time doprinosi i ostvarivanju održivih pristupa u korišćenju postojećih resursa. Iako se u RS intenzivno grade novi objekti i rekonstruišu postojeći, višegodišnje odsustvo sistemskog pristupa održavanju zgrada (tekuće i investiciono održavanje) dovelo je do zastarelosti i propadanja građevinskog fonda, naročito stambenih zgrada u vlasništvu više lica, odnosno zgrada koje su iz društvene prešle u privatnu svojinu. Unapređenje fizičkog stanja objekata kroz aktivnosti održavanja, ali i jačanje sistema upravljanja zgradama, izdvaja se kao ključno u procesu obnove građevinskog fonda. Obnova postojećeg građevinskog fonda u RS, u kome dominiraju stambene zgrade, se najvećim delom sprovodi u skladu sa Zakonom o stanovanju i održavanju zgrada („Službeni glasnik RS”, br. 104/16 i 9/20 – dr. zakon)109 prema kome održivi razvoj stanovanja predstavlja javni interes. Iako je Zakon o stanovanju i održavanju zgrada, kao jednu od bitnih novina u oblasti održavanja i upravljanja uveo obavezu donošenja „programa održavanja” zajedničkih delova zgrade i dao mogućnost lokalnim samoupravama da sufinansiraju aktivnosti na održavanju zgrada, širi pristup obnovi i unapređenju kvaliteta objekata je izostao usled nepostojanja odgovarajućih mehanizama finansijske podrške.

Zakon o stanovanju i održavanju zgrada je propisao da JLS može doneti odluku kojom predviđa bespovratno sufinansiranje aktivnosti na investicionom održavanju i unapređenju svojstava zgrade, u kom slučaju obezbeđuje sredstva u budžetu za učešće u projektima finansiranja ovih aktivnosti i donosi odluku kojom propisuje postupak dodele sredstava, procenat učešća i uslove pod kojima jedinica lokalne samouprave učestvuje u finansiranju ovih aktivnosti. Međutim, podaci dobijeni u anketi koju je MGSI sprovelo sa SKGO pokazuju da svega oko 20% JLS ima ili je imalo programe ili projekte finansiranja/sufinansiranja određenih aktivnosti na održavanju stambenih zgrada.110 Ovi podaci govore o tome da JLS nisu u dovoljnoj meri počele da koriste mogućnost koju je stvorio Zakon o stanovanju i održavanju zgrada, te da postoji veliki potencijal da se u narednom periodu radi na podizanju svesti JLS, ali i samih vlasnika stanova o potrebi sistematskog pristupa održavanju i obnovi ovog dela građevinskog fonda. Ministarstvo rudasrva i energetike, odnosno Uprava za finansiranje i podsticanje energetske efikasnosti od 2021. godine sprovodi aktivnosti sufinansiranja unapređenja energetske efikasnosti prema programima za građane. Programi se sprovode u saradnji sa JLS koje obezbeđuju oko 25% od vrednosti investicije. U ovim programima u 2022. godini učešće je uzela 151 JLS.

Zbog malih budžeta opredeljenih za održavanje zgrada, a često i zbog imovinsko-pravne problematike, opsežnije aktivnosti na održavanju i unapređenju objekata, među kojima su i brojni objekti javne namene, poput vrtića, škola, fakulteta, bolnica, ambulanti, objekata kulture i dr, dugi niz godina nisu se sistemski sprovodile. Održiva i efikasna obnova objekata koji su u vlasništvu države ili JLS zahteva uspostavljanje održivih rešenja i mehanizama kojima bi se osigurala programska osnova ili obezbedila sredstva iz različitih fondova. Zakonom o energetskoj efikasnosti i racionalnoj upotrebi energije („Službeni glasnik RS”, broj 40/21) stvoren je pravni osnov za uspostavljanje Uprave za finansiranje i podsticanje energetske efikasnosti koja je počela sa radom početkom 2022. godine. U periodu od 2014. do 2021. godine unapređenje energetske efikasnosti u javnim objektima u JLS finansiralo je Ministarstvo rudastrva i energetike kroz Budžetski fond za unapređenje energetske efikasnosti. Vlada svake godine na predlog Ministarstva rudarstva i energetike donosi Uredbu o finansiranju energetske efikasnosti. Donošenjem Dugoročne strategije za podsticaj ulaganja u obnovu nacionalnog fonda zgrada RS otvorile su se šire mogućnosti da se, prema utvrđenom tipologijama objekata, pre svega kroz mere energetske efikasnosti, značajna sredstva ulože u obnovu i time unapredi ne samo građevinski fond, već i stanje celokupne građene sredine.111

U Programu rekonstrukcije i unapređenja objekata javne namene u javnoj svojini u sektorima obrazovanja, zdravstva i socijalne zaštite koji je sprovodila Kancelarija za upravljanje javnim ulaganjima navedeno je da su objekti javne namene (prvenstveno obrazovanja, zdravstva i socijalne zaštite), u većem delu izgrađeni između dva rata ili posle Drugog svetskog rata, te da je zbog stanja tih objekata njihova obnova urgentna. Takođe se navodi i nedostatak sveobuhvatne procene stanja i baze podataka o hronologiji investicionih ulaganja u ove objekte u sektorskim planskim dokumentima. Ističe se da je prosečni vek trajanja školskih objekata oko 50 godina, a mnogima nedostaje adekvatnog prostora, naročito fiskulturnih sala. U pogledu objekata socijalne i zdravstvene zaštite situacija je vrlo slična, sa procenom da se kod objekata socijalne zaštite oko 50% iskazanih potreba odnosi na temeljnu rekonstrukciju, 30% na adaptaciju i sanaciju, dok se svega 20% odnosi na opremu (zastarelost i amortizacija osnovnih sredstava). Iz načina na koji je program koncipiran, može se zaključiti da su se projekti koje je sprovodila Kancelarija za upravljanje javnim ulaganjima zasnivali na principu efikasnosti i ekonomičnosti, a koji podrazumevaju „postizanje što boljih rezultata uz minimalne troškove”. Pored principa ekonomičnosti, u Smernicama za izradu projektne dokumentacije za sanaciju, adaptaciju i rekonstrukciju objekta javne namene112 koje su deo Operativnog priručnika, date su preporuke za primenu mera ,,energetske efikasnosti”, kao i za primenu standarda i normativa kojima se omogućava nesmetano kretanje i pristup osobama sa invaliditetom, deci i starim osobama. Projekti se realizuju kroz javne nabavke iz budžetskih sredstava, sredstava jedinice lokalne samouprave (između ostalog i za tehničku dokumentaciju), kao i donatorskih sredstava.113 Važan aspekt obnove i unapređenja objekata javne namene jeste i poštovanje uslova i mera tehničke zaštite koje izdaju nadležni zavodi, tzv. „klauzule za poseban tretman”, budući da veliki broj objekata javne namene zahteva takav tretman iako nema status nepokretnog kulturnog dobra, kao i poštovanje autorskih prava u arhitekturi, što u dosadašnjoj praksi nije uvek bio slučaj.

–––––––––––––

109 Ovim zakonom, prvi put je utvređena obaveza održavanja svih vrsta zgrada bez obzira na namenu i oblik svojine, a održivi razvoj stanovanja je definisan kao javni interes, pre svega kroz „unapređenje uslova stanovanja građana i očuvanje i unapređenje vrednosti stambenog fonda uz unapređenje energetske efikasnosti, smanjenje negativnih uticaja na životnu sredinu i racionalno korišćenje resursa”.

110 SKGO je 2019. godine sprovela istraživanje koje govori da je od oko 80 JLS koliko je učestvovalo u istraćivanju, 18 JLS do 2019. godine donelo Odluku o bespovratnom sufinansiranju investicionog održavanja stambenih zgrada, dok je 17 JLS u prethodne dve godine sprovodilo aktivnosti na unapređenju održavanja stambenih zgrada (obnova fasada, energetska sanacija i sl).

111 Stambeni fond višeporodičnih zgrada koji procentualno, posle individualnih kuća, čini najveći deo ukupnog građevinskog fonda, sa aspekta potencijalne obnove i održivog unapređenja treba posmatrati kao jedan od najvećih energetskih potrošača, ali i kao naličje urbanih područja na koje se odrazilo čak i višedecenijsko neodržavanje i propadanje zgrada.

112 http://www.obnova.gov.rs/cirilica/news/article/program-rekonstrukcije-i-unapredjenja-objekata-javne-namene-u-javnoj-svojini-u-sektorima-obrazovanja-zdravstva-i-socijalne-zastite-operativni-prirucnik

113 Projekti obnove objekata u javnoj svojini na nivou lokalnih samouprava unose se u jedinstvenu online bazu javnih opštinskih infrastrukturnih projekata – SLAP koju vodi SKGO.

3.4.2.3. Održivo korišćenje i obnova graditeljskog (arhitektonskog) nasleđa

Održivo korišćenje i obnova graditeljskog (arhitektonskog) nasleđa ne predstavlja samo kulturni resurs, već i ekonomski potencijal koji značajno utiče na prostorni razvoj i očuvanje prostornog identiteta. S obzirom da se graditeljsko nasleđe ne ogleda samo u pojedinačnim objektima koji su, u organizovanoj pravnoj i tehničkoj zaštiti, stekli status nepokretnog kulturnog dobra (spomenički status), već da savremena konzervatorska delatnost upravo prepoznaje prednosti zaštite većih područja koja su definisana Unesko dokumentima, na prvom mestu Konvencijom o zaštiti Svetske kulturne i prirodne baštine (1972), pre svega bi bilo potrebno izraditi pregled svih oblika nasleđa. Sela „razbijenog tipa” uslovljenog karakteristikama terena i načinom života njihovog stanovništva, „ušorena naselja” u Vojvodini, gradske celine nastale nakon revolucija tokom 19. veka, manji gradovi –varoši koji su zadržali „orijentalne urbane matrice”, neki su od oblika nasleđa i deo identiteta i osobenosti graditeljstva u RS. Osavremenjivanje i unapređenje ovakvih celina mora se zasnivati na proučavanju karakteristika svakog od posmatranih oblika nasleđa, uz njihovo puno poštovanje i osmišljavanje novih sadržaja koji neće narušiti osnovne vrednosti zatečenog nasleđa, odnosno prostornih kulturno-istorijskih celina.

Posebnu grupu kulturnog (graditeljskog) nasleđa čine industrijski objekti koji pripadaju braunfild lokacijama sa objektima i kompleksima industrijske namene uglavnom s kraja 19. i prve polovine 20. veka, pa je stoga reč o industrijskom nasleđu. Kod industrijskog nasleđa je specifično to što su, pored arhitektonske vrednosti objekata odgovarajućeg industrijskog karaktera, predmet zaštite i industrijska postrojenja. U razvijenim zemljama, a sve više i u zemljama u razvoju, postoji težnja da se očuvaju industrijski objekti umesto njihovog rušenja, te oni često postaju muzeji, ili se adaptiraju za nove namene (stanovanje, komercijalne sadržaje, novu industriju, kancelarijski prostor, umetnički studio).114 Da bi se izvršila adekvatna procena i odredio oblik nasleđa te utvrdila lista vrednih objekata ove namene, neophodna su studije valorizacije od strane nadležnih institucija, odnosno zavoda za zaštitu spomenika kulture, a takve studije do sada nisu rađene u velikom broju.

Nedovoljno sagledan i vrednovan urbanistički i arhitektonski potencijal gradova i opština jesu urbanistički zahvati i arhitektonska ostvarenja nastala u socijalističkom periodu posle Drugog svetskog rata (arhitektura kasnog modernizma). Uprkos tome što je ovaj vid nasleđa prepoznat i na globalnom nivou, često je zanemaren u pravnom verifikovanju kao spomeničko nasleđe, što dovodi do njegovog propadanja, devastacija i narušavanja izvornih arhitektonskih vrednosti.115

Ovaj oblik nasleđa se danas od strane republičkog, pokrajinskog, regionalnih i gradskih zavoda počinje aktivnije valorizovati, dok njegov turistički potencijal nije sagledan. U praksi, identitet ovih područja se koristi isključivo kao spekulativni prostorni resurs (slučajevi „popunjavanja” neizgrađenog prostora između objekata u područjima modernističke urbane koncepcije) ili kao potencijal arhitektonskog objekta koji se prenamenjuje u željeni sadržaj. Za socijalističko nasleđe se vezuje i širi korpus objekata različitih namena koji pripadaju braunfild/grejfild lokacijama a koji obično iziskuju energetsku sanaciju kojom se ne bi ugrozila njihova autentičnost a koja bi doprinela ekonomskoj isplativosti. Primeri dobre prakse u prenameni i ponovnoj upotrebi ovih prostora, iako vrlo retki, ukazuju na njihov nesumnjiv potencijal za prevođenje u savremene tokove.116

Još jedan oblik nasleđa koji nije dovoljno istražen i vrednovan jeste narodno graditeljstvo, pa bi bilo potrebno sprovesti dodatna istraživanja, valorizaciju i evidentiranje ruralnih područja i pojedinačnih objekata narodnog graditeljstva koji su do sada sačuvani. Takođe, trebalo bi istražiti i očuvati stare zanate koji su korišćeni u narodnom graditeljstvu, te sprovesti obuke o znanjima i veštinama tih zanata za sve zainteresovane. Kroz raznovrsnu turističku ponudu ovaj vid autentičnog nasleđa bi trebalo uvrstiti u održivo korišćenje ruralnih predela. Takođe treba raditi na očuvanju elemenata tradicionalne srpske arhitekture kroz prezentaciju, popularizaciju i stimulisanje njihovog korišćenja i kombinovanja na novim objektima koji se grade.

Sve nadležne ustanove, institucije i organi vlasti trebalo bi da rade na prepoznavanju vrednosti koje su nasleđene iz prošlosti, s obzirom da mnoga međunarodna dokumenta, povelje, rezolucije i principi koji potiču od Unesko inicijative za „integrativnu zaštitu kulturnih i prirodnih resursa” ne definišu samo pojedine oblike ovih celina (kulturni pejzaž/predeo, istorijski urbani pejzaž, ruralno nasleđe, industrijsko nasleđe i dr.) već i pružaju vrlo jasne i direktne smernice za njihovo očuvanje i održivo upravljanje. U okviru zaštite i održivog korišćenja kulturnog nasleđa značajan je paket mera koji predviđa SOUR a u okviru čega je posebno prepoznato očuvanje kulturne baštine kroz tzv. aktivnu zaštitu kulturnog nasleđa117 i preporuke za karakter i intenzitet prihvatljivih aktivnosti u planiranju urbanog razvoja, obnovu i zaštitu objekata i celina graditeljskog i urbanog nasleđa koje nisu zaštićena kulturna dobra (tradicionalni tipovi, vernakularna arhitektura, industrijski objekti, arhitektura i urbanizam posle Drugog svetskog rata, i dr.).

Sistemski pristup zaštiti i korišćenju kulturnog nasleđa bio bi moguć i kroz osnaživanje izrade Planova upravljanja nasleđem u okviru Studija zaštite kulturnog nasleđa, a u sklopu izrade planske dokumentacije. U sferi zaštite, obnove i korišćenja nepokretnih kulturnih dobara primetan je nedostatak programa i projekata koji bi objektima kao i prostorno kulturno-istorijskim i ambijentalnim celinama omogućili integrisanje u savremene razvojne tokove kroz „integrativnu obnovu i zaštitu graditeljskog nasleđa” (čije je sprovođenje često dovedeno u pitanje usled nefleksibilnog pristupa zaštiti objekata), a koja bi obuhvatila i primenu niza drugih mera koje doprinose održivosti kao što su „energetska efikasnost” ili „pristupačnost”. Mehanizmi finansiranja programa i projekata u funkciji revitalizacije kulturnog, graditeljskog i urbanog nasleđa nisu dovoljno razvijeni118 s obzirom da je finansijsko ulaganje u obnovu spomenika kulture skoro po pravilu značajno veće od ulaganja u izgradnju novog objekta (računato po m2), te investitori, koji su nedovoljno „osvešćeni” o vrednosti i važnosti kulturnog nasleđa, neretko pribegavaju neprimerenim intervencijama kako bi opravdali svoje ulaganje, dok se uslovi i mere tehničke zaštite propisuju i izdaju u cilju očuvanja autentičnosti i integriteta spomenika, odnosno njegovih vrednosti, a ne u cilju stvaranja uslova za investiciona ulaganja. Savremenu arhitektonsku i urbanističku praksu bi trebalo osnaživati u pravcu primene održivih rešenja u pogledu arhitektonskog i urbanističkog nasleđa, a učešće javnosti i lokalnih zajednica u procesima planiranja i projektovanja u zaštićenim zonama tretirati kao jedan od prioriteta.

Kulturno i graditeljsko nasleđe naročito je prepoznato u sferi razvoja turizma posebno imajući u vidu značaj kulturnog turizma i „turizma nasleđa”. Strategijom razvoja turizma Republike Srbije za period od 2016. do 2025. godine („Službeni glasnik RS”, broj 98/16), kao i planskim aktima nižeg reda, zagovara se povezivanje turizma sa nasleđem i kulturom što može imati veliki uticaj na razvoj ekonomije države, kao i lokalni ekonomski razvoj. Suština delovanja jeste – očuvati nasleđe, prezentovati ga i ostvariti ekonomske koristi od turizma i turističkih mesta.119

–––––––––––––

114 U Velikoj Britaniji uobičajena je praksa prezentacije tehničko-tehnoloških postupaka u zaštićenim istorijskim industrijskim kompleksima gde su u okviru ”spomeničke prezentacije” angažovani penzioneri-volonteri, koji rade na mašinama i sredstvima za komunikaciju, kojima su nekada upravljali.

115 Kroz incijative bivših jugoslovenskih republika, i pojedinaca istraživača u ovoj oblasti, višestruko je unapređena reputacija, značaj i vrednost arhitekture jugoslovenskog područja, čija je promocija kroz izložbu u Muzeju moderne umetnosti u Njujorku „Toward a Concrete Utopia: Architecture in Yugoslavia 1948–1980” dodatno ukazala na značaj ove kulturno-istorijske baštine.

116 Startit centar u Novom Sadu smešten je u objektu Zavoda vodnih zajednica koji je izgrađen 1956. godine prema projektu arh. Zorana Nikolića (1924–1988). U jednom periodu objekat je koristila Vojvođanska banka, nakon čije privatizacije je objekat napušten, a od 2015. godine u njemu je smešten Startit centar (poslovni inkubator i co-working centar), nakon određenih prilagođavanja objekta novom korisniku kojim su očuvane suštinske vrednosti objekta posleratnog modernizma.

117 SOUR prepoznaje dva tipa zaštite kulturnog naleđa „pasivni” režim zaštite koji se se odnosi na formalnu, prvenstveno pravnu zaštitu kulturnog nasleđa i koja, kako se navodi u SOUR nije na zadovoljavajućem nivou imajući u vidu da su usled primene najstrožih mera zaštite (prakse takozvanog pasivnog režima zaštite) nepokretna kulturna dobra najčešće izložena propadanju, kao i to da se veliki broj dobara nalazi pod prethodnom zaštitom. Nauprot ovom, navodi se „aktivni” režim zaštite koji bi kroz različite programe i projekte objektima i celinama koje predstavljaju nepokretna kulturna dobra omogućio „integrisanje u savremene razvojne tokove”.

118 Trenutno je glavni izvor finansiranja republički budžet u kome se još od 1980. godine smanjuje procenat izdvajanja za kulturu.

119 U okviru projekata koji su finansirani putem bespovratnih sredstava u proteklom periodu, unapređena je turistička infrastruktura i suprastruktura u okviru kulturnih dobara kao što su arheološka nalazišta Viminacijum, Drenovac, Sirmijum, Lepenski vir i Feliks Romulijana, ali i tvrđava Golubački grad, Kalemegdan, Smederevska tvrđava, Maglič, Niška tvrđava, Novopazarska tvrđava, Mileševac – Hisardžik. Takođe je ulagano i u radove na uređenju kompleksa Muzeja istorije Jugoslavije, Avalskog tornja, Spomen doma na Kadinjači, Skadarske ulice u Beogradu, kao nadavno završenu revitalizaciju Golubačke tvrđave koja je deo šireg projekta pod nazivom „Socio-ekonomski razvoj Dunavskog regiona u Srbijiˮ – Komponenta, kao prvi projekat koji RS realizuje u okviru primene Dunavske strategije 5, finansiran sredstvima iz fondova EU, u čiju je pripremu i realizaciju i ministarstvo nadležno za poslove turizma uložilo značajna sredstva.

3.5. Arhitektonska praksa i profesija u Republici Srbiji

3.5.1. Zaposlenost arhitekata

Najrelevantniji i najdetaljniji podaci o stanju arhitektonske prakse i profesije na evropskom nivou jesu podaci iz Sektorske studije120 Evropskog saveta arhitekata (ACE), koji prikuplja, analizira i objavljuje statističke, socio-demografske i ekonomske podatke o evropskim arhitektima, arhitektonskom tržištu i arhitektonskoj praksi, kreira smernice i preporuke za delovanje u oblasti arhitekture na osnovu usvojenih politika i dokumenata EU. Prema podacima Sektorske studije iz 2020. godine o ukupnom broju arhitekata po zemljama članicama EU i pridruženim članicama, u RS deluje oko 8.000 arhitekata. Međutim, prema podacima iz Centralnog registra obaveznog socijalnog osiguranja (CROSO) o registrovanoj zaposlenosti arhitekata u RS,121 ukupan broj po svim osnovima zaposlenja na dan 22. april 2021. godine, iznosio je 9.629 – od toga je 2.423 ili 25,2% arhitekata zaposleno u javnom sektoru a 7.206 ili 74,8% u privatnom sektoru. Prema podacima iz navedene Sektorske studije „sole principal”, kao pandan „preduzetniku” koji je istovremeno i „ovlašćeno lice”, čini najčešći oblik organizovanja arhitektonske prakse na evropskom nivou, što je 1/3 od ukupnog broja angažovanih arhitekata, dok je 1/4 angažovano u privatnoj praksi kao partner ili zaposleni, 7% arhitekata je angažovano kao freelence, a čak 13% angažovano je u javnom sektoru (državna i lokalna uprava, obrazovanje i dr. javne ustanove).122

U odnosu na pol arhitekata u RS, 62,7% čine žene, a 37,2% su muškarci, što odgovara i podacima dobijenim kroz Anketu o praksi i profesiji na uzorku od 523 ispitanika, prema kojoj 60,8% arhitekata čine žene a 39,2% muškarci.

Tabela 2: Podaci o starosnoj strukturi arhitekata na osnovu podataka iz CROSO-a i sprovedene ankete

Starosna struktura

CROSO

Starosna struktura

anketa

do 30 godina

1.583

(16,4%)

manje od 30 godina

14%

od 30 do 39

3.746

(38,95)

od 30 do 34

33,6%

od 35 do 39

od 40 do 49

2.221

(23%)

od 40 do 44

31,6%

od 45 do 49

od 50 do 60

1.164

(12,1%)

od 50 do 54

14,9%

od 55 do 59

više od 60

915

(9,5%)

od 60 do 64

5,9%

više od 65

Tabela 3: Podaci o broju nezaposlenih lica na evidenciji Nacionalne službe za zapošljavanje (NSZ), u periodu od 2005. do 2020. godine

Zvanje

stanje 31/12/2005

stanje 31/12/2015

stanje 30/06/2018

stanje 31/12/2020

Uk.

M

Ž

Uk.

M

Ž

Uk.

M

Ž

Uk.

M

Ž

Diplomirani/ Master inženjer arhitekture

487

183

304

1207

390

817

810

281

529

533

181

352

Izvor: Nacionalna služba za zapošljavanje

Podaci Nacionalne službe za zapošljavanje (NZS) pokazuju da je u periodu 2005–2015–2018–2020. primetan pad broja nezaposlenih arhitekata od 2015. godine, međutim, potrebno je imati u vidu da određeni procenat kako zaposlenih, tako i nezaposlenih arhitekata nije obuhvaćen zvaničnim podacima, jer posao obavljaju bez ugovora o radu ili iz različitih razloga nisu prijavljeni u evidenciju nezaposlenih NSZ (otišli iz zemlje, ne obavljaju posao arhitekte, rade kao ,,frilenseri’’ – bez registracije.123 Takođe, broj diplomiranih arhitekata se od uvođenja „bolonjskog sistema” 2005. godine u visokoškolsko obrazovanje višestruko povećao, što je posredno moralo da se odrazi i na broj nezaposlenih lica. Iz navedenih pokazatelja, imajući u vidu procentualni odnos žena i muškaraca arhitekata u RS, primetan je kontinuitet nešto veće nezaposlenosti žena nego muškaraca.

Podaci o arhitektama i arhitektonskoj delatnosti u RS su nepotpuni, neodređeni, nedovoljno komparabilni i razasuti na više strana, dok se mnogi podaci relevantni za praćenje stanja u arhitektonskoj praksi i profesiji, a koji se prema ACE smernicama prate i objavljuju, u RS zvanično i ne prikupljaju, te bi stoga proširenje obuhvata i sistematizacija prikupljanja ovih podataka u cilju vođenja statistike i praćenja razvoja arhitektonske politike trebalo da predstavlja jedan od prioriteta.

