Odluka o izradi Prostornog plana područja posebne namene prostorne kulturno-istorijske celine Stari Ras sa Sopoćanima

Na osnovu člana 24. stav 2. Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, br. 47/03 i 34/06),

Vlada donosi

ODLUKU

o izradi Prostornog plana područja posebne namene prostorne kulturno-istorijske celine Stari Ras sa Sopoćanima

"Službeni glasnik RS", broj 15 od 27