–––––––––––––

120 Ace Sector Study je studija koja se objavljuje svake dve godine, na osnovu anketa koje popunjavaju i dostavljaju zemlje članice. Ankete sadrže veći broj podataka o stanju arhitektonske prakse i profesije, a RS je do sada bila prisutna samo kroz podatak o ukupnom broju arhitekata u RS.

121 Definicija registrovane zaposlenosti: Pod pojmom zaposleni podrazumevaju se lica koja imaju formalno pravni ugovor o zaposlenju, odnosno zasnovan radni odnos sa poslodavcem na određeno ili neodređeno vreme i lica koja rade van radnog odnosa na osnovu ugovora o delu ili na osnovu ugovora o obavljanju privremenih i povremenih poslova; lica koja obavljaju samostalne delatnosti ili su osnivači privrednih društava ili preduzetničkih radnji; kao i lica koja obavljaju poljoprivredne delatnosti a nalaze se na evidenciji Centralnog registra obaveznog socijalnog osiguranja.

122 Ovakav odnos zaposlenosti prema vidovima organizovanja u okviru arhitektonske prakse u RS pokazali su i rezultati Ankete o praksi i profesiji koju je sprovelo MGSI, aprila 2021. godine.

123 Prema Anketi o praksi i profesiji, na uzorku od 582 arhitekta, 74,7% ima zaključen ugovor na neodređeno vreme, 14,1% na određeno vreme, 3,1% ugovor o delu, dok 1,7% obavlja poslove kroz angažnan „iz penzije”.

3.5.2. Pravna lica i preduzetnici registrovani za obavljanje arhitektonske delatnosti

Nestabilni finansijski i privredni uslovi u proteklih dvadeset i pet godina odrazili su se i na tržište građevinskog sektora u kome je varirao broj pravnih lica i preduzetnika registrovanih za arhitektonsku delatnost. Prema Uredbi o Klasifikaciji delatnosti („Službeni glasnik RS”, broj 54/10), arhitektonska delatnost svrstana je u oblast 71 – Arhitektonske i inženjerske delatnosti124, koja obuhvata: pružanje arhitektonskih i inženjerskih usluga; projektovanje; izradu planova; nadzor izgradnje; premeravanje; kartografiju.

Tabela 4: Podaci Agencije za privredne registre iz 2010–2018–2020. godine, o broju privrednih društava registrovanih za arhitektonsku delatnost (šifra 71.11)

Pravna forma

2010.

2018.

2020.

aktivno

brisano

aktivno

brisano

aktivno

brisano

Društvo sa ogranič. odgovorn.

78

5

320

35

365

64

Javno preduzeće

52

4

25

23

23

27

Akcionarsko društvo

2

-

1

-

1

-

Društveno preduzeće

3

-

-

2

-

2

Izvor: Agencija za privredne registre

Tabela 5: Podaci Agencije za privredne registre iz 2010–2018–2020. godine, o broju preduzetnika registrovanih za arhitektonsku delatnost (šifra 71.11)

Pravna forma

2010.

2018.

2020.

aktivno

brisano

aktivno

brisano

aktivno

brisano

Samostalna radnja/preduzetnici

44

-

851

246

1194

341

Ortačka radnja

-

-

-

1

-

1

Izvor: Agencija za privredne registre

Iako je broj privrednih subjekata i preduzetnika od 1995. godine do danas bio u stalnom porastu, primetan je i znatan broj subjekata brisanih iz registra, naročito preduzetnika, što se vidi na primeru podataka Agencije za privredne registre iz 2015. godine125 kada je brisanih iz registra bilo gotovo polovina od onih upisanih, što govori o najvećoj fluktuaciji kod ovog vida organizovanja. Pored tih pokazatelja podaci Ankete o praksi i profesiji na osnovu uzorka od 158 arhitektonskih biroa (pravnih lica i preduzetnika) ukazuju na to, da je najveći broj njih osnovan u periodu od 2016–2020. godine (41,8%), zatim u periodu 2011–2015 (19%), a svega 7,6% u periodu 1981–2000, te se može pretpostaviti da je ovde reč o manjem broju „projektantskih organizacija” koje imaju duži kontinuitet, „stabilnije kapacitete” i izvore finansiranja. Takođe treba napomenuti da je broj javnih preduzeća registrovanih za arhitektonsku delatnost 2018. godine takoreći prepolovljen, što je posledica zakonskih rešenja opisanih u poglavlju – Lokalni strateški okvir za razvoj arhitektonske politike. S obzirom da se podaci kod Agencije za privredne registre vode prema pretežnim delatnostima za koje su pravna lica ili preduzetnici registrovani, ukoliko bi se vršila i provera stvarnog stanja ,,na terenu” (na osnovu završnih računa, strukture i broja zaposlenih i dr.), arhitektonska delatnost bi se pojavila i tamo gde je ili registrovana neka druga pretežna delatnost,126 ili kao delatnost koje obavljaju „ogranci” izvan sedišta pravnih lica registrovanih kod APR-a za neku drugu pretežnu delatnost.

Doprinos arhitektonskoj delatnosti daju i različita strukovna udruženja koja svojim aktivnostima promovišu arhitektonsko stvaralaštvo i arhitektonsku delatnost.

Tabela 6: Broj strukovnih udruženja registrovanih za arhitektonsku delatnost do 2020. godine

Delatnost

Opis delatnosti udruženja

Broj

Arhitektonska delatnost

Delatnost ostalih organizacija na bazi učlanjenja

9

Delatnost strukovnih udruženja

4

Izvor: Agencija za privredne registre

–––––––––––––

124 Sektor M: Stručne, naučne, inovacione i tehničke delatnosti, Oblast 71: Arhitektonske i inženjerske delatnosti; inženjersko ispitivanje i analize, Grupa 71.11: Arhitektonska delatnost, videti u: Uredba o klasifikaciji delatnosti („Službeni glasnik RS”, broj 54/10).

125 Ovi podaci se nalaze u podacima pribavljenim od APR-a za potrebe ove analize i nisu posebno prikazani.

126 Prema Anketi o praksi i profesiji, od ukupno anketiranih 158 pravnih lica i preduzetnika, za arhitektonsku delatnost (71.11) registrovano je 63%, dok je za inženjersku delatnost i tehničko savetovanje (71.12) registrovano 32%, za izgradnju stambenih i ne stambenih zgrada (41.20) registrovano 3,8%, specijalizovane dizajnerske delatnosti – unutrašnje uređenje (74.10) registrovano 1,9% i dr.

3.5.3. Zastupljenost i uloga arhitekata u javnom sektoru

Značajan podatak na evropskom nivou jeste podatak prema kome je čak 13% arhitekata u 2020. godini bilo angažovano u javnom sektoru, a među zemljama sa najvećim procentom zastupljenosti arhitekata u javnom sektoru su Republika Finska, Kraljevina Danska, Kraljevina Švedska i Republika Portugal. Republika Srbija, ne vodi podatke o sektorskoj zastupljenosti arhitekata na ovaj način, međutim, podaci iz CROSO pokazuju da je taj procenat u RS čak i veći, odnosno čini ¼ ukupno zaposlenih arhitekata. Ipak, najveća zastupljenost arhitekata u organima državne uprave može se pronaći u resornom ministarstvu, u okviru sektora nadležnih za poslove planiranja i izgradnje u kojima je 2021. godine zaposlenih ili radno angažovanih lica iz srodnih oblasti bilo oko 56, od čega 22 arhitekata, na raznim vrstama poslova, od studijsko-analitičkih, preko objedinjene procedure u okviru koje se izdaju akti i dozvole za izgradnju, do inspekcijskih poslova. Određena ministarstva u svom sastavu imaju minimalan ili nedovoljan broj zaposlenih ili angažovanih arhitekata, koji su pre svega angažovani u sklopu sektora koji se bave investicijama iz tih sektora, te se dodatni kadrovi obično angažuju iz drugih organa koji imaju veći broj zaposlenih tehničkih lica, među kojima su i arhitekte, kao što je Kancelarija za javna ulaganja, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture ili se za potrebe realizacije određenih programa i većih projekata formiraju jedinice za upravljanje projektom (JUP).

U pogledu zastupljenosti stručnih lica arhitektonske struke na nivou lokalnih samouprava, a u okviru stručnih službi u čijoj nadležnosti je oblast planiranja i izgradnje, kao i stambeni poslovi, situacija je izvesno čak i nepovoljnija. Prema stručnoj spremi, među načelnicima odeljenja za urbanizam najviše je diplomiranih pravnika, iako ima i ekonomista, građevinskih, inženjera geodezije i arhitekture. Što se tiče broja zaposlenih u ovim organizacionim jedincima ovaj broj varira i često nije srazmeran veličini jedinice lokalne samouprave, ali je u najvećem broju slučajeva nedovoljan i neusklađen sa brojem i opsegom zadataka koje ove službe obavljaju. Poslovi koji se obavljaju u ovim organizacionim jedinicama mahom su vezani za primenu ZPI, Zakona o stanovanju i održavanju zgrada, Zakona o javnim nabavkama, propisa iz oblasti životne sredine, komunalnih delatnosti i sl. Stručni kapaciteti JLS naročito su upitni u pogledu primene i nadzora nad primenom propisa iz oblasti zaštite nepokretnih kulturnih dobara, naročito u gradovima i opštinama čije su centralne ili šire zone utvrđene za prostorno kulturno-istorijske celine ili u kojima ima veći broj NKD. Budući da približavanjem RS Evropskoj uniji, pre svega kroz primenu novih propisa a uporedo sa procesom decentralizacije i broj stručnih poslova konstantno raste, a da zbog racionalizacije i reforme javne uprave broj zaposlenih stagnira ili opada, kvalifikaciona struktura u ovim službama ne odražava realne potrebe za stručnim licima, pa neke JLS u svojim stručnim službama nemaju čak ni jednog arhitektu.

Jednom od ključnih uloga arhitekte u javnom sektoru može se smatrati funkcija glavnog urbaniste (GU) u lokalnim samoupravama, koji u skladu članom 51a ZPI može biti: licencirani arhitekta, odnosno arhitekta urbanista sa najmanje 10 godina radnog iskustva u stručnoj oblasti arhitektura, odnosno užoj stručnoj oblasti urbanizam. Prilikom izmene ZPI 2018. godine i date mogućnosti osnivanja „organizacione jedinice glavnog urbaniste”, aktom o unutrašnjoj organizaciji JLS, pored propisane osnovne nadležnosti glavnog urbaniste (predsednik komisije za planove koji i koordinira izradom planskih dokumenata), njegove nadležnosti i opseg poslova nisu dodatno precizirani, već je ostalo propisano da svaka lokalna samouprava bliže uređuje položaj, ovlašćenja, kao i njegova prava i dužnosti. Ovakav način uređivanja instituta GU doveo je do toga da glavne urbaniste često obavljaju i druge poslove koji nisu u obuhvatu njihove izvorne nadležnosti, čime se uloga i potencijal ovog instituta dodatno dovodi u pitanje. Sa druge strane, činjenica da se dosta mali broj JLS odlučio da imenuje glavnog urbanistu, kao i to, da veliki broj gradova nema glavnog urbanistu, govori o tome da je ovaj institut i dalje nerazvijen i da JLS nisu u potpunosti svesne njegovih potencijala. Osim toga, glavni urbanisti, tamo gde su imenovani, u svom svakodnevnom radu susreću se sa brojnim preprekama i problemima, koji su vezani za nejasan status i institucionalna rešenja unutar uprave.

Važan institut utvrđen ZPI koji predstavlja značajan kapacitet i potencijal lokalnih samouprava za sprovođenje arhitektonske politike i drugih dokumenata značajnih za prostorni razvoj jesu i Komisije za planove u kojima je obično angažovan najmanje jedan, a često i više članova licenciranih arhitekata, odnosno licenciranih arhitekata urbanista, međutim, i ovaj institut bi bilo potrebno značajnije unaprediti u cilju sprovođenja određenih mera arhitektonske politike.

Iako je ZPI institut glavnog urbaniste dodatno osnažen davanjem mogućnosti osnivanja „službe” ili „kancelarije” GU, pokazala se potreba i da se njegove nadležnosti preispitaju, preciziraju i usmere ka ostvarivanju mera i aktivnosti iz oblasti urbanog razvoja i arhitektonske politike. Naime, nadležnosti koje su nekada bile propisane članom 56. Zakona o lokalnoj samoupravi iz 2002. godine kao nadležnosti glavnog arhitekte grada/opštine, a koje su se pre svega odnosile na savetodavno delovanje i davanje uputstava pri izradi arhitektonskih projekata u cilju zaštite arhitektonskih vrednosti i očuvanja ambijentalnih vrednosti objekata i delova grada, kao i davanje mišljenja na arhitektonske projekte od velikog značaja za opštinu/grad, mogle bi se smatrati dobrim polazištem za preispitivanje sadašnjih nadležnosti glavnog urbaniste i redefinisane njegove uloge po pitanjima od značaja za sprovođenje mera arhitektonske politike tj. unapređenja kvaliteta arhitekture i građene sredine na nivou JLS. Jedna od mogućnosti u pogledu osnaživanja kapaciteta kancelarije glavnog urbaniste što bi značilo i osnaživanje kapaciteta stručnih službi lokalne samouprave jeste da u JLS koja na svojoj teritoriji ima veći broj nepokretnih kulturnih dobara ili prostorno kulturno-istorijskih celina, pri službi GU bude zaposlen i arhitekta-konzervator koji bi bio zadužen za brigu o nepokretnom kulturnom nasleđu i koji bi imao stalni kontakt sa službom zaštite, odnosno nadležnim zavodom za zaštitu spomenika kulture. Takođe, poželjno bi bilo preispitati sadašnje (minimalne) uslove za imenovanje glavnog urbaniste uz razmatranje mogućnosti uvođenja dodatnih kriterijuma za izbor arhitekata ili arhitekata urbanista, odnosno načina njihovog izbora (npr. na predlog lokalnog/regionalnog strukovnog udruženja, IKS, nadležnog ministarstva i dr.).

3.5.4. Profesija arhitekte u RS

Uslovi za razvoj arhitektonske profesije u RS stekli su se polovinom 19. veka formiranjem nacionalne države u kojoj je pozicija arhitekata i inženjera bila izrazito značajna za obnovu, izgradnju i opšti društveni i privredni razvoj. Nedostatak kvalifikovanih lica je u početku nadomešćen dolaskom stranih arhitekata a potom i školovanjem domaćeg kadra na inostranim visokoškolskim ustanovama. Nakon uspostavljanja nastave arhitekture na Velikoj školi, iz koje će se kasnije formirati Univerzitet u Beogradu, stekli su se trajniji uslovi za razvoj arhitektonske profesije u srpskoj sredini. Delovanje arhitekata je pratilo i profesionalno udruživanje koje je imalo za cilj unapređivanje uslova za obavljanje stručnih poslova i veći uticaj struke. Tranzicija profesije arhitekte, kroz nekoliko faza regulatornih i institucionalnih promena, okončana je donošenjem Zakona o ovlašćenim inženjerima 1937. godine, sa setom podzakonskih akata, kao izrazito modernim propisom koji je uredio gotovo sve aspekte obavljanja arhitektonske i inženjerske profesije. Zbog izbijanja Drugog svetskog rata zakon nije dao željene rezultate. Posle rata, u novom društvenom i političkom miljeu, uloga arhitekata i inženjera je bila ponovo ključna u obimnim aktivnostima na obnovi i izgradnji zemlje. Tokom četiri decenije srpski arhitekti su dali značajan doprinos razvoju i pozicioniranju jugoslovenske arhitekture na domaćoj i međunarodnoj arhitektonskoj sceni ali i znatnom unapređenju građene sredine.

3.5.5. Regulisanje profesije arhitekte u RS

Pored zakonskog i planskog okvira, osnov za stvaranje preduslova za kvalitetnu arhitekturu i građenu sredinu jeste i regulisana arhitektonska delatnost i praksa, kao i regulisan status arhitektonske profesije koja istovremeno mora da deluje u interesu klijenta/naručioca/investitora i korisnika, kao i u javnom interesu, pri čemu sama arhitektonska profesija treba da bude uređena u skladu sa principima evropskih praksi i propisa i na način da se omogući ,,samostalno obavljanje delatnosti”127.

Pravni i institucionalni okvir arhitektonske profesije, uobličen je izmenama i dopunama ZPI iz 2018. a potom i 2020. godine, kojim je, kroz usaglašavanje sa evropskim propisima, profesija arhitekte „izdvojena” od inženjerskih delatnosti i u skladu sa kojim se stiče profesionalni naziv licencirani arhitekta i licencirani arhitekta urbanista, kao i pravo na upotrebu profesionalnog naziva.128 Sve do izmena i dopuna ZPI iz 2018. godine, same profesije nisu bile ,,vidljive”, te su ovim izmenama zakona uvedeni nazivi: arhitekta, inženjer, prostorni planer, pejzažni arhitekta i dr. a licencirana lica se po profesijama i na osnovu stečenog obrazovanja upisuju u odgovarajući podregistar Registra inženjera, arhitekata i prostornih planera.

Potrebna znanja, veštine i kompetencije neophodne za profesionalnu kvalifikaciju arhitekta, utvrđena su Zakonom o regulisanim profesijama i priznavanju profesionalnih kvalifikacija („Službeni glasnik RS”, broj 66/19) kojim je u domaće zakonodavstvo, preneta EU Direktiva o međusobnom priznavanju profesionalnih kvalifikacija 2005/36/EZ i 2013/55/EU i koja propisuje uslove, odnosno kriterijume po kojima arhitektura mora biti glavni element studija, kao i to da studije arhitekture, u svrhu primene sistema automatskog priznavanja stečene profesionalne kvalifikacije u drugim zemljama članicama EU, moraju uravnoteženo pokrivati teoretske i praktične aspekte arhitektonskog osposobljavanja i osiguravati sticanje znanja, veština i kompetencija koji su propisani članom 58. Zakona o regulisanim profesijama.

ZPI daje mogućnost za „samostalno obavljanje” arhitektonske delatnosti – pružanje arhitektonskih usluga, kroz propisane uslove pod kojima pravno lice ili preduzetnik može da izrađuje tehničku dokumentaciju.129 Iako ZPI prepoznaje „preduzetnika” kao „organizacioni oblik” samostalnog obavljanja (arhitektonske) delatnosti130, treba napomenuti da, pored regulisanja profesije kroz davanje ovlašćenja fizičkim licima kroz „licenciranje”, postoji i dalje potreba za regulisanjem delatnosti, u smislu regulisanja odnosa – fizičkog lica kao licenciranog lica za određene stručne poslove i fizičkog lica kao preduzetnika za određenu delatnost.131 ZPI, iako ne utvrđuje osnivanje „samostalnog biroa”, predviđa za sva pravna lica i preduzetnike (osnovane u skladu sa zakonom), izdavanje rešenja ministra i upis u registar koji vodi nadležno ministarstvo, uz uslov da ima najmanje jedno zaposleno lice sa odgovarajućom licencom za te stručne poslove (primer je izrada tehničke dokumentacije), pri čemu ovakvo rešenje ostavlja mogućnost da sam preduzetnik bude i neko drugo lice koje će, za potrebe pribavljanja rešenja o ispunjenosti uslova i upisa u registar, angažovati licencirano lice. Prema Anketi o praksi i profesiji od ukupno 158 biroa, 98 (62%) su registrovani u formi preduzetničke radnje, od čega je 74% sa jednim zaposlenim arhitektom, odnosno arhitekta je i preduzetnik i ovlašćeno lice koji samostalno obavlja delatnost.

–––––––––––––

127 Zakonom o regulisanim profesijama i priznavanju profesionalnih kvalifikacija, utvrđeno je da lice koje samostalno obavlja delatnost jeste lice koje samo snosi rizik poslovnog uspeha ili neuspeha, radi van odnosa podređenosti, koje je za obavljanje delatnosti neposredno, lično i u potpunosti plaćeno.

128 Pravo na upotrebu profesionalnog naziva, odnosno pravo na obavljanje stručnih poslova utvrđenih zakonom i propisima donetim na osnovu zakona stiče se upisom aktivnog statusa u Registar licenciranih inženjera, arhitekata i prostornih planera, a na osnovu važeće polise osiguranja od profesionalne odgovornosti.

129 Novinu u zakonskom rešenju čini i uvedena mogućnost da i urbanističke planove, kao preduzetnik, može da izrađuje i licencirani arhitekta urbanista upisan u registar licenciranih inženjera, arhitekata i prostornih planera.

130 Zakonom o privrednim društvima („Sl. glasnik RS”, br. 36/11, 99/11, 83/14 – dr. zakon, 5/15, 44/18, 95/18, 91/19 i 109/21) se uređuje osnivanje i pravni položaj preduzetnika.

131 Neka od rešenja koje su primenile zemlje iz okruženja, primera radi Republika Hrvatska, jesu osnivanje „Ureda za samostalno obavljanje delatnosti upisom u upisnik ureda za samostalno obavljanje poslova odgovarajuće komore prema posebnom zakonu kojim se uređuje udruživanje u Komoru”.

3.5.5.1. Obrazovanje arhitekata

U RS se studijski programi arhitekture odvijaju na: Univerzitetu u Beogradu – Arhitektonskom fakultetu, Univerzitetu u Novom Sadu – Fakultetu tehničkih nauka, Univerzitetu u Nišu – Građevinsko-arhitektonskom fakultetu, Univerzitetu u Prištini sa privremenim sedištem u Kosovskoj Mitrovici – Fakultetu tehničkih nauka, Državnom Univerzitetu u Novom Pazaru, i Univerzitetu Union „Nikola Tesla” u Beogradu. Prema podacima prikupljenim 2015. godine132 prosečan broj aktivnih studenata arhitekture na svim visokoškolskim ustanovama u Srbiji iznosio je oko 3500 studenata svih godina studiranja, a na osnovu kvota za upis koje i danas važe.

Nakon donošenja zakona koji uređuje visoko obrazovanje 2005. godine, kojim je visokoškolski sistem u RS prilagođen načelima iz Bolonjske deklaracije, studije arhitekture na Univerzitetu u Beogradu – Arhitektonskom fakultetu su bile među prvim studijskim programima koji su reformisani u skladu sa evropskom i internacionalnom praksom, a potom su i drugi arhitektonski fakulteti u RS reformisali svoje nastavne programe. Prema tome, uveden je sistem bodova (ESPB)133 i studije su koncipirane u dva nivoa (osnovne studije i master studije), s tim da fakulteti primenjuju različite modele u trajanju ovih nivoa studija (3+2 ili 4+1 godina) ili su koncipirane kao integrisane osnovne i master studije u trajanju od pet godina.

Iako se, u skladu sa Bolonjskim procesom, odredbe o znanju, veštinama i kompetencijama definišu u standardima za akreditaciju studijskih programa, a nastavni programi pojedinih domaćih arhitektonskih fakulteta (kao što je Univerzitet u Beogradu – Arhitektonski fakultet) prilagođeni uslovima koje propisuje Direktiva, preostaje da se do pristupanja RS Evropskoj Uniji prilagode i ostali potrebni uslovi koji se tiču profesionalnih kvalifikacija kako bi na arhitekte iz RS mogao da bude primenjen sistem „automatskog priznavanja” profesionalne kvalifikacije na teritoriji zemalja članica EU i omogućen „slobodan pristup profesiji”. Evropski regulatorni okvir polazi od toga da su arhitektonski projekat, kvalitet građevina, njihova uklopljenost u okolinu, poštovanje prirodnog i urbanog predela i javne i privatne baštine pitanja od javnog interesa, te se stoga i uzajamno priznavanje kvalifikacija treba temeljiti na kvalitativnim i kvantitativnim kriterijumima koji osiguravaju da će nosioci priznatih kvalifikacija moći razumeti i zadovoljiti potrebe pojedinaca, društvenih grupa i vlasti u pogledu prostornog planiranja, projektovanja, pripreme i izgradnje objekata, očuvanja i korišćenja arhitektonske baštine te zaštite prirodne ravnoteže.

Pored EU regulatornog okvira, za ciljeve obrazovanja arhitekata i akreditovane studijske programe relevantne su i smernice u koje su date u UNESCO/UIA Povelji o arhitektonskom obrazovanju iz 2017. godine,134 kao i u UNESCO preporukama iz 2019. godine kojim se naznačava urgentnost integracije održivosti tj. održivog urbanog razvoja, kako u institucije visokog obrazovanja, tako i u praksu urbanog planiranja (UNESCO, 2019a, 2019b).

U pogledu minimalnog osposobljavanja arhitekata Direktivom EU 2005/36/EC o priznavanju profesionalnih kvalifikacija i Zakonom o regulisanim profesijama utvrđeno je sledeće: „Studijski program obuhvata uravnoteženo teorijsko i praktično osposobljavanje i obezbeđuje sticanje sledećih znanja i veština:

1) sposobnost arhitektonskog projektovanja koji ispunjava estetske i tehničke zahteve;

2) odgovarajuće poznavanje istorije i teorija arhitekture, kao i povezanih umetnosti, tehnologija i humanističkih nauka;

3) poznavanje lepih umetnosti kao uticaja na kvalitet arhitektonskog projektovanja;

4) odgovarajuće znanje o urbanizmu, urbanističkom i prostornom planiranju i veštinama uključenim u proces planiranja;

5) razumevanje odnosa između ljudi i objekata, između objekata i njihovog okruženja, kao i razumevanje potrebe da se objekti i prostor međusobno prilagode ljudskim potrebama i merama;

6) razumevanje profesije i uloge arhitekte u društvu, posebno pri izradi idejnih rešenja koji uzimaju u obzir društvene faktore;

7) razumevanje metoda istraživanja i pripreme idejnih rešenja za arhitektonske projekte;

8) razumevanje projekta konstrukcije objekta, te izvođačkih i inženjerskih problema vezanih za projektovanje objekta;

9) odgovarajuće poznavanje fizičkih problema i tehnologija, kao i funkcije objekta u cilju obezbeđenja uslova za unutrašnji komfor i zaštitu od klimatskih uticaja u sklopu održivog razvoja;

10) neophodne projektantske veštine koje omogućavaju ispunjavanje zahteva korisnika u okvirima određenim finansijskim ograničenjima i građevinskom regulativom;

11) odgovarajuće znanje o delatnostima, organizacijama, propisima i procedurama uključenim u realizaciju arhitektonskog projekta i integrisanje planova u celinu planskog sistema.”

–––––––––––––

132 Podaci o broju studaneta na studijskom programima arhitekture, kao i podaci o kurikulumima prikupljani su u okviru projekta Policy and Legal Advice Centre (PLAC) za potrebe izrada Iveštaja o arhitektonskoj profesiji i analize usklađenosti sa Direktivom EU 2005/36/EC o priznavanju profesionalnih kvalifikacija.

133 Evropski sistem prenosa bodova (ESPB / ECTS), po kome se jedna akademska godina vrednuje sa 60 ESPB, a studije u trajanju od pet godina i obima od 300 ESPB su podeljene u dva nivoa – osnovne akademske studije (dodiplomske ili bečelor – zvanje inženjer arhitekture) i master akademske studije (diplomske – zvanje master inženjer arhitekture)

134 UNESCO-UIA CHARTER FOR ARCHITECTURAL EDUCATION Revised, 2017 Edition, https://www.uia-architectes.org/wp-content/uploads/2022/02/Architectural-Education-Charter_2017_english.pdf

3.5.5.2. Stručni poslovi u arhitektonskoj delatnosti

Izmenama ZPI iz 2020. godine prvi put je utvrđen osnov za bliže uređivanje stručnih poslova (zadaci struke) koje obavljaju licencirana (ovlašćena) lica u okviru svojih stručnih oblasti, što predstavlja značajan iskorak po pitanju regulisanja stručnih poslova svih profesija u oblasti planiranja i izgradnje, pa i profesije arhitekta. Pravilnikom o stručnim poslovima prostornog i urbanističkog planiranja, izrade tehničke dokumentacije, građenja i energetske efikasnosti koje obavljaju licencirana lica („Službeni glasnik RS”, broj 106/20) utvrđen je obuhvat stručnih poslova koje licencirani arhitekta, licencirani arhitekta urbanista, kao i druga licencirana lica mogu da obavljaju, u okviru poslova propisanih ZPI.135 U tom smislu propisani su zadaci:

1) licenciranog lica arhitektonske struke u obavljanju stručnih poslova prostornog planiranja;

2) licenciranog lica arhitektonske struke – licencirani urbanista u obavljanju stručnih poslova urbanističkog planiranja;

3) licenciranog lica arhitektonske struke – licencirani arhitekta u obavljanju stručnih poslova izrade tehničke dokumentacije;

4) licenciranog lica arhitektonske struke u obavljanju stručnih poslova građenja;

5) licenciranog lica arhitektonske struke u obavljanju stručnih poslova energetske efikasnosti zgrada.

Arhitektonska delatnost pored obavljanja poslova utvrđenih ZPI, obuhvata i poslove u oblasti konzervacije i zaštite nepokretnog kulturnog nasleđa (graditeljskog nasleđa) kao što je izrada tehničke dokumentacije za nepokretna kulturna dobra i drugi stručni poslovi koje obavlja lice arhitektonske struke sa položenim stručnim „konzervatorskim ispitom” – arhitekta konzervator. S obzirom da su ovi poslovi uređeni propisima iz oblasti kulture, ovlašćenje za obavljanje stručnih poslova ovih lica i upis u registar licenciranih lica ne obavlja se kao za ostala lica arhitektonske struke koje uređuje ZPI. Nakon završenih studija arhitekture, buduće arhitekte – konzervatori moraju provesti određeni period u radu na terenu kako bi stekli iskustvo u proučavanju, valorizovanju i radu na samim spomenicima, pa je stoga neophodno kako jasnije definisanje kriterijuma za sticanje ove licence, tako i jasnije pozicioniranje poslova iz ove oblasti u okviru arhitektonske profesije, odnosno delatnosti.

Podaci iz registra koji vodi Inženjerska komora Srbije govore da je krajem 2020. godine u registru bilo upisano 6.221 licenciranih arhitekata (sa zvanjem diplomirani/master inženjer arhitekture) od kojih je 2.663 ili 42,7% sa aktivnim statusom – po osnovu bar jednog od stručnih poslova za koji imaju stečenu licencu (prostorno planiranje, urbanističko planiranje, izrada tehničke dokumentacije, izvođenje radova, energetska efikasnost).136 Na osnovu ovih podataka i rezultata Ankete o praksi i profesiji, na uzorku od 582 ispitanika, može se između ostalog zaključiti da je najviše onih koji poseduju licencu za projektovanje – izradu tehničke dokumentacije (78%), potom za građenje objekata (33,33%), urbanističko planiranje (16,5%), energetsku efikasnost (20,5%) prostorno planiranje (4.5%). Takođe iz navedene ankete može se zaključiti i da je 1/3 arhitekata angažovana bez posedovanja licence, odnosno u svojstvu „saradnika” na projektu, oko 1/3 ukupnog broja ispitanika je angažovano u svojstvu „odgovornog projektanta” – sa licencom i oko 1/3 kao „saradnici” – sa licencom. U pogledu osiguranja od profesionalne odgovornosti, anketa govori da 70% ispitanika ima obezbeđenu polisu osiguranja preko članstva u IKS, svega 2,9% ima individualnu polisu osiguranja, a 9,2% poseduje kolektivnu polisu osiguranja (koju zaključuje firma), što je sve osnov za „aktivan status u registru” dok je 24% ispitanika bez zaključenog osiguranja od profesionalne odgovornosti (u ovom procentu se mogu nalaziti i lica sa licencom i lica bez licence).

Pored izrade i rukovođenja izradom arhitektonskog projekta u svojstvu „odgovornog projektanta”, zadaci licenciranog arhitekte, jesu i potvrđivanje usklađenosti svih pojedinačnih projekata koji čine tehničku dokumentaciju, kao i usklađenosti izvoda iz projekta sa podacima iz projekta za građevinsku dozvolu (PZGD), u svojstvu Glavnog projektanta. Na osnovu pomenute ankete, može se zaključiti da gotovo polovina ispitanika sa licencom, često, skoro uvek ili uvek, učestvuje u izradi tehničke dokumentacije u svojstvu „glavnog projektanta”. Takođe, podaci ankete pokazuju i da je najveći deo ispitanika angažovan u stručnim poslovima izrade tehničke dokumentacije (84%), potom u izradi projekata enterijera (52%), nadzoru nad izvođenjem (44,7%), izradi tehničke dokumentacije za ozakonjenje (39,5%), građenju objekata, odnosno izvođenju radova (21,3%), izradi urbanističkih projekata (18,7%), izradi elaborata energetske efikasnosti (16%), graditeljskom menadžmentu (14,9%), urbanističkom planiranju (13,7%), prostornom planiranju (5,8%), konzervatorsko-restauratorskim poslovima (5%) i dr.137

Sa druge strane, u okviru „objedinjene procedure” koja je uvedena ZPI 2014. godine, došlo je na neki način do umnožavanja zadataka i odgovornosti za arhitekte projektante, primera radi, izrada idejnog rešenja (IDR) za potrebe urbanističkog projekta, predaja IDR (ili ponovna predaja u slučaju prethodno izrađenog UP) pre pribavljanja lokacijskih uslova.138 Po pribavljenim lokacijskim uslovima arhitekta projektant pristupa izradi projekta za građevinsku dozvolu (PZGD), koji često može biti i bitno različit od idejnog rešenja, do čega dolazi razradom pojedinačnih naknadno utvrđenih uslova. Druga važna uloga arhitekte, koja je redefinisala ulogu arhitekte (ali i investitora) u ranijim praksama ,,šalterskog” pribavljanja neophodnih uslova za projektovanje, jeste način učešća u postupku objedinjene procedure, u okviru koje on postaje glavni „operater” postupka u okviru Centralnog registra objedinjene procedure – CEOP (od podnošenja zahteva za lokacijske uslove u okviru čega podnosi i idejno rešenje, preko praćenja toka rešavanja zahteva i postupanja po primedbama u pribavljanju građevinske dozvole).

Iako je „objedinjena procedura” uvedena u cilju efikasnijeg ishodovanja upravnih akata kroz racionalniju i bržu komunikaciju subjekata u izgradnji sa organima uprave, od izdavanja lokacijskih uslova do upotrebne dozvole, vremenom je u praksi došlo i do pojave dodatnih, takoreći, „kontrolinih” procedura tehničke dokumentacije, koje kao takve, u sklopu administrativne procedure, nisu predviđene propisima. Ova pojava uvođenja „dodatnih koraka” naročito je prisutna u većim JLS,139 što je dovelo i do odlaganja pribavljanja ostalih akata ili isprava tokom trajanja objedinjene procedure za konkretan projekat/objekat (građevinska dozvola, upotrebna dozvola), a što projektantima stvara i dodatne probleme u obavljanju stručnih poslova.

Kompleksan opseg zadataka i poslova arhitekte projektanta svakako da zahteva i jasno propisane standarde arhitektonskih usluga, na osnovu kojih bi kompleksna uloga arhitekte bila adekvatno vrednovana. Udruženje arhitekata Srbije je 2017. godine izradilo Preporuke o standardu arhitektonskih usluga koje su usklađene sa evropskom praksom i trenutnim zakonodavnim okvirom, a obuhvatile su ceo opseg poslova koji se obavljaju u okviru arhitektonske delatnosti, međutim ovi standardi ne predstavljaju obavezu, već se koriste na nivou uputstva.140 Članom 164. ZPI, utvrđena je nadležnost Inženjerske komore Srbije, da između ostalog, utvrđuje i minimalne cene za izradu planske i tehničke dokumentacije, tehničke kontrole, tehničkih pregleda i nadzora za zgrade i inženjerske objekte, međutim, Odluka IKS koja ovo uređuje je povučena, a pitanje budućeg načina utvrđivanja (minimalnih) cena na način kako je definisano zakonom, potrebno je posebno razmotriti u kontekstu principa zaštite konkurencije i „sprečavanja monopola” u skladu sa odredbama EU Direktive o uslugama.

–––––––––––––

135 Pravilnik o stručnim poslovima prostornog i urbanističkog planiranja, izrade tehničke dokumentacije, građenja i energetske efikasnosti koje obavljaju licencirana lica („Službeni glasnik RSˮ, broj 106/20).

136 Upis u Registar inženjera, arhitekata i prostornih planera i Registar izvođača, u skladu sa zakonom, vrši se po službenoj dužnosti nakon izdate licence za određene stručne poslove, a „aktivan status” se upisuje nakon dostavljene polise osiguranja od profesionalne odgovornosti.

137 Pored nabrojanih osnovnih i najčešćih poslova koje obavljaju arhitekte, postoji čitav spektar poslova koje obavljaju a koje su navodili „pod ostalo”: 3D vizualizacija, grafički dizajn i marketing, BIM menadžment, projektovanje nameštaja, izrada urbanističkih analiza, „zelena infratrsuktura”, veštačenje i stručna mišenja, priprema tenderske dokumentacije, konsalting, edukacija i dr.

138 Već i samo idejno rešenje (IDR) sadrži dosta detaljnu razradu objekta na lokaciji (položaj na parceli, horizontalnu i vertikalnu regulaciju), kao i organizaciju i tehologiju, oblikovnu i drugu karakterizaciju budućeg objekta.

139 Često se od strane uprave idejno rešenje (pri izdavanju lokacijskih uslova) kontroliše do nivoa detaljnosti koji je svojstven Projektu za izvođenje (PZI), te zaposleni u upravi, mimo svojih kompetencija i ovlašćenja koriste ,,konrolnu listu” iz perioda pre 2014. godine kada je „glavni projekat”, prema tadašnjim propisima bio osnovna tehnička dokumentacija za pribavljanje građevinske dozvole i građenje objekta.

140 http://www.u-a-s.rs/preporuke-za-profesionalnu-praksu.html

3.5.6. Stručno usavršavanje arhitekata

S obzirom na brzinu tehnoloških promena i naučnog razvoja, kontinuirano ili celoživotno učenje se prema EU propisima smatra posebno važnim za regulisane profesije, pa stoga i svaka država treba da iznađe način da njihovi stručnjaci budu uključeni u programe stručnog usavršavanja i redovno prate najnovija dostignuća u području nauke i tehnike. ZPI propisano je da su licencirana lica dužna da tokom obavljanja poslova, za koje im je izdata licenca i izvršen upis u registar, kontinuirano usavršavaju svoje znanje i veštine (stručno usavršavanje), a u cilju sticanja uslova za „produženje prava na obavljanje stručnih poslova” i održavanja aktivnog statusa u registru licenciranih lica. Prema Pravilniku o uslovima i kriterijumima na osnovu kojih se izdaje akreditacija, kriterijumima za utvrđivanje programa stručnog usavršavanja za pojedine stručne oblasti, uslovima i načinu sprovođenja stručnog usavršavanja licenciranih i drugih zainteresovanih lica („Službeni glasnik RS”, broj 105/20) stručno usavršavanje se sprovodi kroz programe stručnog usavršavanja koji se utvrđuju u okviru određene vrste poslova (prostorno planiranje, urbanističko planiranje, izrada tehničke dokumentacije, izvođenje, energetska efikasnost) za određenu stručnu oblast za koju se izdaju licence.141 Organizator stručnog usavršavanja može biti Inženjerska komora Srbije ili drugo pravno lice, strukovna organizacija ili udruženje, koje ispuni uslove za akreditaciju. Stručno usavršavanje se sprovodi kroz obuke koje predstavljaju obavezan deo aktivnosti u okviru programa stručnog usavršavanja i koje podrazumevaju: predavanja, seminare, kurseve, radionice, kongrese, simpozijume, koji se sprovode na način utvrđen pravilnikom.

Budući da obavezno stručno usavršavanje radi potvrđivanja važenja licence nije još uvek zaživelo na način kako to zakon predviđa, podaci Ankete o praksi i profesiji ipak pokazuju da je 51% od ukupno 158 arhitektonskih biroa, do sada, više puta upućivalo svoje zaposlene na razne vidove stručnog usavršavanja, što ne podrazumeva samo usavršavanje koje po ranijem modelu organizuje Inženjerska komora Srbije.

–––––––––––––

141 Programi stručnog usavršavanja utvrđuju se kroz pojedinačne aktivnosti na način da obezbede uspostavljanje visokog standarda profesije i podizanja konkurentnosti licenciranih lica na domaćem, evropskom i svetskom tržištu kroz adekvatnu primenu pravne i tehničke regulative, aktuelnih domaćih i svetskih tenderskih procedura i uslova ugovaranja i novih tehnologija, te primene savremenih metoda planiranja, projektovanja i izgradnje i organizacije građenja i drugih važnih aspekata svake pojedinačne struke.

3.5.7. Profesionalno udruživanje i organizovanje

Osnovana ZPI, u cilju „unapređenja uslova za obavljanje stručnih poslova u oblasti prostornog i urbanističkog planiranja, projektovanja i izgradnje objekata,” Inženjerska komore Srbije u svom članstvu prema podacima iz decembra 2020. godine broji ukupno 2859 arhitekata, od čega 599 arhitekata urbanista organizovanih u Matičnu sekciju arhitekata. Inženjerskoj komori Srbije je povereno obavljanje administrativno-tehničkih poslova u vezi sa polaganjem stručnog ispita, izdavanjem licenci i vođenjem registra za inženjere, arhitekte i prostorne planere. Osim toga, ZPI utvrđuje i poslove koje izvorno obavlja Inženjerska komora Srbije: utvrđivanje profesionalnih prava i dužnosti i etičkih normi ponašanja članova u obavljanju poslova izrade planskih dokumenata, projektovanja i izvođenja radova; unapređivanje i obezbeđivanje stručnog usavršavanja članova; predlaganje tehničkih osnova za izradu propisa iz oblasti planiranja i izgradnje; određivanje visine članarine članova Inženjerske komore Srbije; uspostavljanje, održavanje i unapređivanje saradnje sa profesionalnim udruženjima u oblasti planiranja i izgradnje sa drugim državama; utvrđivanje minimalne cene za izradu planske i tehničke dokumentacije, tehničke kontrole, tehničke preglede i nadzor za zgrade i inženjerske objekte. Delovanje Inženjerske komore Srbije u periodu od 15 godina, suštinski nije prepoznavalo specifičnosti arhitektonske discipline/struke, koja je do 2018. godine bila podeljena po različitim matičnim sekcijama (prostornih planera, urbanista, projektanata, izvođača).

Budući da članstvo u Inženjerskoj komori Srbije od 2018. godine nije zakonom obavezno, određeni broj arhitekata svoje članstvo u Komori ostvaruje uglavnom iz razloga kolektivnog osiguranja od profesionalne odgovornosti koje Komora obezbeđuje svojim članovima. S obzirom na to da Inženjerska komora Srbije zakonom nije ni utvrđena kao strukovna organizacija (iako je ustrojena po matičnim sekcijama po profesijama), te da ne daje ovlašćenje za obavljanje stručnih poslova u određenoj profesiji kroz obaveznost članstva u toj organizaciji, arhitektonska profesija je na taj način ostala razjedinjena između ove organizacije i strukovnih udruženja u koja se takođe učlanjuje na dobrovoljnoj osnovi. Sama svest o članstvu u strukovnim udruženjima i značaju tih udruženja za profesiju i njeno jačanje nije dovoljno razvijena, što potvrđuju i podaci Ankete o praksi i profesiji prema kojima od 582 arhitekte, 71,3% nije član ni jednog strukovnog udruženja. Izostanak članstva koje bi obezbedilo stalni izvor finansiranja strukovnih udruženja, dovodi do toga da su ona, ukoliko ne bi imala povremene raspise konkursa i druge projektne aktivnosti, često na ivici egzistencije. Ovo posledično dovodi čak i do izostanka finansijskih sredstava za članstva domaćih strukovnih organizacija u relevantnim međunarodnim strukovnim organizacijama koje su pokretači mnogobrojnih drugih aktivnosti i značajne su za razvoj profesije i razmenu iskustava (ASE i dr.).

U okviru Privredne komore Srbije, u kojoj je obavezno članstvo za sve privredne subjekte u zemlji, aktivno radi Udruženje za građevinsku industriju. Ovo udruženje zastupa zajednički interes privrednih društava u oblasti građevinske industrije, učestvuje u pripremi zakonskih akata, analiza stanja i predloga mera za rešavanje tekuće problematike i prati rad 2160 aktivnih kompanija koje se bave arhitektonskim projektovanjem. Mnogi arhitektonski biroi članovi su grupacija ovog Udruženja, a u okviru: Grupacije za projektovanje, inženjering i srodne arhitektonske i inženjerske poslove, Grupacije za visokogradnju, kao i Grupacije za BIM tehnologije. Grupacija za BIM tehnologije posebno je aktivna na polju digitalizacije građevinskog sektora RS, a arhitektonski biroi uključeni u rad ove grupacije, predstavljaju primere dobre prakse u primeni BIM tehnologije na domaćem i međunarodnom tržištu.

Profesionalno udruženje koje okuplja arhitektonsku struku na nacionalnom nivou jeste Udruženje arhitekata Srbije – UAS (nekadašnji Savez arhitekata Srbije – SAS).142 Pored aktivnosti na promociji arhitekture i arhitektonske profesije na nacionalnom nivou, dodele godišnje nagrade i međunarodne saradnje, UAS sprovodi postupak za utvrđivanje statusa samostalnog umetnika – arhitekte i samostalnog stručnjaka u kulturi (arhitektonski kritičar, teoretičar arhitekture, istoričar arhitekture), vodi registar realizovanih dela arhitekture i daje preporuke za profesionalnu praksu. UAS je i pridruženi član Evropske asocijacije arhitekata (ASE). Sa kolektivnim članovima – regionalnim i gradskim udruženjima143 UAS je konstitutivni član Saveza inženjera i tehničara Srbije (SITS), profesionalnog udruženja sa dugom tradicijom (preko 150 godina), a koje je u periodu od 1981. do 2010. godine sprovodio i polaganje stručnih ispita za inženjere i arhitekte. Pored organizacije različitih događaja koji za cilj imaju promociju arhitekture (predavanja, izložbe, tribine, nagrade), neka od ovih udruženja bave se i izdavaštvom (DANS i DAN, DAB sa UAS-om), kao i organizacijom arhitektonskih i urbanističkih konkursa. Nažalost, pojedine aktivnosti ovih udruženja su vremenom i zamrle ili su ih preuzele druge organizacije. Regionalna, odnosno lokalna udruženja uglavnom imaju dobru saradnju sa lokalnom samoupravom ili područjem kojim pripadaju u pogledu raspisivanja urbanističko-arhitektonskih konkursa, učešća u kreiranju aktuelne urbane politike grada, ali i kulturnih politika, izgradnje kapaciteta nezavisne kulturne scene, učešća i podrške građanima u javnim raspravama prilikom donošenja planskih dokumenata i ostalim programima od interesa za struku i javnost.

Jedan broj arhitekata okupljen je i oko drugih strukovnih organizacija na nacionalnom nivou kao što su: Akademija arhitekture Srbije – AAS koja okuplja istaknute stvaraoce i naučne delatnike sa zadatkom afirmacije i reafirmacije arhitekture i podrške stvaralaštvu i očuvanju baštine, kao i unapređenja nauke i prakse arhitekture; Asocijacija srpskih arhitekata – ASA koja svojim članovima omogućava status slobodnog umetnika i izdaje časopis Arhitektura; Žensko arhitektonsko društvo – ŽAD koje okuplja žene arhitekte iz cele RS sa ciljem promocije ženskog stvaralaštva u arhitekturi, rodne ravnopravnosti i prezentacije aktivnosti svojih članica; Društvo konzervatora Srbije – DKS, koje okuplja arhitekte-konzervatore i druge struke konzervatora koji se bave zaštitom nepokretnog kulturnog nasleđa; Dobrovoljno profesionalno udruženje koje kroz sekciju Arhitektura a koje okuplja i arhitekte jeste Udruženje likovnih umetnika primenjenih umetnosti i dizajnera Srbije (ULUPUDS) koje stvara ambijent za slobodno delovanje nezavisnih umetnika RS. Svake godine ULUPUDS između ostalog organizuje i konkurs za međunarodnu Nagradu Ranko Radović u oblasti arhitekture i urbanizma. Na sličan način je organizovan i rad Udruženja likovnih umetnika primenjenih umetnosti i dizajnera Vojvodine (UPIDIV), takođe sa statusom reprezentativnog udruženja u kulturi, osnovano kao nevladino i neprofitno udruženje radi unapređenja i razvoja profesionalnog likovnog stvaralaštva u oblasti primenjenih umetnosti i dizajna; Udruženje urbanista Srbije – UUS čiji su članovi arhitekti i prostorni planeri kojima je primarno delovanje u oblasti urbanističkog planiranja, unapređenje politike urbanog i prostornog razvoja, predlaganje zakonskih rešenja, organizacija različitih stručnih događaja (Salon urbanizma, Letnja škola urbanizma i dr.) i izdavaštvo, kao i Asocijacija prostornih planera Srbije – APPS čiji su članovi prostorni planeri, urbanisti različitih struka, i arhitekti kojima je primarno delovanje u oblasti prostornog i urbanističkog planiranja, uređenja, korišćenja i zaštite prostora, te kao i kod UUS, unapređenje politike urbanog i prostornog razvoja, predlaganje zakonskih rešenja, organizacija različitih naučnih i stručnih događaja (Planska i normativna zaštita prostora i životne sredine, Lokalna samouprava u planiranju i uređenju prostora i naselja) i izdavaštvo; Udruženje pejzažnih arhitekata Srbije – UPAS koje deluje kao nezavisno i neprofitno udruženje stručnog, profesionalnog i društvenog karaktera i koje okuplja pejzažne arhitekture, kao i jedan broj pejzažnih arhitekata koji su pohađali master studije arhitekture, odnosno arhitekata koje su pohađale master studije pejzažne arhitekture.

Osim profesionalnih udruženja, na teritoriji RS deluje i jedan broj organizacija civilnog društva čija delatnost se realizuje u oblasti arhitekture, urbanizma, kulture i prostora. Neke od tih organizacija izuzetno su aktivne u pogledu praćenja i kreiranja javnih i urbanih politika, promocije arhitektonske delatnosti, promocije i uspostavljanjem participativnih praksi u oblasti urbanističkog planiranja i projektovanja, organizovanju projekata u oblasti kulture, i slično. Neke organizacije imaju i svoje prostore u kojima realizuju deo ili celokupan program rada. Ove organizacije svoju programske aktivnosti finansiraju kroz projektno finansiranje, učešćem na javnim konkursima koje raspisuju različiti nivoi javnih uprava, međutim, stabilni izvori njihovog finansiranja ne postoje, već se oni ostvaruju kroz razne vrste konkursa i fondova144. Među novije osnovanim udruženjima je i Asocijacija srpskih arhitektonskih praksi – ASAP koja predstavlja poslovno udruženje firmi savremene arhitektonske prakse, usposatvljeno sa ciljem razmene znanja i iskustva i unapređenja poslovnog okruženja.

–––––––––––––

142 Udruženje arhitekata Srbije je profesionalno udruženje sa statusom nacionalnog reprezentativnog udruženja u kulturi, koji se utvrđuje saglasno Zakonu o kulturi („Službeni glasnik RSˮ, br. 72/09, 13/16, 30/16 – ispravke, 6/20, 47/21 i 78/21).

143 U okviru Udruženja arhitekata Srbije deluju i udruženja regionalnog i/ili lokalnog karaktera: Društvo arhitekata Beograda – DAB, Društvo arhitekata Novog Sada – DANS, Društvo arhitekata Niša – DAN, Društvo vranjanskih arhitekata – DVA, Društvo arhitekata Valjeva – DAV, Društvo arhitekata Kragujevca, Društvo arhitekata Pančeva i Društvo arhitekata Zrenjanina.

144 MK sprovodi Konkurs za finansiranje ili sufinansiranje projekata iz oblasti likovnih, primenjenih, vizuelnih umetnosti, dizajna i arhitekture; Pokrajinski sekretarijat za kulturu, informisanje i odnose sa verskim zajednicama sprovodi Konkurs za finansiranje/sufinansiranje programa i projekata u oblasti kulture u AP Vojvodini, konkursi lokalnih samouprava, programi finansiranja Inženjerske komore Srbije; drugi srodni pozivi za sufinansiranje međunarodnih projekata, mobilnosti, digitalizacije, promovisanje kulture i umetnosti u inostranstvu u digitalnom formatu; međunarodni fondovi (Kreativna Evropa, Fond zapadnog Balkana – WBF, The Open Society Foundations, The Rockefeller Brothers Fund i druge) i pod pokroviteljstvom inostranih fondacija, ambasada, inostranih kulturnih centara (Ambasada Norveške, Austrijski kulturni forum, Gete institut, i dr.).

4. INSTITUCIONALNI KAPACITETI ZA RAZVOJ I SPROVOĐENJE ARHITEKTONSKE POLITIKE U REPUBLICI SRBIJI

4.1. Nacionalni institucionalni kapaciteti

MGSI kao organ državne uprave, nadležno je za poslove koji se odnose na građevinarstvo, građevinsko zemljište, urbanizam, prostorno planiranje, odnosno organizaciju, uređenje i korišćenje prostora RS, utvrđivanje uslova za izgradnju objekata145 i dr., te shodno tome, kroz relevantne propise uspostavlja i okvir za arhitektonsku i inženjersku praksu i profesiju i uslove za obavljanje stručnih poslova u tim oblastima. MGSI je nadležno i za izradu, donošenje i sprovođenje Prostornog plana RS, regionalnih prostornih planova i prostornih planova područja posebne namene, te predlaganje mera i aktivnosti programa implementacije prostornog plana RS. U MGSI je 2016. godine formiran odsek u čijem delokrugu je razvoj arhitektonske politike što, između ostalog, obuhvata pripremu i predlaganje strateških, pravnih i drugih mera za razvoj arhitektonske politike, kroz unapređenje kvaliteta građene sredine i usaglašavanje zakona i propisa sa pravnim tekovinama EU i drugim relevantnim međunarodnim aktima relevantnim za arhitektonsku delatnost. U ovom odseku su se u proteklom periodu sprovodili poslovi i aktivnosti i na usaglašavanju domaćeg zakonodavstva sa pravnim tekovinama EU kroz izmene i dopune ZPI u delu regulisanih profesija i utvrđivanja uslova za sticanje profesionalnih kvalifikacija za arhitekte, inženjere i prostorne planere, te izradu podzakonskih akata kojim se bliže propisuje način polaganja stručnog ispita i izdavanje licenci kao i stručni poslovi licenciranih lica. Prema ZPI MGSI je takođe nadležno i za vršenje nadzora nad radom Inženjerske komore Srbije, u okviru koje je, na osnovu izmena zakona iz 2018. godine, između ostalih formirana i Sekcija arhitekata u koju su upisane i arhitekte urbanisti.

Pored nadležnog ministarstva, postoje i dva sekretarijata na nivou AP Vojvodine koja su relevantna za oblast arhitekture i prostornog razvoja – Pokrajinski sekretarijat za urbanizam i zaštitu životne sredine nadležan je između ostalog, za izradu, donošenje i sprovođenje dokumenata prostornog razvoja AP Vojvodine, regionalnih prostornih planova i prostornih planova područja posebne namene, predlaganje mera i aktivnosti programa implementacije prostornog plana RS i prostornih planova za teritoriju AP Vojvodine i Pokrajinski sekretarijat za energetiku, građevinarstvo i saobraćaj, koji se u domenu arhitekture bavi isključivo sufinansiranjem projekata strukovnih udruženja i organizacija civilnog društva iz oblasti arhitekture i građevinarstva.

U sferi naučno-istraživačkog rada u oblastima arhitekture, urbanizma, prostornog planiranja, održivog razvoja i zaštite životne sredine, sa akcentom na razvoj i unapređenje ovih oblasti, naročitu ulogu imaju akreditovane visokoškolske ustanove (arhitektonski, geografski, šumarski i dr. fakulteti) i njihovu veza sa javnim sektorom i privredom treba posebno ojačati. Pored visokoškolskih ustanova naučno-istraživačkim radom se bave i instituti koji bi naročito trebalo da imaju i ulogu pružanja stručne podrške javnom sektoru. Iako bi oblasti rada instituta trebalo da pokrivaju većim delom poslove iz nadležnosti države, odnosno javnog sektora, jednim delom se bave i delatnostima koje se mogu direktno komercijalizovati na tržištu (investicioni projekti i sl.).146

S obzirom da bi kulturno nasleđe u okviru arhitektonske politike trebalo sagledati kroz podsticanje održivog korišćenja arhitektonskog i urbanističkog nasleđa i njegove zaštite i obnove u kontekstu unapređenja građene sredine, neizostavna je resorna saradnja sa ministarstvom nadležnim za kulturu, te zaštitu kulturnog nasleđa. MK je organ državne uprave nadležan, između ostalog, za zaštitu nepokretnog, pokretnog i nematerijalnog kulturnog nasleđa, kao i za savremeno stvaralaštvo i kreativne industrije kojima pripada i arhitektonsko stvaralaštvo.147 Posebna veza ovog državnog organa sa MGSI nadležnim za planiranje i izgradnju, jeste upravo u domenu organizacije održivog uređenja i korišćenja zaštićenog kulturnog (graditeljskog) nasleđa, budući da se način sprovođenja mera zaštite i uslovi korišćenja utvrđuju kroz planske dokumente višeg i nižeg reda, te uslove koji se izdaju u procedurama izdavanja građevinskih dozvola. MK je nadležno za rad Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture pod čijim okriljem deluje mreža zavoda za zaštitu spomenika kulture na pokrajinskom regionalnom, međuopštinskom, opštinskom i gradskom nivou148 koji vrše delatnost zaštite, korišćenja i prezentacije spomenika kulture, prostornih kulturno-istorijskih celina, arheoloških nalazišta i znamenitih mesta kao nepokretnih kulturnih dobara i njihove zaštićene okoline. Osnovnu delatnost koja je definisana Statutom, Zavod vrši na celoj teritoriji RS, u skladu sa zakonom koji uređuje kulturna dobra, zakonom koji uređuje kulturno nasleđe i drugim propisima iz ove oblasti, kao i ratifikovanim međunarodnim dokumentima. Pored MK u oblasti kulture nadležan je i Pokrajinski sekretarijat za kulturu, javno informisanje i odnose sa verskim zajednicama, koji u okviru Sektora za kulturno nasleđe i Sektora za umetničko stvaralaštvo sprovodi aktivnosti iz domena arhitekture koje se pre svega odnose na graditeljsko nasleđe i domena arhitektonskog stvaralaštva, kao jednog od vidova umetničkog stvaralaštva na teritoriji Vojvodine. Zavodi za zaštitu spomenika kulture jesu i značajni akteri u planiranju prostora jer oni imaju ključnu ulogu propisivanju uslova, odnosno mera zaštite, uređenja i unapređenja nepokretnih kulturnih dobara, kao i zavodi za zaštitu prirode koji propisuju uslove, odnosno mere zaštite, uređenja i unapređenja prirodnih dobara, kao obaveznih sadržaja planske dokumentacije.

Prioritetno sa ciljem pružanja stručne pomoći nakon elementarnih i drugih nepogoda, a kasnije i upravljanja projektima obnove objekata javne namene Vlada RS je 2015. godine osnovala Kancelariju za upravljanje javnim ulaganjima. Kancelarija, sada Ministarstvo za javna ulaganja,149 obavlja stručne, administrativne i operativne poslove koji se odnose na koordinaciju realizacije projekata obnove i unapređenja objekata javne namene u nadležnosti Republike, autonomne pokrajine ili jedinice lokalne samouprave (prikupljanje podataka o postojećim i planiranim projektima i potrebama obnove javnih objekata, procena potreba i opravdanosti predloženih projekata, utvrđivanje prioriteta, koordinacija postupaka javnih nabavki, izvršenje ugovornih obaveza i plaćanja).

–––––––––––––

145 http://www.pravno-informacioni-sistem.rs/SlGlasnikPortal/eli/rep/sgrs/skupstina/zakon/2020/128/1/reg

146 Institut za arhitekturu i urbanizam Srbije (IAUS) predstavlja akreditovanu državnu, istraživačko-razvojnu ustanovu koja se, između ostalog, bavi i izradom prostornih i urbanističkih planova, urbanističkih i arhitektonskih projekata i druge urbanističko-tehničke i projektno-tehničke dokumentacije, istraživanjem i studijama iz oblasti zaštite životne sredine, učešćem u izradi posebnih strategija, planova i programa održivog razvoja nacionalnog, regionalnog i lokalnog nivoa, primenom GIS tehnologija u prostornom i urbanističkom planiranju i naučnom istraživanju i dr.

147 Član 22. Zakona o ministarstvima („Službeni glasnik RSˮ, br. 128/20 i 116/22).

148 Na teritoriji republike Srbije funkcioniše mreža Zavoda nadležnih za zaštitu nepokretnih kulturnih dobara: Republički zavod za zaštitu spomenika kluture, Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture Petrovaradin (nadležnost APV), Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture sa sedištem u Leposaviću, Međuopštinski zavod za zaštitu spomenika kulture Subotica, Zavod za zaštitu spomenika kulture Zrenjanin, Zavod za zaštitu spomenika kulture Grada Novog Sada, Zavod za zaštitu spomenika kulture Sremska Mitrovica, Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, Zavod za zaštitu spomenika kulture Pančevo, Regionalni Zavod za zaštitu spomenika kulture Smederevo, Zavod za zaštitu spomenika kulture Valjevo, Zavod za zaštitu spomenika kulture Kragujevac, Zavod za zaštitu spomenika kulture Kraljevo, Zavod za zaštitu spomenika kulture Niš.

149 http://www.obnova.gov.rs/cirilica

4.2. Lokalni institucionalni kapaciteti

Poslove pripreme, donošenja i sprovođenja urbanističkih i prostornih planova na teritoriji JLS, kao svoju izvornu nadležnost, obavlja lokalna samouprava u skladu sa Zakonom o lokalnoj samoupravi („Službani glasnik RS”, br. 129/07, 83/14 – dr. zakon, 101/16 – dr. zakon, 47/18 i 111/21 – dr. zakon) i ZPI, kao i poslove izdavanja građevinskih dozvola u skladu sa tom planskom dokumentacijom. Ovi poslovi se u opštinskim i gradskim upravama obavljaju najčešće unutar organizacionih jedinica – odeljenja za urbanističke i građevinske poslove. Neretko, unutar iste organizacione jedinice smešteni su i drugi poslovi: komunalni, stambeni, zaštita životne sredine, a ponekad i poslovi građevinske inspekcije. Sve JLS imaju organizacionu jedinicu – odeljenje ili službu za urbanističke i građevinske poslove. U pojedinim gradovima, opštinama i gradskim opštinama pri lokalnim skupštinama formiraju se stručna tela – odbori, saveti i komisije za arhitekturu, izgradnju, komunalne delatnosti i sl. Ova tela se formiraju kao stalna radna tela skupštine a u njihov sastav, pored odbornika, mogu ući i druga stručna lica iz redova građana.150 Pojedine JLS imaju formiranu Službu (kancelariju) GU, što predstavlja jednu od značajnijih novina koje je doneo Zakon o izmenama i dopunama ZPI iz decembra 2014. godine („Službeni glasnik RS”, broj 132/14), i koga imenuje skupština opštine, odnosno grada, odnosno grada Beograda na period od četiri godine. Sličan institut bio je propisan zakonom koji reguliše lokalnu samoupravu iz 2002. godine, prema kome su opštinske uprave mogle postaviti glavnog arhitektu opštine, a u gradu glavnog arhitektu grada, koga je postavljao ili razrešavao predsednik opštine, odnosno gradonačelnik. Imenovanje GU u skladu sa ZPI ne smatra se obavezom, te je decembra 2021. godine postojalo svega 13 lokalnih samouprava (uglavnom gradova) koje imaju imenovanog GU, dok ih je 2017. godine bilo 17. Inicijalno planirano da bude uveden samo u gradovima, kao zamena za ranije postojeću funkciju glavnog arhitekte, institut glavnog urbaniste je amandmanom usvojenim u skupštinskoj proceduri uveden kao mogućnost za sve JLS. Osnovni zadatak GU je koordinacija izradom planskih dokumenata, kao i između organa nadležnog za poslove urbanizma i javnih preduzeća i drugih institucija uključenih u postupke izrade i donošenja planskih dokumenata. Osim toga, GU je po funkciji predsednik Komisije za planove. Izmenama i dopunama ZPI iz novembra 2018. godine predviđeno se osnaživanje instituta GU kroz uvođenje službe (kancelarije) GU, na način da je propisana mogućnost da se aktom o unutrašnjoj organizaciji predvidi osnivanje organizacione jedinice glavnog urbaniste, odredi njen delokrug i urede i druga pitanja značajna za rad. Iako je zakonom propisano da GU mora biti arhitekta, odnosno arhitekta urbanista, primetno je da u ovlašćenjima GU izostaju ona koja bi se ticala njegove savetodavne i usmeravajuće uloge u pogledu očuvanja i/ili unapređenja građene sredine u sklopu kreiranja arhitektonske politike na teritoriji JLS.

Posebno mesto i ulogu u postupcima usvajanja urbanističkih i prostornih planova na lokalnom nivou ima Komisija za planove koja u skladu sa ZPI, koji uređuje njen sastav, delokrug i ovlašćenja, vrši stručnu kontrolu planova (pre izlaganja na javni uvid), kao i druge poslove u postupku izrade i donošenja planskog dokumenta. Komisije za planove u ovom obliku postoje od 2003. godine, iako su i u prethodnim zakonskim rešenjima postojala u nešto izmenjenom obliku (Komisija za javni uvid). Sa rešenjem koje predviđa da trećinu članova Komisije imenuje resorno ministarstvo (u slučaju AP Vojvodina, pokrajinski sekretarijat), ove komisije postaju značajna podrška JLS, posebno onima sa nedovoljnim stručnim kapacitetima. Predsednik i članovi Komisije imenuju se iz reda stručnjaka za oblast prostornog planiranja i urbanizma i drugih oblasti koje su od značaja za obavljanje stručnih poslova u oblasti planiranja, uređenja prostora i izgradnje, sa odgovarajućom licencom. U načelu, institut Komisije za planove se u stručnim krugovima, a posebno na lokalnom nivou, ocenjuje kao koristan, što dokazuje i činjenica da je ovaj institut opstao čitavih petnaest godina, uprkos čestim izmenama propisa koji uređuju oblast planiranja. Rezultati istraživanja o zadovoljstvu članova komisija svojim angažmanom u istima, koje je SKGO sprovela u 2012. godini, pokazali su da se komisija često percipira kao stručno telo na kome se prelamaju pojedinačni interesi, pravila struke i interesi lokalne zajednice. Komisije su u manjim sredinama preuzele savetodavnu ulogu prilikom čestih izmena propisa, a u većim urbanim sredinama one vode računa o artikulaciji mnogobrojnih interesa aktera u procesu planiranja.

Značajne kapacitete na lokalnom nivou, naročito u pogledu izrade planske dokumentacije jesu javna preduzeća koje u skladu sa članom 36. ZPI opština/grad može osnovati za potrebe izrade urbanističkih i prostornih planova. U prethodnom periodu, neka od ovih javnih urbanističkih preduzeća poslovala su kao sastavni deo Direkcija za izgradnju i uređenje građevinskog zemljišta. Izmene zakona koji uređuje budžetski sistem iz 2015. godine dovele su do značajnih promena u pogledu statusa direkcija, jer su iste izostavljene iz definicije direktnih budžetskih korisnika, pa su one, u najvećem broju slučajeva, do kraja 2016. godine u tom pravnom obliku prestale da postoje, ili su njihove nadležnosti prenete u upravu ili postojeća javna preduzeća, dok je određen broj nekadašnjih direkcija „preregistrovan” u lokalna javna preduzeća sa istim ili sličnim ingerencijama. Proces gašenja direkcija za uređenje građevinskog zemljišta odrazio se negativno i na javna urbanistička preduzeća, te su u sklopu sveobuhvatne racionalizacije na lokalnom nivou, mnoge lokalne samouprave tokom 2016. i 2017. godine donele odluku o ukidanju javnih urbanističkih preduzeća ili o njihovom integrisanju u druge pravne oblike i privredna društva Iako se poslovi izrade planskih dokumenata mogu poveriti javnim nadmetanjem bilo kom privrednom društvu na tržištu, ipak se može konstatovati da je određeni broj JLS ostao bez značajnih kapaciteta u oblasti projektovanja i urbanističkog planiranja, što može dalje da se negativno odrazi na kvalitet planiranja i projektovanja.

Stalna konferencija gradova i opština – Savez gradova i opština Srbije predstavlja značajan resurs za formulisanje i sprovođenje ciljeva i mera NAS budući da u okviru mreže načelnika odeljenja za urbanizam okuplja sve rukovodioce organizacionih jedinica zadužene za urbanističke i građevinske poslove pružajući stručnu podršku i obezbeđujući razmenu znanja i iskustava, te podnošenje inicijativa za unapređenje oblasti planiranja i izgradnje. Mreža načelnika funkcioniše kroz redovne sastanke, kao i kroz elektronsku komunikaciju, a održavaju se i periodični sastanci glavnih urbanista onih jedinica lokalnih samouprava koje su imenovale GU.

–––––––––––––

150 Primera radi, u beogradskoj opštini Stari grad, Savet za građevinske i komunalne poslove: daje mišljenja na nacrte planova, pokreće inicijativu za izmenu i izradu urbanističkih planova, daje predlog programa sanacije objekata i revitalizacije fasada i dr.

4.3. Ustanove i organizacije uključene u promociju arhitekture i arhitektonskog stvaralaštva u RS

Arhitektura je zahvaljujući svom društvenom značaju, kako kroz istorijski kontekst i identitetske karakteristike tako i savremene prilike i razvojne potencijale, te u odnosu na svoju interdisciplinarnost (inženjerstvo, primenjena umetnost, planiranje i urbanizam, kulturno nasleđe i dr.), višestruko zastupljena u javnom diskursu. Stoga je više javnih ustanova i organizacija civilnog društva na različite načine i kroz različite pristupe uključeno u promociju i prezentaciju arhitekture i arhitektonskog stvaralaštva. Promocija arhitekture u širem smislu, u odnosu na dosadašnja iskustva, prisutna je kroz različite oblike prezentacija (izložbe, manifestacije, radionice itd.), informisanja i saopštavanja (članci, kolumne, radio i TV emisije, promotivni materijali) te stručne preglede, analize ili prikaze koji se odnose na:

– savremenu arhitektonsku produkciju i njenu povezanost sa aktuelnim društvenim pitanjima i

– istoriju arhitekture i urbanizma na prostoru RS (različite epohe, stilske karakteristike, znameniti arhitekti i dr.).

U RS još uvek ne postoji Muzej arhitekture, niti specijalizovana ustanova kulture koja bi se bavila ovim oblikom stvaralaštva, pa se promocijom arhitekture i arhitektonskog stvaralaštva bave ustanove kulture specijalizovane za praćenje, čuvanje, valorizaciju i prezentaciju umetničke i tehničke baštine određenog prostora ili perioda (muzeji, arhivi, zavodi), kao i druge ustanove, fondacije, organizacije ili profesionalna udruženja koja deluju u sferi kulture i savremenog stvaralaštva. Među tim ustanovama, organizacijama i udruženjima izdvajaju se:

– Muzej primenjene umetnosti (MPU) koji radi u kontinuitetu od 1950. godine u okviru koga postoji Zbirka arhitekture, urbanizma i arhitektonskog dizajna, osnovana 1974. godine; muzej realizuje različite programe iz istoriografije, teorije arhitekture i dizajna ili savremene prakse, a među njima je najpoznatija manifestacija Salon arhitekture – nacionalna godišnja izložba savremene srpske arhitekture koju Muzej organizuje od 1974. godine;

– Muzej savremene umetnosti Vojvodine (MSUV), osnovan 1966. godine kao Galerija savremene likovne umetnosti, u okviru koga postoji Zbirka dizajna u koju su uključeni i artefakti iz oblasti arhitekture (manji broj crteža, planova i projekata arhitekata koji su delovali na području Vojvodine);

– Muzej nauke i tehnike ima Odsek za arhitekturu i graditeljstvo koji se bavi prikupljanjem, zaštitom i prikazivanjem nasleđa iz oblasti arhitekture, urbanizma i graditeljstva; u dosadašnjem radu prioritet je bio sakupljanje zaostavština najznačajnijih srpskih neimara iz 19. i 20. veka;

– Muzej grada Beograda poseduje Zbirku za arhitekturu i urbanizam formiranu 1959. godine u kojoj se čuva građa o graditeljskom i urbanističkom razvoju Beograda;

– Kulturni centar Beograda osnovan 1957. godine kao informativno-kulturni centar koji je razvio programske aktivnosti usmerene predstavljanju kulturno-umetničkog stvaralaštva. Suosnivač je (sa Društvom arhitekata Beograda), godišnje manifestacije Beogradska internacionalna nedelja arhitekture (BINA);

– Centar za kulturnu dekontaminaciju u Beogradu ima razvijene specijalizovane programske aktivnostima usmerene pitanjima arhitekture, urbanizma, ekologije, nasleđa, urbane politike i kulture sećanja;

– Do.co.mo.mo. Srbija – iako ne pripada zvaničnom sistemu ustanova zaštite graditeljskog nasleđa, ova nacionalna sekcija „Međunarodne radne grupe za dokumentaciju i konzervaciju građevina, mesta i celina modernog pokreta u arhitekturi”, Do.co.mo.mo. International, registrovana je u okviru Društva arhitekata Beograda (DAB) kao radna grupa koja okuplja arhitekte, konzervatore i istoričare umetnosti i arhitekture koji se bave modernim pokretom u arhitekturi i urbanizmu RS.

Značajan doprinos promociji istorije srpske arhitekture i urbanizma daje i mreža zavoda za zaštitu spomenika kulture, na čelu sa Republičkim zavodom za zaštitu spomenika kulture, koji, pored poslova i aktivnosti na proučavanju i tehničkoj zaštiti, organizuju naučno-stručne skupove, izložbe i imaju razvijenu izdavačku delatnost (godišnji časopisi/glasnici i monografska izdanja). Na polju zaštite graditeljskog nasleđa aktivno deluje i Društvo konzervatora Srbije.

Osim navedenih specijalizovanih, i druge ustanove kulture u RS, poput lokalnih domova kulture, biblioteka, arhiva i turističkih organizacija, imaju povremeno aktivnosti usmerene prezentaciji i promociji arhitekture i arhitektonskog nasleđa lokalnog značaja. Aktivnosti vezane za promociju arhitekture ostvaruje i nekoliko organizacija civilnog društva koje okupljaju arhitekte, umetnike i kulturne delatnike. Kroz projektno finansiranje ove organizacije ostvaruju uslove za realizaciju različitih istraživačkih, stručnih i umetničkih programa kojima se doprinosi vidljivosti, promociji i popularizaciji arhitektonske discipline. Takođe, kroz interaktivne i participativne formate sa građanima ove organizacije doprinose uspostavljanju dijaloga između struke i građana, kao i pojačanom učešću građana u postupcima donošenja odluka u planiranju i razvoju urbanih i ruralnih sredina. Tokom poslednje decenije, ove organizacije postale su aktivni i respektabilni učesnici javnih formata o urbanim politikama, nosioci promena u kustoskim praksama i modelima prezentacije arhitekture i prostora, nosioci međunarodnih kolaboracija, te značajno doprineli internacionalizaciji delovanja u kulturi i arhitekturi.

Promocija arhitekture i komunikacija sa širom publikom kako bi se afirmisale vrednosti dobre arhitektonske prakse i povećao njen uticaj na širem društvenom planu značajan je delokrug rada strukovnih udruženja. Pojedina udruženja svoje prostore – sedišta udruženja upravo koriste u svrhu promocije kroz organizovanje izložbi, ali i kao prostor različitih edukativnih i stručnih aktivnosti iz domena arhitektonske struke. Stoga bi rad profesionalnih udruženja trebalo dalje podsticati i unapređivati.

4.3.1. Aktivnosti koje se sprovode na promociji arhitekture i arhitektonskog stvaralaštva u RS

Aktivnosti koje se sprovode na promociji arhitekture u RS obuhvataju različite oblike aktivnosti koji doprinose informisanosti, edukativnosti i razmeni kritičkih stavova u oblasti struke, te većoj vidljivosti i zastupljenosti arhitektonskog stvaralaštva u okvirima korelirajućih disciplina i javnosti (izložbene, istraživačke i edukativne aktivnosti, stručni seminari i naučni skupovi, nagrade za arhitekturu, izdavaštvo, publicistika, nacionalne manifestacije i nastupi RS na međunarodnim događajima iz oblasti arhitekture i urbanog razvoja, informisanje kroz tradicionalne i digitalne medije). Među aktivnostima na promociji arhitekture značajnim za struku i širu javnost izdvajaju se:

– stručni seminari i naučni skupovi – domaće, međunarodne, godišnje ili tematske konferencije o savremenoj arhitekturi i urbanizmu (planiranje, projektovanje, tehnologije), arhitektonskom i urbanističkom nasleđu i njegovoj zaštiti, održivom razvoju, umetnosti i dizajnu;

– nagrade za arhitekturu i urbanizam – Velika nagrada arhitekture za životno delo, Nagrada Aleksej Brkić za najuspelije arhitektonsko delo realizovano u protekloj godini u zemlji, Povelja Udruženja arhitekata Srbije za delo realizovano u inostranstvu i Nagrada za najuspeliji studentski projekat koje dodeljuje Udruženje arhitekata Srbije; Nagrada arhitekture Đorđe Tabaković za celokupno profesionalno delovanje na teritoriji Vojvodine koju dodeljuje Društvo arhitekata Novog Sada; Nagrada Ranko Radović koju u tri kategorije (za kritičko-teorijske tekstove o arhitekturi, za realizovano arhitektonsko delo i za televizijske emisije, izložbe ili multimedijalne prezentacije u oblasti arhitekture) dodeljuje osnivač nagrade Udruženje likovnih umetnika primenjenih umetnosti i dizajnera Srbije (ULUPUDS) sa suosnivačima; Nagrada grada Beograda za arhitekturu i urbanizam (navedene nagrade dodeljuju se na javnim događajima koji imaju prateći program – izložbe, promocije monografija o autorima, tribine – što doprinosi vidljivosti dobitnika, njihovih opusa i tema iz oblasti arhitekture);

– promovisanje arhitekture u medijima (radio, televizija, internet) – na javnom servisu (RTS i RTV) i drugim televizijskim kanalima kroz više dokumentarnih i informativnih serijala sa tematikom arhitekture, te internet portalima specijalizovanim za izgradnju, arhitekturu i dizajn;

– izložbe, manifestacije, forumi (nacionalnog i međunarodnog karaktera koji imaju za cilj promociju arhitekture i kulture prostora) – Međunarodni salon arhitekture, Međunarodni salon urbanizma, Balkansko arhitektonsko bijenale, Beogradska internacionalna nedelja arhitekture – BINA, Međunarodni salon arhitekture Novi Sad, Izložba radova članica ŽAD, Dani arhitekture Niša, Dani arhitekture Kragujevca, Međunarodna izložba savremenog stanovanja „STANOVANJE – HOUSING”, Međunaroni salon pejzažne arhitekture – bijenalna izložba radova iz oblasti pejzažne arhitekture koja se organizuje od 2005. godine (osim navedenih manifestacija koje se realizuju u kontinuitetu postoji još niz manifestacija koje tematski ili određenim povodom organizuju ustanove kulture, visokoškolske i naučne ustanove te udruženja i OCD);

– časopisi i druga izdanja iz oblasti arhitekture i urbanizma – štampana izdanja iz oblasti arhitekture, urbanizma, istorije umetnosti (arhitekture) i zaštite graditeljskog nasleđa obuhvataju: naučne časopise, kategorizovane u skladu sa propisima o kategorizaciji i rangiranju naučnih časopisa, koje izdaju naučno-istraživačke organizacije i ustanove kulture, stručne časopise koje izdaju profesionalna i druga udruženja i OCD, zbornike sa naučnih skupova, različite tipove monografija, priručnika, kataloga i vodiča pripremljenih od strane naučnih i stručnih lica, a objavljuju ih obrazovne ustanove i ustanove kulture, kao i komercijalni izdavači.

4.3.2. Promocija nacionalne arhitekture na međunarodnom planu

Promocija nacionalne arhitekture i nasleđa na međunarodnom planu odvija se kroz različite aktivnosti više ustanova i organizacija, kao što su: MK, RZZSK,151 MPU u Beogradu, UAS, SANU i dr. Neke od značajnijih manifestacija i aktivnosti na međunarodnoj promociji nacionalne arhitekture su:

– Nastup RS na Venecijanskom bijenalu arhitekture (međunarodna bijenalna manifestacija u oblasti arhitekture) u paviljonu RS u Veneciji. Organizaciju učešća RS pod pokroviteljstvom MK sprovodi Muzej primenjene umetnosti u Beogradu u saradnji sa Udruženjem arhitekata Srbije. Raspis konkursa i temu izložbe (u odnosu na postavljenu temu izložbe od strane umetničkog direktora-kustosa) vrši Stručni savet i Komesar koje imenuje MK, na predlog MPU. Odabir koncepta i sadržaja izložbe vrši se na javnom, dvostepenom neanonimnom konkursu, od strane imenovanog Žirija. Za realizaciju paviljona na Bijenalu odgovorni su autori projekta, Komesar i UAS;

– Nagrade Evropske unije za savremenu arhitekturu – Nagrade „Mies van der Rohe”, dodeljuje svake godine Fondacija Mis van der Roje (Mies Van Der Rohe Foundation). Udruženje arhitekata Srbije nominuje radove koji su izvedeni u RS, ali i radove trans-nacionalnog karaktera, koja mogu biti dela evropskih arhitekata izvedenih u RS, ili dela srpskih arhitekata izvedena u Evropi;

– Prikazivanje selektovane arhitektonske produkcije u okviru međunarodne konferencije Piranski dani arhitekture i selekcija za Nagradu Piranezi (od 2018. godine), u okviru kog događaja se predstavlja arhitektonska produkcija iz devet srednje-evropskih država (Republika Austrija, Bosna i Hercegovina, Republika Hrvatska, Republika Češka, Republika Grčka, Mađarska, Republika Italija, Republika Slovačka, Slovenija, RS);

– Prikazivanje selektovane arhitektonske produkcije na bijenalnoj izložbi Društva arhitekata Ljubljane Arhitektura inventura;

– Nastup RS na univerzalnim i specijalizovanim izložbama EKSPO koji se povremeno realizuje u paviljonima koji su projektovani za tu priliku.

–––––––––––––

151 Republički zavod za zaštitu spomenika kulture, kao focal point u ime i za račun RS ostvaruje stalnu saradnju preko Nacionalne kancelarije za saradnju sa Uneskom i Stalne delegacije RS u Parizu sa Centrom za svetsku baštinu (Sekretsrijat Uneska), Ikomosom i drugim međunarodnim organizacijama i institucijama.

5. KLJUČNI PROBLEMI RAZVOJA ARHITEKTONSKE POLITIKE U REPUBLICI SRBIJI:

Na osnovu identifikovanih ključnih tema, a potom i šire analize stanja u okviru tematskih oblasti, kroz metodu „drvo problema”, utvrđene su grupe ključnih problema razvoja arhitektonske politike, a u okviru svake od grupe problema, utvrđeni su uzroci, te posledice koje su nastale kao rezultat tih problema:

5.1. Opadanje kvaliteta arhitekture i građene sredine

Postepeno opadanje kvaliteta arhitektonskog projektovanja i ne manje važnog prostornog i urbanističkog planiranja koji tome prethode, kao i nedovoljna primena instrumenata koje zakonodavni okvir nudi, doveli su do šire zanemarenosti značaja kvaliteta arhitekture i građene sredine. Budući da arhitektura čini primarnu komponentu građene sredine neminovno je da kvalitet arhitekture presudno utiče na ukupni kvalitet građene sredine. Višedecenijsko odsustvo koncepta „kulture građenja” prouzrokovano promenama društvenog i privrednog sistema u RS a potom i slabljenje pozicije arhitektonske profesije u domenu planiranja i izgradnje, uticalo je na zanemarivanje kvaliteta arhitekture i drugih komponenti građene sredine u procesu planiranja prostora i sprovođenju planskih dokumenata. Usled nepostojanja sistemskog praćenja/monitoringa „promena stanja u prostoru” karakter i intenzitet nastalih promena i njihov uticaj na širi kontekst prostornog razvoja i identiteta nije sistemski analiziran niti valorizovan.

U ogromnoj produkciji arhitektonskih objekata, primetno je napuštanje osnovnih kriterijuma kvaliteta koji bi trebalo da čine osnov promišljanja o svakom objektu ponaosob i građenom prostoru kao neponovljivom resursu. Urbanističkom planiranju/projektovanju često nedostaju prethodne analize i studije, oblikovne, kompozicione, programske i druge provere, koje bi vodile ka boljoj arhitekturi i široj primeni koncepta „kulture građenja”, te mogućnosti valorizacije kvaliteta nekog objekta/mesta/lokacije. Iako se može smatrati da su određeni kriterijumi kvaliteta sadržani u propisima koji se u manjoj ili većoj meri u praksi primenjuju, pitanje kvaliteta projekata, a potom i objekata i prostora, najčešće se svodi na umešnost i etičnost projektanata i edukovanost investitora, dok se kriterijumi kvaliteta smatraju „nemerljivim” pa stoga i nedefinisanim.

Iako se ostvarivanje određenog seta kriterijuma može osigurati kroz dobro koncipirane programe urbanističko – arhitektonskih konkursa ili javnih nabavki, njihovi ishodi pretežno zasnovani na cenovnoj prihvatljivosti nauštrb kvaliteta, nisu značajnije doprineli opštem unapređenju kvaliteta arhitekture i građene sredine, a takođe i njihova primena u dovoljnoj meri nije razvijena. Izostanak javnih, anketnih ili projektnih urbanističko-arhitektonskih konkursa, kao i drugih vidova provere optimalnih rešenja (kroz studije, analize, i različite vrste istraživanja) primetan je čak i kod projekata finansiranih iz javnog sektora i drugih projekata koji se finansiraju iz stranih izvora finansiranja. Nedovoljna razvijenost mehanizama kontrole i potvrđivanja kvaliteta (od planskog dokumenta/urbanističkog projekta – do projekta i izvođenja) u postojećim administrativnim procedurama dovela je do lošeg kvaliteta objekata i nedovoljnog broja referentnih primera arhitekture i izgrađenog okruženja, kako iz javnog tako i iz privatnog sektora.

Pored toga što nisu razvijeni ni mehanizmi za primenu i potvrđivanje/proveru kriterijuma kvaliteta, u projektovanju i planiranju je primetno i šire nerazumevanje samog pojma „održivosti”. Premda su ciljevi i smernice u pogledu primene principa održivosti postavljeni na globalnom nivou, „lokalizacija” tih ciljeva u prostornom razvoju RS, a kroz primenu inovativnih i transdisciplinarnih metodologija u arhitektonskoj i urbanističkoj praksi, kao i savremenih mehanizama finansiranja programa i projekata koji bi doprineli široj primeni pristupa urbane/ruralne obnove i rekonstrukcije, te integrativnih pristupa u zaštiti i održivom korišćenju arhitektonskog i urbanističkog nasleđa i obnovi građevinskog fonda nije u dovoljnoj meri zaživela. Nasuprot tome, dominira graditeljska praksa, koja se naročito ispoljava kroz nestručne intervencije na postojećim objektima, te njihovo neadekvatno korišćenje i održavanje (npr. postavljanje spoljašnjih jedinica klima uređaja i reklama i dr.), bilo da je reč o javnim objektima, kao i onim koji predstavljaju kulturno (graditeljsko) naleđe, što u velikoj meri negira kontekst, ambijent, odnosno identitet mesta, a šire ugrožava i životnu sredinu. Stoga je, i pored značajnih ulaganja u programe i projekte izgradnje i obnove iz različitih sfera/nadležnosti javnog sektora (turizam, kultura, obrazovanje, zdravstvo i dr.), nužno težiti njihovoj boljoj koherentnosti u stvaranju novog vrednosnog okvira koji doprinosi razvijanju opšte „kulture građenja” koja pored „raznolikosti” uključuje i „kontekst”, „osećaj mesta” i „lepotu”.

5.2. Umanjen društveno ekonomski značaj i pozicija arhitektonske prakse i profesije

Iako se može smatrati da je arhitektonska profesija u RS doživela adekvatnije pozicioniranje u smislu njenog regulisanja kroz ZPI i utvrđivanje profesionalnih naziva („licencirani arhitekta” i „licencirani arhitekta urbanista”), pre svega po osnovu usklađivanja sa EU Direktivom o priznavanju profesionalnih kvalifikacija, problemi sa kojima se susreću arhitekte u praksi govore o tome da je potrebno i dalje raditi na regulisanju same profesije. I dalje nejasan status „samostalnog obavljanja delatnosti”, nepostojanje propisanih standarda arhitektonskih usluga usklađenih sa međunarodnom i evropskom praksom i trenutnim zakonodavnim okvirom, nejasne vrednosti projekta u odnosu na ukupnu investiciju (što dovodi i do manjeg udela vrednosti arhitektonskih usluga u ukupnoj vrednosti građevinskog tržišta), način licenciranja arhitekata i u sklopu toga adekvatna provera kompetencija, izostanak svesti o profesionalnoj odgovornosti i sankcionisanja u slučaju ne primenjivanja profesionalnih standarda, kao i nepostojanje jasnih i opšteprihvaćenih standarda i kodeksa struke, doveli su do opadanja kvaliteta arhitektonskih usluga, nelojalne konkurencije, stalne fluktuacije broja preduzetnika, uz istovremen nastanak velikog broja malih i nereferentnih arhitektonskih biroa. Sve ovo u mnogome utiče i na odnos investitora prema arhitektonskoj profesiji i arhitekti kao subjektu koji treba da artikuliše i izbalansira potrebe investitora sa propisima i profesionalnim standardima.

Sa druge strane, projektanti se susreću sa velikim brojem procedura, u kojima često izostaje aspekt kvaliteta, naročito kada je u pitanju oblast koja nije uređena tehničkim ili drugim propisom. Podaci o arhitektonskoj praksi i profesiji se ne vode ili nisu sistematizovani, iako se mnogi podaci u vezi sa stanjem prakse i profesije vode u gotovo svim evropskim zemljama i periodično objavljuju. Slaba međusobna kompetitivnost arhitekata na domaćem tržištu odrazila se i na konkurentnost i referentnost domaće arhitekture na međunarodnom planu, a svakako ni zainteresovanost arhitekata za uključivanje u domaće i međunarodne strukovne organizacije nije dovoljna. Iako arhitektonska profesija prema svojoj tradiciji uživa određeni stepen autonomije i „samoregulisanja”, njeni kapaciteti i trenutna organizovanost - formalno i uglavnom oko Sekcije arhitekata pri IKS, kao i nekoliko strukovnih udruženja sa nedovoljno agilnim članstvom, nisu dovoljni da bi se sa te strane pokrenula pitanja i ponudila rešenja za unapređenje pozicije prakse i profesije, te bi sistemska podrška i usmerenje u tom pogledu bila potrebna.

5.3. Zanemarena pozicija i značaj arhitekture u prostornom i društveno – ekonomskom razvoju i očuvanju kulturnog identiteta

Pozicija arhitekture u prostornom razvoju vremenom je gubila na značaju, što je dovelo i do zanemarivanja prostornih aspekata – fizičke strukture na nivou planiranja, izuzev kroz proveru minimuma urbanističkih parametara i pravila, od strane uprave i nadležnih službi. Pored administrativnih procedura, tome je doprinela i nedovoljnost postojećih administrativnih i institucionalnih kapaciteta, odnosno službi koje bi preuzele poslove iz delokruga arhitektonske politike, te bi u cilju postizanja boljeg kvaliteta planske i tehničke dokumentacije bilo neophodno i jačanje postojećih kapaciteta uprave, a svakako i jačanje samog sistema kontrole i nadzora. Takođe, usled prethodno opisanih negativnih trendova i pozicije „podeljenosti” između „kulturne politike” i oblasti „građevinarstva”, društveni značaj arhitekture kao discipline u RS nije u dovoljnoj meri prepoznat i potvrđen. Iako resor kulture značajno doprinosi promociji arhitektonskog nasleđa i savremenog arhitektonskog stvaralaštva na nacionalnom i međunarodnom planu, uvođenjem arhitektonske politike kao javne politike u delokrug ministarstva nadležnog za oblast planiranja i izgradnje, načinjen je inicijalni korak ka utvrđivanju opsega i pravaca delovanja u oblasti arhitekture, samim tim i njenom jasnijem društvenom pozicioniranju, a što je u skladu i sa evropskim tendencijama unazad duži period. Indiferentan i čak destruktivan odnos koji se ispoljava prema prostoru rezultat je šireg odsustva svesti o arhitekturi i građenom prostoru kao elementima kulture, identiteta i kvaliteta života uopšte. Tome uveliko doprinosi nedovoljna edukacija od najranijeg uzrasta, preko osnovnog i srednjeg obrazovanja, pa do opšteg obrazovanja i informisanosti. U mnogim aspektima koji doprinose razumevanju potrebe razvoja i jačanja odgovornog odnosa prema arhitekturi, prostoru i resursima, potrebno je edukovanje i podizanje svesti čak i profesionalne zajednice, kao i donosioca odluka i kreatora javnih politika. Usled nedovoljne organizovanosti profesionalne zajednice, kao i slabe vidljivosti i dostupnosti aktivnosti institucija koje se bave promocijom arhitekture široj javnosti, izostaje i „popularizacija” koja bi vodila boljem društvenom pozicioniranju arhitekture.

Sa druge strane, aktivizam organizacija civilnog društva u čijem fokusu je, između ostalog, i oblast planiranja i uređenja prostora je sve snažniji i vidljiviji i njihovo delovanje je intenzivno usmereno na osnaživanje participacije i shodno tome, edukacije građana i zainteresovanih strana u zakonom propisanoj „planskoj proceduri”. Iako je aktivizam organizacija civilnog društva uticao na jačanje kritičkih stavova o intervencijama u prostoru, i dalje je prisutan izostanak šireg društvenog dijaloga o aspektima koji bi imali realan utucaj na poboljšanje kvaliteta građene sredine i života građana. Ovome značajno doprinosi i nedovoljna medijska zastupljenost aktuelnih tema koje se mogu svrstati u domen „arhitektonske kulture”, kao i popularnih sadržaja o prostoru i životnom okruženju, dok mnoge arhitektonske manifestacije ostaju van domašaja šire javnosti. Pored postojećih tradicionalnih ustanova kulture u čijem su delokrugu i aktivnosti na promociji savremenog arhitektonskog stvaralaštva i arhitektonskog nasleđa, poput muzeja, galerija, zavoda za zaštitu spomenika kulture, specijalizovanih ili drugih udruženja, u RS nedostaje jedinstvena specijalizovana ustanova koja bi se bavila praćenjem razvoja i promocijom arhitekture kao autonomne discipline na nacionalnom nivou.

6. ANALIZA OPCIJA ZA OSTVARIVANJE CILJEVA

Za ostvarivanje ciljeva od značaja za razvoj i unapređenje arhitektonske politike razmatrane su tri alternativne opcije sa stanovišta kriterijuma maksimizacije rezultata, odnosno ispunjenja opšteg cilja u što većoj meri (efektivnost):

1) Status quo opcija – nedonošenje strategije. Opcija podrazumeva zadržavanje postojećeg stanja bez donošenja Nacionalne arhitektonske strategije, odnosno odsustvo usmerene arhitektonske politike kojom bi se delovalo na podizanje nivoa kulture građenja kao opšteg interesa i unapređenje svesti o značaju kvalitetne arhitekture i građene sredine za kvalitet života građana i očuvanje kulturnih identiteta;

2) Opcija donošenje sektorske strategije – NAS, uz unapređenje regulatornog i institucionalnog okvira. MGSI je nadležno za kreiranje i praćenje sprovođenja arhitektonske politike, dok organi partneri učestvuju u sprovođenju aktivnosti na ostvarivanju mera NAS. Aktivnostima su obuhvaćene izmene i dopune postojećih ili donošenje novih propisa kojima bi se na sveobuhvatno uredile oblasti od značaja za arhitektonsku politiku, kao i programi i projekti kojima bi se uticalo na unapređenje kvaliteta arhitekture i građene sredine. Istovremeno ova opcija podrazumeva i ojačane kapacitete aktera u oblasti planiranja i izgradnje.

3) Opcija međusektorske strategije – koordinacija arhitektonske politike sa drugim sektorskim politikama. Opcija podrazumeva reformske korake koje treba preduzeti da kako bi se arhitektonska politika povezala sa ostalim razvojnim ciljevima zemlje. Ova opcija predviđa sve aktivnosti opcije 2. uz reformske pravce i u obrazovnoj, poreskoj, politici privrednog i regionalnog razvoja, socijalnoj i drugim relevantnim politikama.

U poređenju opcija, korišćena je metoda višekriterijumske analize uz sledeće kriterijume za ocenu opcija:

1) Efikasnost u dostizanju ciljeva – sagledava kombinaciju vremena i troškova sa jedne strane i kvalitet postignutog rezultata sa druge strane;

2) Efektivnost u dostizanju ciljeva – da li se sprovode odgovarajuće aktivnosti, odnosno da li bi primena određene opcije dovela do zadovoljavajućeg stepena realizacije postavljenih ciljeva;

3) Troškovi sprovođenja opcije – sagledava visinu uloženih sredstava za realizaciju postavljenih ciljeva;

4) Kapacitet za sprovođenje opcije – materijalni i ljudski resursi neophodni za primenu predloženih opcija;

5) Održivost opcije – koliko opcija doprinosi rešavanju identifikovanih problema tržišta rada i posledično koliko doprinosi rastu i razvoju RS.

Tabela 7: Poređenje opcija prema definisanim kriterijumima

Kriterijumi

Naziv opcija

1. Status quo – nedonošenje strategije

2. Sektorska strategija – NAS

3. Međusektorska strategija

Efikasnost u dostizanju ciljeva

1

4

5

Efektivnost u dostizanju ciljeva

1

5

5

Troškovi

2

4

5

Kapaciteti za sprovođenje opcije

1

4

3

Održivost opcije

1

4

5

Ocena

6

21

23

Sumiranjem ocena od 1 do 5, pri čemu je 5 najviša ocena, najveću ocenu ima opcija 3. Međusektorska strategija, koja se identifikuje da je najefikasnija, najefektivnija i najodrživija. Međutim, ova opcija podrazumeva angažovanje većih kapaciteta za njeno sprovođenje, kao i usaglašavanje više propisa i sektorskih politika, što bi u narednom periodu zahtevalo dodatne resurse, pa se za buduće delovanje u oblasti arhitektonske politike kojim treba da se uspostave i unaprede mehanizmi i instrumenti koji bi doprineli razvijanju kulture građenja procenjuje da bi donošenje sektorske strategije – opcija 2, omogućilo kreiranje uslova za budući razvoj arhitektonske politike.

7. PROMENA KOJA SE POSTIŽE SPROVOĐENJEM NAS – VIZIJA I CILJEVI

7.1. Vizija NAS

Analiza stanja i sagledani problemi u oblasti arhitektonske politike ukazuju na kompleksnost i dugotrajnost procesa uspostavljanja i razvoja arhitektonske politike na koju utiču i politike drugih sektora, što zahteva prepoznavanje većeg broja uzročno-posledičnih veza i uticajnih faktora čijim bi se koordiniranim i kontinuiranim usmeravanjem omogućilo postizanje zadovoljavajućih i željenih efekata, kao što je sažeto u sledećoj viziji NAS:

Izgradnjom novih objekata, obnovom postojećeg građevinskog fonda i uređenjem javnih prostora ostvaruju se visokokvalitetna arhitektura i građena sredina i značajno unapređuje kvalitet života građana Republike Srbije, čuva i obogaćuje kulturni identitet i ukupan razvoj usmerava ka većoj održivosti.

Domaći arhitekti imaju istaknutu ulogu u procesima donošenja odluka relevantnim za prostorni i privredni razvoj i konkurentni su na međunarodnom planu.

Građani prepoznaju i uvažavaju kvalitetnu arhitekturu i građenu sredinu kao podsticajan životni ambijent koji predstavlja osnov za kvalitetniji život svakog pojedinca.

7.2. Ciljevi NAS

7.2.1. Opšti cilj i pokazatelji efekata

Imajući u vidu odsustvo arhitektonske politike kao jasnog pravca delovanja, što za posledicu ima zanemarivanje arhitekture kao značajne discipline, umanjenje društvene pozicije arhitektonske profesije, kao i zanemarivanje potencijala arhitektonske prakse koja značajno utiče na društveno-ekonomski razvoj, te niz drugih uzročno-posledičnih problema, ciljevi NAS su usmereni na sprečavanje njihovog daljeg generisanja kako bi se sprečili devastacija prostorno-fizičkih resursa građene sredine, opadanje kvaliteta objekata koji se projektuju i grade i propadanje postojećeg građevinskog fonda i nasleđa, te sprečilo dalje društveno zanemarivanje kvaliteta arhitekture i građene sredine kao elemenata kvaliteta života građana. U skladu sa tim definisan je opšti cilj i posebni ciljevi za njegovo ostvarivanje:

Opšti cilj: Stvoreni uslovi za podizanje nivoa kulture građenja kao opšteg interesa i unapređena svest o značaju kvalitetne arhitekture i građene sredine za kvalitet života građana i očuvanje kulturnih identiteta

Pokazatelj efekta E.1.

Unapređen kvalitet javnih zahvata u prostoru i povećana održivost građevinskog fonda

Jedinica mere

Da / ne / delimično

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost 2035.

Ne

Da

Izvor provere

Izveštaj o stanju u prostoru i kulturi građenja

Pokazatelj efekta E.2.

Uspostavljen sistem vrednovanja kvaliteta u skladu sa Nacionalnim smernicama za kvalitet arhitekture i građene sredine

Jedinica mere

Da / ne / delimično

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost 2035.

Ne

Da

Izvor provere

Planska dokumentacija, konkursni programi, evaluacija tokom korišćenja (POE)

Pokazatelj efekta E.3.

Proširen obuhvat učesnika u edukativno-informativnim sadržajima i anketama o percepciji kvaliteta arhitekture i građene sredine

Jedinica mere

Broj (kumulativ)

Početna vrednost do 2021.

Ciljana vrednost do 2035.

600

20.000

Izvor provere

Ankete, Izveštaji sa skupova

7.2.2. Posebni ciljevi, mere za ostvarivanje ciljeva i pokazatelji ishoda

Posebni ciljevi NAS su usmereni na formulisanje arhitektonske politike na način da se kroz sprovođenje niza mera doprinese sprečavanju daljeg generisanja i otklanjanju ključnih problema i uzroka njihovog nastanka koji se ogledaju kroz narušavanje prostorno-fizičkih resursa građene sredine, opadanje kvaliteta objekata koji se projektuju i grade, propadanje postojećeg građevinskog fonda i nasleđa, te društveno zanemarivanje arhitektonske prakse i profesije, arhitekture i građene sredine kao elemenata kvaliteta života građana.

U skladu sa tim definisani su sledeći posebni ciljevi i mere za njihovo ostvarivanje:

Posebni cilj 1. Razvijeni novi i unapređeni postojeći instrumenti i mehanizmi kojima se utiče na kvalitet arhitekture i građene sredine

Pokazatelj ishoda I.1.1.

Uspostavljeni (opšti) principi/kriterijumi kvaliteta i održivosti arhitekture i građene sredine koji se primenjuju u arhitektonskom i urbanističkom projektovanju i planiranju prostora

Jedinica mere

Da/ne/delimično

Početna vrednost 2022.

Ciljana vrednost do 2035.

Ne

Da

Izvor provere

Izveštaj NAF / Izveštaj o radu MGSI / Publikacija

Pokazatelj ishoda I.1.2.

Broj programa i projekata nove izgradnje i obnove građene sredine i/ili građevinskog fonda u okviru kojih je sproveden konkurs (objekti javne namene i socijalnog standarda, stambeni objekti, „lokacije od značaja za JLS”, javni prostori, projekti urbane i ruralne obnove i rekonstrukcije i dr.)

Jedinica mere

Broj (kumulativ)

Početna vrednost 2022.

Ciljana vrednost do 2035.

15

150

Izvor provere

Podaci UAS (Registar sprovedenih konkursa), Objave raspisa konkursa

Mera 1.1: Stvaranje nacionalne platforme za kvalitet arhitekture i građene sredine

Opis mere: Uspostavljanje mehanizama za vrednovanje i praćenje kvaliteta arhitekture i građene sredine, kao i podizanje nivoa kulture građenja jeste dugoročan proces, kome treba da prethodi takođe dugoročna stručna i javna debata, pre svega kroz uspostavljanje nacionalne platforme, a radi stvaranja nacionalnog „konsenzusa o kvalitetu”. Ovo podrazumeva formiranje Nacionalnog saveta za arhitekturu i urbanizam (NSAP) na, radi omogućavanja međuresorne koordinacije i praćenja sprovođenja mera NAS, kao i uspostavljanje Nacionalnog arhitektonskog foruma (NAF) u cilju objedinjavanja i utvrđivanja stavova profesije i drugih relevantnih aktera. Uspostavljanje nacionalne platforme bi podrazumevalo i Formiranje elektronsko komunikacione platforme „e-ARH”, kao jedinstvene baze podataka od značaja za oblast arhitekture i urbanizma, planiranja i izgradnje, a radi efikasnijeg i transparentnijeg upravljanja procesima u oblasti razvoja i praćenja sprovođenja arhitektonske politike, te postizanja boljeg kvaliteta planova, projekata i objekata, te građene sredine uopšte. Ova digitalna platforma bi sadržala bazu propisa, smernica i preporuka; bazu raspisanih i sprovedenih urbanističkih i arhitektonskih konkursa, bazu podataka o javnim ulaganjima u objekte i infrastrukturu, bazu podataka o stanju u arhitektonskoj praksi i dr.), i drugih podataka od značaja za oblasti arhitekture i urbanizma, odnosno planiranja prostora i izgradnje objekata, sa linkovima ka drugim relevantnim bazama podataka (KNWEV, Geosrbija, Centralni registar NKD, e-prostor i dr.). Na ovaj način, kao i kroz kontinuirano organizovanje stručnih skupova, izradu publikacija i sprovođenje anketa i istraživanja javnog mnjenja o percepciji značaja kvaliteta arhitekture i građene sredine, pokrenulo bi se šire promovisanje i zagovaranje postizanja ciljeva arhitektonske politike, te započeo dugoročan proces stvaranja društvenog konsenzusa o kvalitetu arhitekture i kulturi građenja.

Nadležnost za kontrolu i praćenje: MGSI u saradnji sa MK

Period sprovođenja mere: 2023–2035.

Tip mere: institucionalno upravljačko organizaciona

Mera 1.2: Uspostavljanje nacionalnih smernica i kriterijuma za kvalitet arhitekture i kulturu građenja

Opis mere: Kako bi se obezbedio kontinuirani i sveobuhvatni razvoj i sprovođenje arhitektonske politike na nacionalnom i lokalnom nivou od velikog značaja jeste uspostavljanje nacionalnih smernica za kvalitet arhitekture i kulturu građenja, koje će se, uporedo sa nacionalnom platformom, razvijati sukcesivno kroz gotovo ceo period važenja NAS. Smernice će sadržati veći broj dokumenata, odnosno setova kriterijuma sa metodologijom kao što su: metodologija formulisanja arhitektonsko – urbanističkih kriterijuma i pravila za jedinstvenu upotrebu pojmova u planskim i strateškim dokumentima, programima i projektima kojima se utiče na kvalitet arhitekture i građene sredine (urbani i ruralni razvoj i obnova, obnova građevinskog fonda, obnova i rekonstrukcija arhitektonskog i urbanističkog nasleđa i dr.); metodologiju izrade studijskih osnova za ocenu stanja i perspektiva unapređenja kvaliteta arhitekture, konteksta i identiteta mesta za urbana naselja na nivou JLS; kriterijume za obavezno raspisivanje arhitektonskih i/ili urbanističko-arhitektonskih konkursa, u planskoj dokumentaciji, programima i projektima koje finansira javni sektor, donatori, EU i drugi međunarodni fondovi (objekti javne namene i socijalnog standarda, programi stambene podrške, programi urbanog razvoja, projekti urbane i ruralne rekonstrukcije i dr.); smernice za integrisanje aspekata arhitektonske politike u dokumente razvojnog planiranja i relevantne javne politike na nacionalnom i lokalnom nivou (turizam, kultura, prosveta, socijalna zaštita, ruralni razvoj). Izrada jedinstvenog pojmovnika iz delokruga arhitektonske politike i uvođenja njihove standardizovane upotrebe u propisima i dokumentima koji imaju uticaj na prostorni razvoj i identitet, te planskoj dokumentaciji, bila bi od naročitog značaja za efikasnost sprovođenja mera i smernica koje se sprovode skladu sa ciljevima NAS.

Nadležnost za kontrolu i praćenje: MGSI

Period sprovođenja mere: 2023–2030.

Tip mere: regulatorna

Mera 1.3: Unapređenje regulatornog okvira u oblasti urbanističkog i prostornog planiranja, arhitektonskog projektovanja i građenja objekata i autorskih prava u arhitekturi

Opis mere: Unapređenje regulatornog okvira bi pre svega podrazumevalo dopune ZPI, kojima bi se na jasniji način utvrdio delokrug i način ostvarivanja arhitektonske politike. Budući da postojeći zakonodavni okvir i primena instrumenata koje on na određeni način propisuje (ZPI, Pravilnik o sadržini, načinu i postupku izrade dokumenata prostornog i urbanističkog planiranja; Pravilnik o opštim pravilima za parcelaciju, regulaciju i izgradnju i dr.), u velikoj meri utiču na kvalitet arhitekture i građene sredine, kroz ovu meru će se sprovesti analiza stanja i dati predlozi za poboljšanje efikasnosti i efekata koje određena zakonska rešenja imaju na kvalitet arhitektonskog projektovanja, planskih i urbanističko-tehničkih dokumenata, kao i unapređenje kvaliteta metodologije izrade. Takođe, potrebno je preispitati postojeće administrativne procedure u regulatornom okviru izgradnje objekata koje se tiču projektovanja i sačiniti predloge za njihovu optimizaciju, odnosno kvalitativno unapređenje, te u skladu sa tim pokrenuti usklađivanje podzakonskih akata iz oblasti izgradnje (Pravilnik o sadržini, načinu i postupku izrade i načinu vršenja kontrole tehničke dokumentacije prema klasi i nameni objekata, Pravilnik o postupku sprovođenja objedinjene procedure elektronskim putem („Službeni glasnik RS”, broj 68/16) i dr.). U sklopu ove mere biće potrebno formirati stručnu radnu grupu za analizu propisa i standarda koji se primenjuju u urbanističkom i prostornom planiranju, arhitektonskom projektovanju i izvođenju objekata i davanje predloga za donošenje novih i izmenu važećih pravilnika i tehničkih propisa, kojima se utvrđuju uslovi, standardi i normativi za planiranje, projektovanje i izvođenje objekata, od kojih neki nedostaju, a neke je potrebno inovirati i doneti (npr. Pravilnik o uslovima i normativima za projektovanje stambenih zgrada i stanova – inovirati; pravilnik koji uređuje pristupačnost – inovirati; pravilnik koji uređuje komfore u arhitekturi – doneti; pravilnik koji uređuje zvučnu izolaciju – doneti). Izrada predloga za unapređenje regulatornog okvira podrazumeva i uspostavljanje međusektorske saradnje na izradi propisa kojima se uređuju prostorni standardi za objekte iz određene oblasti/nadležnosti različitih organa, uključivanje profesionalnih organizacija i matične sekcije arhitekata pri Inženjerskoj komori Srbije, kao ključnih partnera u predlaganju i izradi propisa neophodnih za kvalitetno arhitektonsko projektovanje i urbanističko planiranje jeste ključno za ostvarivanje ove mere. S obzirom na značaj urbanističko-arhitektonskog konkursa kao instituta kojim se na najsveobuhvatniji način obezbeđuje kvalitet prostornih i arhitektonskih rešenja, neophodno je pre svega pristupiti analizi efekata regulatornog okvira kojim se uređuje ova materija (ZPI), i izradi predloga za inoviranje regulatornog okvira kojim se uređuju konkursi u oblasti arhitekture i urbanizma (Pravilnik o načinu i postupku za raspisivanje i sprovođenje urbanističko-arhitektonskog konkursa ili donošenje novog propisa kojim se uređuju konkursi u oblasti arhitekture i urbanizma), kroz optimizaciju konkursnih modela i kvalitativno unapređenje konkursnih programa/zadataka u odnosu na cilj konkursa, preispitivanje cena sprovođenja konkursa u odnosu na ukupnu investiciju, i dr, te usklađivanje sa Zakonom o javnim nabavkama u delu „konkurs za dizajn”. Takođe, potrebno je izraditi i predlog za unapređenje pravnog okvira kojim se regulišu autorska prava u arhitekturi Zakon o autorskim i srodnim pravima („Službeni glasnik RS”, br. 104/09, 99/11, 119/12, 29/16 – US i 66/19), kao i uspostaviti međusektorsku saradnju radi analize usklađenosti propisa iz oblasti zaštite kulturnog nasleđa i propisa iz oblasti planiranja i izgradnje, te unapređenja regulatornih okvira koji uređuju ovu oblast.

Nadležnost za kontrolu i praćenje: MGSI u saradnji sa MK/RZZSK, MTO, MP, MZ, MRZSBP, MPri, MF, MJU

Period sprovođenja mere: 2023–2026.

Tip mere: regulatorna

Mera 1.4: Podsticanje održivih i integralnih pristupa pri novoj izgradnji, korišćenju i obnovi građene sredine i građevinskog fonda i primena različitih instrumenata i planskih alata

Opis mere: Budući da su visokokvalitetna arhitektura i građena sredina u viziji NAS postavljene kao najviše vrednosti kojima treba težiti, podsticanje održivih pristupa predstavlja ključnu komponentu, jednako kod izgradnje novih objekata, obnove postojećeg građevinskog fonda i uređenja javnih prostora. Planiranje i uređenje prostora ima ključnu ulogu za stvaranje uslova za održivi razvoj građene sredine i uspostavljanje okvira za kvalitetnu arhitekturu, pa je stoga, u okviru poboljšanja metodologije planiranja potrebno podsticati i izradu studija i prethodnih analiza, kao što su: studijske osnove za unapređenje kvaliteta arhitekture, konteksta i identiteta mesta za urbana naselja na nivou JLS (ambijentalne celine, javni prostori, urbani i ruralni predeli i dr.); prethodne analize i studije, i primena upravljačkih instrumenata i planskih alata za potrebe urbane i ruralne obnove i rekonstrukcije (područja narušenog prostornog identiteta, braunfild lokacije, centralne urbane zone, javne prostore i ambijentalne celine, područja sa kulturnim i graditeljskim nasleđem i turističkim potencijalom, područja sa nedostatkom socijalne infrastrukture, koncentracijom socijalnih problema i siromaštva i dr.); identifikacija tipova ruralnih naselja i karakterizacija predela na nivou JLS i regiona (za potrebe izrade uređajnih osnova za seoska naselja, strategija i akcionih planova, programa i projekata ruralnog razvoja koji se realizuju u drugim sektorima, odnosno resorima), kao i primenu. S obzirom da član 39. ZPI daje mogućnost da ministarstvo nadležno za poslove urbanizma može, pored planske dokumentacije, finansirati i izradu nacionalnih programa kojima se uređuje politika urbanog razvoja, arhitektonska politika, „urbana obnova” i dr. ova mera će doprineti sprovođenju ciljeva arhitektonske politike, ali će imati i sinergijsko dejstvo sa politikom održivog urbanog razvoja i načelom racionalnog korišćenja prostora propisanog zakonom.

U sklopu ove mere, a u pogledu podrške održivim pristupima razvoju i obnovi ruralnih područje/predela, sprovodiće se podrška organizovanju radionica i letnjih škola kojima se promoviše lokalna arhitektura i primena tradicionalnih materijala i tehnika gradnje, po karakterističnim područjima (npr. Vojvodina, Istočna Srbija, Zapadna Srbija), kao i podrška projektima organizacija civilnog društva iz oblasti (ruralne) arhitekture i unapređenja ruralnog ambijenta, te podsticanje šire primene modela idejnih arhitektonskih rešenja koja su nagrađena kroz konkurs (npr. konkurs za „Srpsku tradicionalnu kuću” koji je sprovelo nadležno ministarstvo 2014. godine). Na ovaj način, pored podsticaja primeni održivih pristupa i primeni arhitektonskih pravila i tehnika gradnje u skladu sa karakteristikama podneblja, doprinelo bi se unapređenju prostornog i kulturnog identiteta, kao komponenti opšteg cilja i vizije NAS.

Integrišući razvojne politike na globalnom nivou kojima se utiče na smanjenje negativnih uticaja na životnu sredinu i očuvanje prirodnih resursa uz povećanje energetske efikasnosti zgrada, podsticaj održivim pristupima kroz ovu meru, podrazumevaće i primenu drugih kriterijuma kojima se postiže kvalitet arhitekture i građene sredine i viši nivo kulture građenja, a kroz izradu seta obavezujućih kriterijuma kojima će se rukovoditi u programima i projektima kojima se gradi novi i obnavlja postojeći građevinski fond (energetske sanacije, koncepata „zelene arhitekture”, unapređenja uslova stanovanja kroz sufinansiranje aktivnosti na investicionom održavanju, unapređenje pristupačnosti i „dizajna za sve” i dr.). S tim u vezi, podrška implementaciji različitih programa i projekata kojima se stvara novi, obnavlja i unapređuje postojeći građevinski i stambeni fond kroz održivu i inovativnu arhitekturu, jesu aktivnosti koje će biti potrebno sistemski i kontinuirano razvijati i sprovoditi, kako kroz pilot projekte, tako i kroz programe i projekte kojima se podstiče obnova građene sredine i građevinskog fonda. Pored podsticanja održivih pristupa u korišćenju i obnovi građene sredine i građevinskog fonda, za očuvanje i afirmaciju prostornog i kulturnog identiteta, te postizanja višeg nivoa kulture građenja, od značaja je razvoj i podsticanje koncepta „integrativnih pristupa” u zaštiti i održivom korišćenju arhitektonskog i urbanističkog nasleđa kroz izradu „planova upravljanja kulturnim dobrima” i prostornih planova posebne namene (za područja sa prirodnim, kulturno-istorijskim ili ambijentalnim vrednostima), prethodnih analiza, studija zaštite prirodnih i kulturnih dobara na nivou planiranja prostora, poboljšanja kvaliteta pravila uređenja i građenja u planskoj dokumentaciji i njihove bolje primene i dr. Ostvarivanje ove mere oslanja pre svega na uspostavljanje kontinuiranog dijaloga, kako arhitekata urbanista i projektanata, predstavnika različitih službi koje su nadležne sa pojedine oblasti, tako i donosioca odluka i kreatora javnih politika na državnom i lokalnom nivou, a pre svega ostvarivanje međusektorske i institucionalne saradnje između sektora planiranja i izgradnje, kulture (zaštita spomenika) i životne sredine (zaštita prirode). Rezultat te saradnje trebalo bi da budu i smernice za utvrđivanje ciljeva i modela integrativnih pristupa urbanoj/ruralnoj obnovi i rekonstrukciji arhitektonskog i urbanističkog nasleđa i prostornih kulturno istorijskih celina, uz iznalaženje savremenih mehanizama finansiranja programa i projekata u funkciji revitalizacije kulturnog, graditeljskog i urbanog nasleđa.

Nadležnost za kontrolu i praćenje: MGSI u saradnji sa MK/RZZSK, MZŽS/RZZP, MTO, MJU, MPŠV, MBS, MRZSBP, MRE, MEI

Period sprovođenja mere: 2024–2035.

Tip mere: podsticajna sa elementima regulatorne i institucionalno organizaciono upravljačke

Pokazatelj rezultata R.1.1. (Mera 1.1)

Održavanje Nacionalnog arhitektonskog foruma

Jedinica mere

Broj (kumulativ)

Početna vrednost 2022.

Ciljana vrednost 2035.

0

13

Izvor provere

Izveštaj NAF/ Publikacija

Pokazatelj rezultata R.1.2. (Mera 1.1)

Uspostavljena platforma „e-ARH”

Jedinica mere

Veb-portal

Početna vrednost 2022.

Ciljana vrednost 2035.

Ne

Da

Izvor provere

MGSI, MK

Pokazatelj rezultata R.1.3. (Mera 1.2)

Izrađeni dokumenti sa smernicama i kriterijumima kojima se doprinosi unapređenju kvaliteta arhitekture i građene sredine (pripreme za utvrđivanje Nacionalnih smernica za kvalitet)

Jedinica mere

Da/ne/delimično

Početna vrednost 2022.

Ciljana vrednost 2030.

0

Da

Izvor provere

Izveštaj o radu MGSI

Pokazatelj rezultata R.1.4. (Mera 1.3)

Izrađen predlog za izmenu i dopunu Zakona o planiranju i izgradnji u odredbama koje utiču na ostvarivanje kvaliteta arhitektonskog projektovanja, planske i plansko tehničke dokumentacije i unapređenje metodologije izrade

Jedinica mere

Da/ne/delimično

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost 2026.

0

Da

Izvor provere

Izveštaj o radu MGSI

Pokazatelj rezultata R.1.5. (Mera 1.3)

Broj usklađenih podzakonskih akata i tehničkih propisa sa merama za ostvarivanje ciljeva arhitektonske politike

Jedinica mere

Broj (kumulativ)

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost 2028.

0

10

Izvor provere

Izveštaj o radu MGSI

Pokazatelj rezultata R.1.6. (Mera 1.4)

Broj JLS u kojima je pokrenuta izrada studija ocene stanja i perspektiva unapređenja kvaliteta arhitekture i građene sredine i prethodnih studija u cilju obnove i regeneracije

Jedinica mere

Broj (kumulativ)

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost 2035.

0

30

Izvor provere

Planski dokumenti / programi / projekti na nivou JLS / konkursi

Pokazatelj rezultata R.1.7. (Mera 1.4)

Broj JLS na čijoj teritoriji je utvrđena tipologija ruralnih naselja i karakterizacija predela na nivou JLS

Jedinica mere

Broj (kumulativ)

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost 2035.

0

30

Izvor provere

Planski dokumenti / programi / projekti na nivou JLS

Posebni cilj 2: Osnažena arhitektonska profesija i unapređeni uslovi za obavljanje arhitektonske prakse

Pokazatelj ishoda I.2.1.

Unapređen regulatorni okvir u pogledu statusa i regulisanja profesije i stručnih poslova arhitekata, kao i uslova za pružanje arhitektonskih usluga i organizovanja arhitekata

Jedinica mere

Da/ne/delimično

Početna vrednost do 2021.

Ciljana vrednost do 2035.

Delimično

Da

Izvor provere

Izveštaj o radu MGSI / Izveštaj o sprovođenju NPAA

Mera 2.1: Regulisanje arhitektonske profesije i jačanje profesionalnog organizovanja

Opis mere: Ovom merom se obezbeđuje unapređenje uslova za regulisanje profesije arhitekta i načina obavljanja stručnih poslova u okviru arhitektonske delatnosti, pre svega kroz (potpunu) harmonizaciju propisa RS sa pravnim tekovinama EU (izmena i dopuna ZPI, uz moguće donošenje novog regulatornog okvira kojim se uređuju arhitektonski i inženjerski poslovi i delatnosti u oblasti planiranja i izgradnje), kao i unapređenje regulatornog okvira u pogledu načina profesionalnog organizovanja arhitekata i inženjera, statusa i javnih ovlašćenja komore/strukovnih organizacija (izrada predloga izmena i dopuna ZPI i/ili novog zakona o komorama u oblasti planiranja i izgradnje), i kroz druge aktivnosti koje su značajne za konsolidovanje profesionalne zajednice i njeno organizovanije delovanje po pitanjima od značaja za profesiju. Uvođenjem profesionalnih standarda i kodeksa arhitektonske profesije u regulatorni okvir, te jačanjem svesti o profesionalnoj odgovornosti, obezbediće se viši nivo kvaliteta pruženih usluga od strane profesionalnih lica, a samim tim i podići kredibilitet celokupne struke i osnažiti njena uloga i pozicija u privrednom i društvenom razvoju. U tom smislu su od značaja je i redefinisanje načina kontinuiranog stručnog usavršavanja za arhitekte i arhitekte urbaniste, kroz prilagođavanje propisa u delu koji se odnosi na stručno usavršavanje licenciranih lica, kao i izmene postojećeg načina stručnog osposobljavanja radi polaganja stručnog ispita za sticanje licence i razmatranje uvođenja obaveznog praktikantskog staža kao uslova za sticanje stručnog ovlašćenja, a što bi bio i deo usaglašavanja domaćeg zakonodavstva za pravnim tekovinama EU. Od značaja za unapređenje statusa profesije jeste i podrška strukovnim udruženjima u vidu saradnje sa JLS i regionalnim centrima IKS na polju stručnih aktivnosti, naročito u pogledu izrade planske dokumentacije i sprovođenja urbanističko-arhitektonskih konkursa, kao i kroz protokole o saradnji. Stoga je neophodno podsticanje efikasnijeg strukovnog organizovanja i udruživanja, kao i jačanje pozicije i organizovanosti arhitekata u okviru Inženjerske komore Srbije.

Nadležnost za kontrolu i praćenje: MGSI

Period sprovođenja mere: 2023–2028.

Tip mere: regulatorna

Mera 2.2: Obezbeđivanje boljih uslova za pružanje arhitektonskih usluga

Opis mere: Za sveobuhvatno regulisanje arhitektonske delatnosti, pored harmonizacije propisa sa pravnim tekovinama EU, neophodno je i uspostavljanje standarda arhitektonskih usluga, usklađenih sa evropskom praksom i pozitivnim propisima u toj oblasti. Ova mera će imati prvenstveno efekta na profesionalna lica arhitektonske struke koja pružaju usluge arhitektonskog projektovanja i urbanističkog projektovanja/planiranja. Stoga, utvrđivanje vrednosti (arhitektonskog) projektovanja u odnosu na ukupnu investiciju i obuhvat poslova (cena projektovanja), te uspostavljanje referentnih vrednosti arhitektonskih usluga, na tržištu, kao i za potrebe javnih nabavki, treba da doprinese finansijski održivijem arhitektonskom sektoru, konkurentnom na domaćem i stranom tržištu. U tom pogledu biće značajno i podrška arhitektonskim firmama kroz izradu modela kolektivnog ugovora o radu, kao i izrada smernica za sprovođenje javnih nabavki arhitektonskih usluga i postkonkursnih procedura.

Nadležnost za kontrolu i praćenje: MGSI u saradnji sa MJU

Period sprovođenja mere: 2023–2030.

Tip mere: regulatorna

Mera 2.3: Podsticanje istraživačkih i razvojnih arhitektonskih praksi

Opis mere: Arhitektonska praksa koja teži visokokvalitetnoj arhitekturi i kulturi građenja u savremenim društvima, neodvojiva je od istraživačkih i inovativnih praksi koje su najčešće deo interdisciplinarnih projekata, kao što su efikasno korišćenje resursa i energije, energetska efikasnost zgrada, socijalno održiva naselja i zgrade, održiva mobilnost, integrativna obnova kulturnog nasleđa i svih drugih oblasti vezanih za održive načine života i kulture izgrađenog prostora. Podsticanje razvojnih arhitektonskih praksi je stoga značajna mera za razvoj i poboljšanje arhitektonske prakse i profesije u celini, te jačanje pozicije u prostornom i privrednom razvoju. Ova mera bi se pre svega sprovodila jačanjem saradnje arhitektonskih fakulteta i naučnoistraživačkih organizacija, institucija kulture, razvojnih centara i privrede kroz inovacione i razvojne projekte, participaciju privrednih organizacija u naučnoistraživačkim projektima, primenu rezultata istraživanja u praksi (izrada planske i tehničke dokumentacije), programe permanentnog usavršavanja stručnjaka iz privrede, studentsku praksu, i druge istraživačko-edukativne projekte i programe, pa i umetničko-istraživačku praksu. Za sprovođenje ove mere od velike važnosti bi bilo i uključivanje RS u regionalnu saradnju i saradnju u okviru EU programa (Novi Evropski Bauhaus, EUROPAN – evropska federacija nacionalnih organizacija koje se bave konkursima sa ciljem njihove realizacije, regionalno partnerstvo za održivu arhitekturu i dr.); pokretanje istraživanja i inovacija u razvojnim projektima obnove i regeneracije, održivog i integralnog planiranja i upravljanja teritorijom; podrška digitalizaciji u građevinskom sektoru i primeni digitalnih tehnologija u arhitektonskom projektovanju (BIM tehnologije); kao i iniciranje podrške razvoju inovativnih poslovnih klastera i Start up programa za agencije i firme koje razvijaju modele i platforme zasnovane na ciljevima NAS.

Nadležnost za kontrolu i praćenje: MGSI u saradnji sa MK, MEI, MNTRI, PKS

Period sprovođenja mere: 2024–2035.

Tip mere: podsticajna sa elementima institucionalno upravljačko organizacione

Pokazatelj rezultata R.2.1. (Mera 2.1)

Harmonizovani propisi kojim se reguliše profesija arhitekta sa propisima EU

Jedinica mere

Da/ne/delimično

Početna vrednost 2020.

Ciljana vrednost 2028.

Delimično

Da

Izvor provere

Izveštaj o sprovođenju NPAA

Pokazatelj rezultata R.2.2. (Mera 2.2)

Utvrđeni opšti standardi i način obračuna arhitektonskih usluga i referentnih vrednosti arhitektonskog projektovanja

Jedinica mere

Da/ne/delimično

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost 2028.

Delimično

Da

Izvor provere

Izveštaj o radu MGSI

Pokazatelj rezultata R.2.3. (Mera 2.2)

Uvećana vrednost godišnjeg prometa u arhitektonskoj delatnosti

Jedinica mere

%

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost 2030.

11.309.401,00 RSD

14.702.221,00 RSD (30%)

Izvor provere

RZS/Podaci na upit sa portala www.companywall.rs

Pokazatelj rezultata R.2.4. (Mera 2.3)

Broj (pokrenutih/sprovedenih) projekata i programa orijentisanih ka istraživanjima i inovacijama u oblasti arhitekture i građene sredine

Jedinica mere

Broj (kumulativ)

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost 2035.

0

20

Izvor provere

Godišnji izveštaji – IAUS, UB-AF, UN-GAF, UNS-FTN

Posebni cilj 3: Ojačana pozicija i značaj arhitekture u prostornom i društveno-ekonomskom razvoju i očuvanju kulturnog identiteta

Pokazatelj ishoda I.3.1.

Broj sprovedenih aktivnosti na jačanju svesti stručnih lica zaposlenih u organima i upravama na državnom i lokalnom nivou u pogledu sprovođenja ciljeva i mera arhitektonske politike

Jedinica mere

Broj (godišnje)

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost 2035.

-

20

Izvor provere

Sistematizacije radnih mesta, Anketa JLS

Pokazatelj ishoda I.3.2.

Broj sprovedenih aktivnosti na promociji arhitekture i građene sredine i podizanju svesti o njihovom značaju za kvalitet života

Jedinica mere

Broj (godišnje)

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost do 2035.

9

30

Izvor provere

Izveštaji ustanova kulture, zaštite nasleđa, strukovnih organizacija i udruženja

Mera 3.1: Jačanje administrativnih i institucionalnih kapaciteta iz delokruga arhitektonske politike na državnom i lokalnom nivou

Opis mere: Za razvoj arhitektonske politike i sprovođenje ciljeva NAS, od posebnog su značaja postojeći administrativni i institucionalni kapaciteti čije jačanje je potrebno sprovesti kroz institucionalno-organizacionu upravljačku i regulatornu meru koja će doprineti jačanju uloge arhitekte i arhitekte urbaniste kao medijatora u sistemu planiranja i izgradnje i zastupljenosti u procesima donošenja političkih odluka relevantnih za prostorni i urbani razvoj urbanizam i arhitekturu, građevinarstvo, stanovanje, i to pre svega kroz osnaživanje i redefinisanje postojećeg instituta službe glavnog urbaniste (u pogledu nadležnosti i uticaja na kvalitet arhitektonskih rešenja i uticaja na izgrađeno okruženje, te pregovaranja u procesu planiranja i investicija) i/ili uvođenje obaveze formiranja službe gradskog/opštinskog arhitekte. Redefinisanje sastava, uloge i nadležnosti komisija za planove na republičkom i lokalnom nivou u pogledu uticaja na kvalitet planskih rešenja sa aspekta postizanja kvaliteta građene sredine, uz uključivanje (regionalnih) strukovnih udruženja u procese planiranja i sprovođenje planova na lokalnom nivou (npr. komisije za planove i druga stručna tela, na način da je minimum jedan član svake komisije izabran i delegiran od strane reprezentativne strukovne organizacije – UAS). U pogledu jačanja administrativnih kapaciteta za razvoj arhitektonske politike i sprovođenje mera NAS, posebno je važno jačanje kapaciteta jedinice za sprovođenje arhitektonske politike na nacionalnom nivou, kao i jačanje kapaciteta JLS u pogledu broja i stručnosti zaposlenih lica, pre svega arhitekata na stručnim poslovima izrade i donošenja planske dokumentacije i sprovođenja objedinjene procedure, što bi predstavljalo trajnu aktivnost podsticajnog karaktera, koja mora da bude podržana i odgovarajućim regulatornim okvirom.

Nadležnost za kontrolu i praćenje: MGSI u saradnji sa MDULS, SKGO/JLS

Period sprovođenja mere: 2024–2035.

Tip mere: institucionalno upravljačko organizaciona sa elementima regulatorne

Mera 3.2: Uspostavljanje mehanizama za podizanje svesti o značaju arhitekture i njenom uticaju na kvalitet životnog okruženja

Opis mere: Podizanje svesti o značaju arhitekture i njenom uticaju na kvalitet života iako predstavlja horizontalni element gotovo svake strategije, svrstano je kao mera u okviru posebnog cilja koji u najvećoj meri odražava težnju ka podizanju značaja kvaliteta arhitekture i građene sredine za društvo u celini. Stoga, uključivanje arhitekture i arhitektonske kulture u obrazovni sistem predstavlja imperativ, te bi bi u tu svrhu bila potrebna izrada osnova za uključivanje arhitektonske kulture u nastavne programe preduniverzitetskog obrazovanja čime bi se odredili okviri i pristup sprovođenja programa kroz nastavu. Međutim, opšte obrazovanje kroz školski sistem treba da bude podstaknuto i nizom drugih aktivnosti, kao što su kontinuirano sprovođenje pozitivnih kampanja i promovisanja primera dobre prakse u javnosti, te s tim u vezi od velike je važnosti i kontinuirano emitovanje dokumentarnog, edukativnog i popularnog sadržaja na javnim servisima sa temom afirmacije arhitektonske kulture u RS. U tom smislu, bilo bi potrebno izraditi i predlog programa za produkciju i emitovanje takvog sadržaja. Uporedo sa tim, potrebno je sprovoditi i kontinuiranu edukaciju i informisanje građana, investitora i kreatora javnih politika, nadležnih organa i institucija o značaju kvaliteta arhitekture i građene sredine za kvalitet životnog okruženja, kroz saradnju sa organizacijama civilnog društva. Kako bi promovisanje dobrih primera prakse bilo što vidljivije za širu javnost samim tim i ostvarilo pozitivan uticaj na jačanje svesti o kvalitetnom životnom okruženju, uspostavljanje nacionalne nagrade za uređenje javnih prostora i umetnost u javnom prostoru (koje bi uključivalo participaciju, inkluziju, dizajn za sve, i druge aspekte koji doprinose kvalitetima javnog prostora), bila značajna aktivnost za ostvarivanje ove mere.

Nadležnost za kontrolu i praćenje: MGSI u saradnji sa MPro, MK, MLJMPDD, RTS/RTV, SKGO

Period sprovođenja mere: 2023–2035.

Tip mere: informaciono edukativna sa elementima institucionalno upravljačko organizacione

Mera 3.3: Institucionalna podrška promociji arhitekture na nacionalnom i međunarodnom nivou

Opis mere: Iako je ova mera jednako značajna i za podizanje društvene svesti, posebno je izdvojena, pre svega zbog potrebe da se aktivnosti organa iz različitih sektora, a koje se tiču promocije arhitekture kako na nacionalnom tako i na međunarodnom planu, međusobno sinhronizuju radi pružanja efikasnije i kvalitetnije institucionalne podrške. U ove aktivnosti spadaju: Bijenale arhitekture u Veneciji, Salon arhitekture i dr. manifestacije, dok je veoma važno i uspostavljanje sistema nagrada za ostvareni kvalitet arhitekture i građene sredine (godišnjih nagrada za javne objekte i infrastrukturu, nagrade za „odgovornog investitora”, nagrade za stambenu arhitekturu i dr.), kao i za inovacije u ovim oblastima. Takođe, aktivnost od velikog značaja bila bi svakako i institucionalna saradnje radi osnivanja Centra/Kuće arhitekture RS, kao glavne nacionalne ustanove za prikupljanje, proučavanje, prezentovanje i promociju arhitektonskog i urbanističkog nasleđa i stvaralaštva RS.

Nadležnost za kontrolu i praćenje: MK u saradnji sa MGSI, MUST, MTO, MJU, Kancelarija PM „Srbija stvara”

Period sprovođenja mere: 2023–2035.

Tip mere: institucionalno upravljačko organizaciona

Pokazatelj rezultata R.3.1. (Mera 3.1)

Broj JLS sa formiranom službom glavnog urbaniste /arhitekte

Jedinica mere

Broj (kumulativ)

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost 2035.

13

60

Izvor provere

Izveštaji SKGO – mreža glavnih urbanista

Pokazatelj rezultata R.3.2. (Mera 3.1)

Broj JLS koje u sastavu komisije za planove imaju delegirane članove (regionalnih) strukovnih udruženja

Jedinica mere

Broj (kumulativ)

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost 2035.

0

60

Izvor provere

Izveštaji SKGO – mreža načelnika urbanizma

Pokazatelj rezultata R.3.3. (Mera 3.2)

Broj JLS koje dodeljuju nagrade za ostvareni kvalitet javnih prostora

Jedinica mere

Broj (kumulativ)

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost 2035.

0

36

Izvor provere

Publikacija, SKGO, sajt MGSI

Pokazatelj rezultata R.3.4. (Mera 3.2)

Broj sprovedenih tribina i stručnih debata na lokalnom nivou

Jedinica mere

Broj (kumulativ)

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost 2035.

0

65

Izvor provere

Izveštaji o radu MGSI i SKGO

Pokazatelj rezultata R.3.5. (Mera 3.3)

Broj sprovedenih aktivnosti na promociji arhitekture na nacionalnom i međunarodnom nivou

Jedinica mere

Broj (kumulativ)

Početna vrednost 2021.

Ciljana vrednost 2035.

10

156

Izvor provere

Izveštaji ustanova kulture, zaštite nasleđa, strukovnih organizacija i udruženja

8. PROCENA FINANSIJSKIH SREDSTAVA POTREBNIH ZA SPROVOĐENJE NAS I ANALIZA FINANSIJSKIH EFEKATA

Za realizaciju opšteg cilja, posebnih ciljeva i mera predviđenih NAS, sredstva se obezbeđuju u budžetu RS, budžetu Autonomne pokrajine Vojvodina i budžetima jedinica lokalne samouprave, u skladu sa bilansnim mogućnostima budžeta RS, budžeta AP Vojvodina i budžeta jedinica lokalne samouprave.

Procenjene finansijske potrebe 2023–2025 iz Budžeta RS:

Godina

Potrebna finansijska sredstva (okvirno u neto iznosu)

Ukupni iznosi po budžetskom programu/programskoj aktivnosti

2023

7.800.000,00

Program 0701 PA 0005

2.800.000,00

Program 1101 PA 0003

5.000.000,00

2024

14.600.000,00

Program 0701 PA 0005

3.800.000,00

Program 1101 PA 0003

10.800.000,00

2025

14.100.000,00

Program 0701 PA 0005

3.800.000,00

Program 1101 PA 0003

10.300.000,00

2023-2025

36.500.000,00

Pored finansijskih sredstava iz budžeta RS, za realizaciju aktivnosti iz Akcionog plana, u 2023. godini biće obezbeđena i donatroska sredstva iz Programa „Partnerstvo za dobru lokalnu samoupravu” koji sprovodi SKGO uz podršku Švajcarske vlade u ukupnom iznosu od 500.000,00 RSD, dok će se u toku sprovođenja NAS i Akcionog plana voditi pregovori za obezbeđivanje dodatnih sredstava za realizaciju planiranih mera iz međunarodnih izvora finansiranja – programa i projekata iz fondova EU, kreditnih linija međunarodnih finansijskih institucija i stranih vlada, razvojnih i drugih fondova zemalja van EU, projekata i sredstava zainteresovanih stranih investitora i donatora i dr.

9. MEHANIZMI ZA SPROVOĐENJE I PRAĆENJE SPROVOĐENJA, KAO I NAČIN IZVEŠTAVANJA O REZULTATIMA SPROVOĐENJA NAS

Akcionim planom koji je sastavni deo NAS definisane su aktivnosti koje će se preduzeti radi obezbeđenja uslova da se ciljevi i mere NAS realizuju od strane nosioca i partnera za sprovođenje mera i aktivnosti, zatim su definisani pokazatelji aktivnosti za utvrđene mere, kao i rokovi i sredstva za njihovo sprovođenje. Svi organi, odnosno institucije koje su prepoznate kao partneri u sprovođenju imaju obavezu da pismeno izveštavaju MGSI na godišnjem nivou o sprovođenju mera i aktivnosti. Izveštaj o rezultatima u dostizanju utvrđenih ciljeva NAS biće pripremljen na osnovu Eh-rost analiza efekata, a finalni izveštaj biće podnet Vladi na usvajanje nakon isteka važenja NAS. Izrada izveštaja i dostavljanje Vladi vršiće se u skladu sa rokovima utvrđenim Zakonom o planskom sistemu RS.

Za potrebe koordinacije, praćenja i izveštavanja o sprovođenju NAS i Akcionog plana, MGSI obrazovaće Radnu grupu za praćenje sprovođenja NAS i Akcionog plana (u daljem tekstu: Radna grupa). Radnu grupu činiće predstavnici: MK, MTO, MJU, MPro, RZZSK, IASU, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu, Fakultet tehničkih nauka Univerziteta u Novom Sadu, Građevinsko-arhitektonski fakultet Univerziteta u Nišu, UAS sa lokalnim udruženjima (Beograd, Niš, Novi Sad), IKS, SKGO i PKS.

Prilikom predlaganja članova Radne grupe iz državnih organa vodiće se računa o njihovom rangu u unutrašnjoj hijerarhiji državnog organa koji predstavljaju, a koji treba da bude takav da obezbedi efikasan uticaj na donošenje i sprovođenje strateških odluka, dok će se predstavnici stručne i akademske zajednice, privrednog sektora i organizacija civilnog društva imenovati na njihov predlog. Na konstitutivnoj sednici Radne grupe usvaja se poslovnik o radu Radne grupe za praćenje sprovođenja NAS i Akcionog plana, kojim se bliže uređuje njen rad. Sastancima Radne grupe po potrebi mogu prisustvovati predstavnici drugih institucija, OCD i akademske zajednice, ako je njihovo prisustvo od značaja za rad Radne grupe. Neposrednu odgovornost za upravljanje NAS i Akcionim planom ima MGSI, koje obavlja i stručne i administrativno-tehničke poslove za Radnu grupu.

U okviru Mera 1.1: Stvaranje nacionalne platforme za kvalitet arhitekture i građene sredine, predviđeno je formiranje Saveta za arhitektonsku politiku na nacionalnom nivou (NSAP) kao stručno-savetodavnog tela radi obezbeđivanja stalne stručne podrške u razvoju i unapređenju arhitektonske politike, kao i uspostavljanje Nacionalnog arhitektonskog foruma (NAF), na godišnjem nivou, radi stvaranja konsenzusa o kvalitetu arhitekture i kulturi građenja. Akcionim planom je predviđena priprema Izveštaja Nacionalnog arhitektonskog foruma o nacionalnoj platformi za kvalitet arhitekture i kulturu građenja, kao i Izveštaja o stanju u prostoru i kulturi građenja i Izveštaja o rezultatima debate o kriterijuma kvaliteta arhitekture i građene sredine nakon sprovedenih stručnih skupova radi predstavljanja ciljeva NAS i sprovođenja javne debate o kriterijuma kvaliteta arhitekture i građene sredine. Takođe, predviđeno je i formiranje jedinstvene baze podataka od značaja za oblast arhitekture i urbanizma, planiranja i izgradnje u svrhu uspostavljanja elektronsko komunikacione platforme „e-ARH” koja će ujedno biti i platforma za prikupljanje i objedinjavanje relevantnih podataka i informacije o sprovođenju mera NAS.

10. AKCIONI PLAN

Akcioni plan za primenu NAS, Prilog 1. i Prilog 2, odštampani su uz ovu strategiju i čine njen sastavni deo.

11. ZAVRŠNI DEO

Ovu strategiju, zajedno sa Akcionim planom, objaviti na internet stranici Vlade, internet stranici Ministarstva građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture i portalu e-Konsultacije, u roku od sedam radnih dana od dana usvajanja.

Ovu strategiju objaviti u „Službenom glasniku Republike Srbije”.

05 broj 011-4719/2023

U Beogradu, 1. juna 2023. godine

Vlada

Predsednik,

Ana Brnabić, s.r.

Prilog 1.

SPISAK SKRAĆENICA

AP

Autonomna pokrajina

ACE

Savet arhitekata Evrope (Architects' Council of Europe)

EFAP

Evropski forum za arhitektonske politike (European Forum for Architectural Policies)

PLAC

Policy and Legal Advice Centre

SIDA

Švedska agencija za međunarodni razvoj i saradnju (Swedish International Development Cooperation Agency)

UIA

Internacionalna unija arhitekata (International Union of Architects)

USECO

Organizacija Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization)

AAS

Akademija arhitekture Srbije

APPS

Asocijacija prostornih planera Srbije

APR

Agencija za privredne registre

ASA

Asocijacija arhitekata Srbije

ASAP

Asocijacija srpskih arhitektonskih praksi

BIM/VIM

Informaciono modeliranje objekata / Building Information Modelling

BINA

Beogradska interacionalna nedelja arhitekture

GU

Glavni urbanista

GUP

Generalni urbanistički plan

DAB

Društvo arhitekata Beograda

DAN

Društvo arhitekata Niša

DANS

Društvo arhitekata Novog Sada

DKS

Društvo konzervatora Srbije

Do.ko.mo.mo.

Međunarodna radna grupa za dokumentaciju i konzervaciju građevina, mesta i celina modernog pokreta u arhitekturi

ESPB

Evropski sistem prenosa bodova

EU

Evropska unija

ŽAD

Žensko arhitektonsko društvo

ZPI

Zakon o planiranju i izgradnji

IAUS

Institut za arhitekturu i urbanizam Srbije

IDP

Idejni projekat

IDR

Idejno rešenje

IKS

Inženjerska komora Srbije

ISS

Institut za standardizaciju Srbije

JLS

Jedinice lokalne samouprave

JP-Urb

Javna preduzeća za urbanizam

JUP

Jedinica za upravljanje projektima

KITEU

Kancelarija za informacione tehnologije i elektronsku upravu

MBS

Ministarstvo za brigu o selu

MGSI

Ministarstvo građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture

MDULS

Ministarstvo državne uprave i lokalne samouprave

MEI

Ministarstvo za evropske integracije

MZ

Ministarstvo zdravlja

MZŽS

Ministarstvo zaštite životne sredine

MJU

Ministarstvo za javna ulaganja (pre Kancelarija za upravljanje javnim ulaganjima)

MK

Ministarstvo kulture

MLJMPDD

Ministarstvo za ljudska i manjinska prava i društveni dijalog

MNTRI

Ministarstvo nauke, tehnološkog razvoja i inovacija

MPri

Ministarstvo privrede

MPro

Ministarstvo prosvete

MPU

Muzej primenjene umetnosti

MPŠV

Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede

MRE

Ministarstvo rudarstva i energetike

MRZSBP

Ministarstvo za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja

MSU

Muzej savremene umetnosti

MSUV

Muzej savremene umetnosti Vojvodine

MTO

Ministarstvo turizma i omladine

MUST

Ministarstvo unutrašnje i spoljne trgovine

NALED

Nacionalna alijansa za lokalni ekonomski razvoj

NAS

Nacionalna arhitektonska strategija za period 2023–2025. godine

NKD

Nepokretna kulturna dobra

NPAA

Nacionalni program za usvajanje pravnih tekovina Evropske unije

NSZ

Nacionalna služba za zapošljavanje

OCD

Organizacije civilnog društva

PGR

Plan generalne regulacije

PDR

Plan detaljne regulacije

PZGD

Projekat za građevinsku dozvolu

PZI

Projekat za izvođenje

PKS

Privredna komora Srbije

PPJLS

Prostorni plan jedinice lokalne samouprave

PPPN

Prostorni plan područja posebne namene

PPRS

Prostorni plan Republike Srbije

RS

Republika Srbija

RGZ

Republički geodetski zavod

RZZP

Republički zavod za zaštitu prirode

RZZSK

Republički zavod za zaštitu spomenika kulture

RZS

Republički zavod za statistiku

RTV

Radio televizija Vojvodine

RTS

Radio televizija Srbije

SANU

Srpska akademija nauka i umetnosti

SITS

Savez inženjera i tehničara Srbije

SKGO

Stalna konferencija gradova i opština

SOUR

Strategija održivog urbanog razvoja

UAS

Udruženje arhitekata Srbije

UB-AF

Univerzitet u Beogradu – Arhitektonski fakultet

UB-ŠF

Univerzitet u Beogradu – Šumarski fakultet

ULUPUDV

Udruženje likovnih umetnika primenjenih umetnosti i dizajnera Vojvodine

ULUPUDS

Udruženje likovnih umetnika primenjenih umetnosti i dizajnera Srbije

UN

Ujedinjene nacije

UN-GAF

Univerzitet u Nišu – Građevinsko-arhitektonski fakultet

UNS-FTN

Univerzitet u Novom Sadu – Fakultet tehničkih nauka

UP

Urbanistički projekat

UPAS

Udruženja pejzažnih arhitekata Srbije

UUS

Udruženje urbanista Srbije

CEOP

Centralna evidencija objedinjene procedure

COR (SDG)

Ciljevi održivog razvoja

CROSO

Centralni registar obaveznog socijalnog osiguranja

Prilog 2.

POJMOVNIK

Termini koji su korišćeni u ovoj strategiji, a koji imaju rodno značenje, izraženi u gramatičkom muškom rodu, podrazumevaju prirodni ženski i muški pol lica na koje se odnose.

Imajući u vidu tematski obuhvat NAS i interdisciplinarni pristup u izradi strategije koristiće se više relevantnih pojmova za koje su date definicije u skladu sa tematskim okvirom i usmerenjem strategije:

Strategija jeste osnovni dokument javne politike kojim se na celovit način utvrđuje strateški pravac delovanja i javne politike u konkretnoj oblasti planiranja i sprovođenja javnih politika utvrđenih propisom Vlade;1

Javne politike jesu pravci delovanja Republike Srbije i pravci delovanja autonomne pokrajine i jedinice lokalne samouprave, u određenim oblastima, radi postizanja željenih ciljeva na nivou društva;2

Arhitektura – videti Uvod, str. 5–7.

Građena sredina – videti Uvod, str. 5–7.

Predeo označava određeno područje, onako kako ga ljudi vide i dožive, čiji je karakter rezultat delovanja i interakcije prirodnih i/ili ljudskih faktora. Planiranje predela označava dugoročne i dalekosežne postupke sa ciljem unapređenja, ponovnog uspostavljanja ili stvaranja predela, dok upravljanje predelom označava postupke, kojima se, iz perspektive održivog razvoja, obezbeđuje redovno održavanje predela, sa ciljem usmeravanja i usklađivanja promena izazvanih društvenim i ekonomskim procesima, kao i procesima u životnoj sredini.3

Kulturni predeo podrazumeva predeo koji je izmenjen kroz ljudske aktivnosti. Šire posmatrano kulturni predeo je sastavni deo održivog razvoja i obično se vezuje za princip integralnog pristupa u zaštiti kulturnih dobara. Kulturni predeo se smatra vrstom kulturnog nasleđa; Kulturni predeo označava područje nastalo kao rezultat međusobnog delovanja kulture i prirode, odnosno ljudi i njihovog prirodnog okruženja. Kulturni predeo odražava evoluciju ljudskog društva i naselja tokom vremena, načine održivog korišćenja zemljišta, uslovljene ograničenjima i karakteristikama prirodnog okruženja, kao i sukcesivnim društvenim, ekonomskim i kulturnim uticajima i specifičnim duhovnim odnosom prema prirodi.4

Kulturno nasleđe predstavlja skup raspoloživih potencijala nasleđenih iz prošlosti koje ljudi identifikuju, nezavisno od vlasništva nad njima, kao odraz i izraz neprekidno evoluirajućih vrednosti, uverenja, znanja i tradicija. Ono obuhvata sve vidove životne sredine nastale interakcijom čoveka i prostora tokom vremena.5 Kulturno nasleđe u kontekstu arhitektonskog stvaralaštva obuhvata nepokretna kulturna dobra – arhitektonsko ili graditeljsko nasleđe i kulturno-istorijske i ambijentalne celine (urbane ili ruralne).

Arhitektonsko blago obuhvata trajna nepokretna kulturna dobra – spomenike, grupe građevina i lokalitete. Pod spomenicima se podrazumevaju sve građevine i konstrukcije od izuzetnog istorijskog, arheološkog, umetničkog, naučnog, socijalnog, odnosno stručnog značaja, uključujući instalacije i opremu; pod grupama građevina kompaktne grupe gradskih, odnosno seoskih građevina koje se ističu zbog svog istorijskog, arheološkog, umetničkog, naučnog, socijalnog, odnosno stručnog značaja, a koje su dovoljno jedinstvene da čine topografski određene celine; dok se pod lokalitetima podrazumevaju zajednička dela čoveka i prirode, odnosno područja koja su delimično izgrađena i dovoljno prepoznatljiva i homogena da se mogu topografski definisati, koja su od izuzetnog istorijskog, arheološkog, umetničkog, naučnog, socijalnog, odnosno stručnog značaja.6

Profesija (lat. professio: javno ispoljavanje, zanimanje), zanimanje koje ima, više ili manje specificiran, monopol nad nekim kompleksnim delom znanja i praktičnih veština za koje je potrebno školovanje (tzv. visoko obrazovanje) i stručno osposobljavanje, te tako postaje prepoznatljivo u društvu. Za određena profesionalna delovanja postoje i pravne sankcije kojima društvo želi osigurati kvalitet usluga. Istorijski gledano, profesije su proizvod društvene podele rada i načela racionalizacije koji je s procesom industrijalizacije počeo dominirati društvima.7

Regulisana profesija profesionalna delatnost ili skup profesionalnih delatnosti kod kojih je pristup i obavljanje, odnosno način obavljanja delatnosti na osnovu zakonskih, podzakonskih ili drugih akata donetih na osnovu zakonskih ovlašćenja, neposredno ili posredno uslovljen posedovanjem određenih profesionalnih kvalifikacija, kao i profesionalna delatnost ili skup profesionalnih delatnosti kojima se bave članovi stručnih organizacija sa profesionalnim nazivom.8

Profesionalna kvalifikacija jeste kvalifikacija koja shodno posebnim propisima obuhvata formalno obrazovanje i dodatno stručno osposobljavanje i usavršavanje koje se obavlja tokom ili nakon završetka formalnog obrazovanja.9

Profesionalni naziv jeste naziv koji svom nosiocu daje pravo na obavljanje stručnih poslova utvrđenih zakonom i propisima donetim na osnovu zakona, čije obavljanje, odnosno način obavljanja je uslovljeno posedovanjem određenih profesionalnih kvalifikacija.10

(licencirani) Arhitekta jeste profesionalni naziv za lice koje poseduje znanje, veštine i kompetencije stečene školovanjem i stručnim osposobljavanjem za obavljanje intelektualnih i stručnih poslova osmišljavanja i projektovanja objekata – arhitektonskih dela i nadzora nad izgradnjom tih objekata. Poslovi arhitekte su poslovi koji se redovno obavljaju na osnovu profesionalnog naziva „arhitekta”.11

(licencirani) Arhitekta urbanista jeste profesionalni naziv za lice koje poseduje znanje, veštine i kompetencije stečene školovanjem i/ili stručnim osposobljavanjem za obavljanje intelektualnih i stručnih poslova u delokrugu urbanizma – urbanističko planiranje i projektovanje, a koji se redovno obavljaju na osnovu profesionalnog naziva „arhitekta urbanista.”

(licencirani) Planer (prostorni planer)12 jeste profesionalni naziv za lice koje poseduje znanje, veštine i kompetencije stečene školovanjem i/ili stručnim osposobljavanjem za obavljanje intelektualnih i stručnih poslova u delokrugu prostornog planiranja koje predstavlja metod (instrument) kojim javni sektor utiče na distribuciju aktivnosti i komunikacija u prostoru da bi time obezbedio kvalitetnije uslove ekonomskog i socijalnog razvoja u uređenoj prirodnoj i životnoj/građenoj sredini.

Automatsko priznavanje profesionalne kvalifikacije jeste priznavanje koje se odnosi isključivo na državljane država potpisnica EEP-a sa dokazom o formalnoj kvalifikaciji izdatim u državi potpisnici EEP-a, kojim Republika Srbija priznaje valjanost jednaku onoj koju imaju dokazi o formalnoj kvalifikaciji koje sama izdaje.13

Profesionalna odgovornost podrazumeva poštovanje i pridržavanje postavljenih etičkih normi ponašanja i postupanja (profesionalni standardi) profesionalnih lica u obavljanju određenih stručnih poslova na osnovu stečenog ovlašćenja.

Investitor ili naručilac jeste fizičko ili pravno lice iz privatnog ili javnog sektora koje naručuje i/ili finansira određene usluge; Investitor jeste lice za čije potrebe se gradi objekat i na čije ime glasi građevinska dozvola.14

Javni sektor koji se ponekad naziva i državni sektor, deo je državne upravne administracije koji se bavi proizvodnjom, isporukom i raspodelom robe i usluga za vladu i građane, bez obzira da li pripada nacionalnoj, regionalnoj ili lokalnoj/opštinskoj upravi. Organizacija javnog sektora može imati nekoliko oblika uključujući direktnu administraciju koja se finansira iz poreza i javne korporacije (ili državna preduzeća) koje imaju veće komercijalne slobode iako njihove ciljeve uglavnom postavlja vlada.

Konkurs (urbanističko-arhitektonski, arhitektonski) predstavlja postupak na pripremi i objavljivanju raspisa, kao i prikupljanju i ocenjivanju autorskih rešenja na zadatu temu u oblasti urbanizma, arhitekture, pejzažne arhitekture i drugih srodnih oblasti.15

Konkurs za dizajn je procedura koja naručiocu omogućava pribavljanje plana ili dizajna najčešće u oblasti urbanističkog ili prostornog planiranja, arhitekture, inženjeringa ili informatike, pri čemu izbor vrši žiri, nakon sprovedenog konkursa, sa ili bez dodele nagrada.16

Održivost (održivi razvoj) je razvoj koji zadovoljava potrebe sadašnjosti bez ugrožavanja sposobnosti budućih generacija da zadovolje svoje potrebe. Održivi razvoj zahteva zajedničke napore na izgradnji inkluzivne, održive i otporne budućnosti ljudi i planete. Da bi se postigao održivi razvoj, presudno je uskladiti tri osnovna elementa: ekonomski rast, socijalno uključivanje i zaštitu životne sredine;17 Održivi razvoj predstavlja usklađivanje ekonomskih, socijalnih i ekoloških, aspekata razvoja, racionalno korišćenje neobnovljivih resursa i obezbeđenje uslova za veće korišćenje obnovljivih resursa, što sadašnjim i budućim generacijama omogućava zadovoljavanje njihovih potreba i poboljšanje kvaliteta života18.

Urbana obnova je skup planskih, graditeljskih i drugih mera kojima se obnavlja, uređuje ili rekonstruiše izgrađeni deo grada ili gradskog naselja.19

Braunfild (brownfield) jesu one lokacije koje su: „prethodno korišćene; napuštene i nedovoljno iskorišćene; zagađene, ili za koje se pretpostavlja da su zagađene; lokacije koje se nalaze pretežno u gradskoj sredini, i one na kojima je neophodno intervenisati pre ponovnog korišćenja”20.

Grejfild (grayfield) – termin formiran početkom dvehiljaditih godina na Kongresu za Novi urbanizam u Sjedinjenim Američkim Državama i uglavnom se vezuje za napuštene komercijalne objekte i tržne centre (šoping molove), kao i druge objekte neindustrijske namene, koji ne podrazumevaju industrijsko i drugo zagađenje.

–––––––––––––

1 Definisanje pojma preuzeto iz Zakona o planskom sistemu („Službeni glasnik RS”, broj 30/18)

2 Isto.

3 Definisanje pojma preuzeto iz Konvencije o predleu, Poglavlje I, član 1.

4 Definicija preuzeta iz člana 15. Zakona o kulturnom nasleđu („Službeni glasnik RS”, broj 129/21)

5 Definisanje pojma preuzeto iz Konvencije o kulturnom nasleđu, Odeljak I, član 2.

6 Definisanje pojma preuzeto iz Konvencije o arhitektonskom blagu, član 1.

7 Profesija. Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2021. Pristupljeno 3. 3. 2021. <http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=50537>.

8 Definicija preuzeta iz člana 4. Zakona o regulisanim profesijama („Službeni glasnik RS”, broj 66/19)

9 Definicija preuzeta iz Zakona o planiranju i izgradnji izgradnji („Službeni glasnik RS”, br. 72/09, 81/09 – ispravka, 64/10 – US, 24/11, 121/12, 42/13 – US, 50/13 – US, 98/13 – US, 132/14, 145/14, 83/18, 31/19, 37/19 – dr. zakon, 9/20 i 52/21);

10 Isto.

11 Prema Priručniku za za upotrebu rodno osetljivog jezika, imenica „arhitekta“, kada je ženskog roda glasi: „arhitektica“ ili „arhitektkinja“. https://www.rodnaravnopravnost.gov.rs/sites/default/files/2019-07/Priruc%CC%8Cnik%20za%20upotrebu%20rodno%20osetljivog%20jezika_latinica.pdf

12 Isto.

13 Definicija preuzeta iz člana 4. Zakona o regulisanim profesijama („Službeni glasnik RS”, broj 66/19)

14 Definicija preuzeta iz Zakona o planirnju i izgradnji izgradnji („Službeni glasnik RS”, br. 72/09, 81/09 – ispravka, 64/10 – US, 24/11, 121/12, 42/13 – US, 50/13 – US, 98/13 – US, 132/14, 145/14, 83/18, 31/19, 37/19 – dr. zakon, 9/20 i 52/21)

15 Definicija preuzeta iz Pravilnika o načinu i postupku za raspisivanje urbanističko-arhitektonskog konkursa („Službeni glasnik RS”, broj 31/15)

16 Definicija preuzeta iz Zakon o javnim nabavkama („Službeni glasnik RS”, br. 91/19)

17 UN, (2021) The Sustainable Development Agenda https://www.un.org/sustainabledevelopment/development-agenda/

18 Vlada Republike Srbije, (2019) Strategija održivog urbanog razvoja Srbije do 2030. godine

19 Definicija preuzeta iz Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, br. 72/09, 81/09 – ispravka, 64/10 – US, 24/11, 121/12, 42/13 – US, 50/13 – US, 98/13 – US, 132/14, 145/14, 83/18, 31/19, 37/19 – dr. zakon, 9/20 i 52/21)

20 U Evropi prihvaćena definicija „Cabernet” mreže (Concerted Action on Brownfields and Economic Regneration).

AKCIONI PLAN ZA PERIOD OD 2023. DO 2025. GODINE ZA SPROVOĐENJE NACIONALNE ARHITEKTONSKE STRATEGIJE ZA PERIOD OD 2023. DO 2035. GODINE

I. UVOD

Akcioni plan za period od 2023. do 2025. godine za sprovođenje Nacionalne arhitektonske strategije za period od 2023. do 2035. godine (u daljem tekstu: Akcioni plan) predstavlja dokument javne politike koji se donosi radi operacionalizacije i ostvarivanja opšteg i posebnih ciljeva predviđenih Nacionalnom arhitektonskom strategijom za period od 2023. do 2035. godine i predstavlja njen sastavni deo.

Opšti cilj Nacionalne arhitektonske strategije za period od 2023. do 2035. godine (u daljem tekstu: NAS) glasi: „Stvoreni uslovi za podizanje nivoa kulture građenja kao opšteg interesa i unapređena svest o značaju kvalitetne arhitekture i građene sredine za kvalitet života građana i očuvanje kulturnih identiteta”.

Posebni ciljevi za ostvarivanje ovog opšteg cilja utvrđeni su na osnovu nalaza Analize uslova za razvoj arhitektonske politike. U skladu sa navedenim, za ostvarivanje opšteg cilja definisani su sledeći posebni ciljevi:

1. Razvijeni novi i unapređeni postojeći instrumenti i mehanizmi kojima se utiče na kvalitet arhitekture i građene sredine;

2. Osnažena arhitektonska profesija i unapređeni uslovi za obavljanje arhitektonske prakse;

3. Ojačana pozicija i značaj arhitekture u prostornom i društveno-ekonomskom razvoju i očuvanju kulturnog identiteta.

II. METODOLOGIJA IZRADE AKCIONOG PLANA

Ministarstvo građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture (u daljem tekstu: MGSI) obrazovalo je 15. januara 2021. godine Posebnu radnu grupu za izradu Nacrta nacionalne arhitektonske strategije i akcionog plana za njeno sprovođenje (u daljem tekstu: Radna grupa), koju su činili predstavnici više institucija, ustanova i organizacija: Ministarstvo građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture (MGSI), Ministarstvo kulture i informisanja, Ministarstvo trgovine, turizma i telekomunikacija, Ministarstvo prosvete, nauke i tehnološkog razvoja, Kancelarija za upravljanje javnim ulaganjima, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu, Fakultet tehničkih nauka Univerziteta u Novom Sadu, Građevinsko-arhitektonski fakultet Univerziteta u Nišu, Udruženja arhitekata Srbije sa lokalnim udruženjima (Beograd, Niš, Novi Sad), Ženskog arhitektonskog društva – ŽAD, Inženjerske komore Srbije, Stalne konferencije gradova i opština – SKGO, Kancelarije glavnog urbaniste grada Beograda i Privredne komore Srbije.

Radna grupa je do kraja 2021. godine pripremila Analizu postojećeg stanja u oblasti arhitektonske politike, a zatim nastavila rad na izradi Nacrta NAS. Prva radna verzija NAS je završena tokom februara 2022. godine. Nakon toga je sproveden konsultativni proces kroz nekoliko održanih radionica i konsultacija sa članovima Radne grupe za izradu NAS, fokus grupom koju su činili arhitektonski biroi koji su se odazvali na poziv MGSI, a posebno značajne su dve panel diskusije održane rokom aprila 2022. na kojima su predstavljeni predlog Vizije, Opštih i posebnih ciljeva NAS, kao i pojedine mere za sprovođenje ciljeva, a sumirani zaključci sa diskusija uvršćeni u predloge mera za sprovođenje NAS: Stručni panel održan 4. aprila 2022. godine na Arhitektonskom fakultetu Univerziteta u Beogradu koji je bio namenjen široj stručnoj javnosti (privatni sektor – arhitektonski biroi, lokalna uprava, naučna zajednica i organizacije civilnog društva), kao i posebna sesija pod nazivom: „Kvalitet građene sredine i urbani razvoj” koja je održana u okviru Nacionalnog urbanog foruma 12. aprila 2022. godine u Beogradu i na kojoj su prisustvovali predstavnici lokalnih samouprava (urbanistički zavodi i odeljenja za urbanizam, službe glavnog urbaniste i dr. javna preduzeća), predstavnici akademske i naučne zajednice, civilnog društva i privatnog sektora, te međunarodnih organizacija i diplomatskih predstavništva.

III. OSTVARIVANJE OPŠTEG I POSEBNIH CILJEVA SPROVOĐENJEM MERA

U nastavku teksta dat je pregled opšteg cilja, posebnih ciljeva i mera utvrđenih NAS, dok su u poglavlju V. Tabela Akcionog plana, prikazane pojedinačne aktivnosti za sprovođenje svake od mera.

OPŠTI CILj

POSEBNI CILJEVI

MERE

Stvoreni uslovi za podizanje nivoa kulture građenja kao opšteg interesa i unapređena svest o značaju kvalitetne arhitekture i građene sredine za kvalitet života građana i očuvanje kulturnih identiteta

1. Razvijeni novi i unapređeni postojeći instrumenti i mehanizmi kojima se utiče na kvalitet arhitekture i građene sredine

1.1. Stvaranje nacionalne platforme za kvalitet arhitekture i građene sredine

1.2. Uspostavljanje nacionalnih smernica i kriterijuma za kvalitet arhitekture i kulturu građenja

1.3. Unapređenje regulatornog okvira u oblasti urbanističkog i prostornog planiranja, arhitektonskog projektovanja i građenja objekata i autorskih prava u arhitekturi

1.4. Podsticanje održivih i integralnih pristupa pri novoj izgradnji, korišćenju i obnovi građene sredine i građevinskog fonda

2. Osnažena arhitektonska profesija i unapređeni uslovi za obavljanje arhitektonske prakse

2.1. Regulisanje arhitektonske profesije i jačanje profesionalnog organizovanja

2.2. Obezbeđivanje boljih uslova za pružanje arhitektonskih usluga

2.3. Podsticanje istraživačkih i razvojnih arhitektonskih praksi

3. Ojačana pozicija i značaj arhitekture u prostornom i društveno-ekonomskom razvoju i očuvanju kulturnog identiteta

3.1. Jačanje administrativnih i institucionalnih kapaciteta iz delokruga arhitektonske politike na državnom i lokalnom nivou

3.2. Uspostavljanje mehanizama za podizanje svesti o značaju arhitekture i njenom uticaju na kvalitet životnog okruženja

3.3. Institucionalna podrška promociji arhitekture na nacionalnom i međunarodnom nivou

IV. PROCENA FINANSIJSKIH SREDSTAVA NEOPHODNIH ZA SPROVOĐENJE AKCIONOG PLANA

Akcionim planom predviđeno je da se opšti cilj realizuje kroz tri posebna cilja, čije sprovođenje će se ostvarivati kroz odgovarajuće mere i aktivnosti definisane u okviru mera u periodu od 2023. do 2025. godine.

Za realizaciju opšteg cilja, posebnih ciljeva i mera predviđenih NAS, sredstva se obezbeđuju u budžetu RS, budžetu AP Vojvodina i budžetima jedinica lokalne samouprave, u skladu sa bilansnim mogućnostima budžeta RS, budžeta AP Vojvodina i budžeta jedinica lokalne samouprave.

Procenjene finansijske potrebe 2023-2025. iz Budžeta RS:

Godina

Potrebna finansijska sredstva (okvirno u neto iznosu)

Ukupni iznosi po budžetskom programu/programskoj aktivnosti

2023

7.800.000,00

Program 0701 PA 0005

2.800.000,00

Program 1101 PA 0003

5.000.000,00

2024

14.600.000,00

Program 0701 PA 0005

3.800.000,00

Program 1101 PA 0003

10.800.000,00

2025

14.100.000,00

Program 0701 PA 0005

3.800.000,00

Program 1101 PA 0003

10.300.000,00

2023-2025

36.500.000,00

Pored finansijskih sredstava iz Budžeta RS, za realizaciju aktivnosti iz Akcionog plana, u 2023. godini biće obezbeđena i donatroska sredstava iz Programa „Partnerstvo za dobru lokalnu samoupravu” koji sprovodi SKGO uz podršku Švajcarske vlade u ukupnom iznosu od 500.000,00 RSD, dok će se u toku sprovođenja NAS i Akcionog plana voditi pregovori za obezbeđivanje dodatnih sredstava za realizaciju planiranih mera iz međunarodnih izvora finansiranja - programa i projekata iz fondova EU, kreditnih linija međunarodnih finansijskih institucija i stranih vlada, razvojnih i drugih fondova zemalja van EU, projekata i sredstava zainteresovanih stranih investitora i donatora i dr.

Finansijski efekti za sprovođenje NAS biće detaljno dati u Akcionom planu, a koji će biti usklađen sa srednjoročnim okvirom rashoda iz budžetske procedure za 2023. godinu, kao i u skladu sa limitima koje Ministarstvo finansija odredi za naredne godine za odgovarajuće razdele.

Prilog 1.

SPISAK SKRAĆENICA

AP

Autonomna pokrajina

ACE

Savet arhitekata Evrope (Architects' Council of Europe)

APPS

Asocijacija prostornih planera Srbije

APR

Agencija za privredne registre

ASA

Asocijacija arhitekata Srbije

ASAP

Asocijacija srpskih arhitektonskih praksi

BIM/VIM

Informaciono modeliranje objekata / Building Information Modelling

BINA

Beogradska interacionalna nedelja arhitekture

ŽAD

Žensko arhitektonsko društvo

IAUS

Institut za arhitekturu i urbanizam Srbije

IKS

Inženjerska komora Srbije

ISS

Institut za standardizaciju Srbije

JLS

Jedinice lokalne samouprave

JP-Urb

Javna preduzeća za urbanizam

KITEU

Kancelarija za informacione tehnologije i elektronsku upravu

MBS

Ministarstvo za brigu o selu

MGSI

Ministarstvo građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture

MDULS

Ministarstvo državne uprave i lokalne samouprave

MEI

Ministarstvo za evropske integracije

MZ

Ministarstvo zdravlja

MZŽS

Ministarstvo zaštite životne sredine

MJU

Ministarstvo za javna ulaganja

MK

Ministarstvo kulture

MLJMPDD

Ministarstvo za ljudska i manjinska prava i društveni dijalog

MNTRI

Ministarstvo nauke, tehnološkog razvoja i inovacija

MPri

Ministarstvo privrede

MPro

Ministarstvo prosvete

MPŠV

Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede

MRE

Ministarstvo rudarstva i energetike

MRZSBP

Ministarstvo za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja

MTO

Ministarstvo turizma i omladine

MUST

Ministarstvo unutrašnje i spoljne trgovine

NALED

Nacionalna alijansa za lokalni ekonomski razvoj

NPAA

Nacionalni program za usvajanje pravnih tekovina Evropske unije

OCD

Organizacije civilnog društva

PKS

Privredna komora Srbije

PPP/RLAS

Pravna podrška pregovorima / Policy Legal Advice Centar

RGZ

Republički geodetski zavod

RZZP

Republički zavod za zaštitu prirode

RZZSK

Republički zavod za zaštitu spomenika kulture

RZS

Republički zavod za statistiku

RS

Republika Srbija

RTV

Radio televizija Vojvodine

RTS

Radio televizija Srbije

SANU

Srpska akademija nauka i umetnosti

SKGO

Stalna konferencija gradova i opština

UAS

Udruženje arhitekata Srbije

UB-AF

Univerzitet u Beogradu – Arhitektonski fakultet

UB-ŠF

Univerzitet u Beogradu – Šumarski fakultet

UN-GAF

Univerzitet u Nišu – Građevinsko-arhitektonski fakultet

UNS-FTN

Univerzitet u Novom Sadu – Fakultet tehničkih nauka

UPAS

Udruženje pejzažnih arhitekata Srbije

UUS

Udruženje urbanista Srbije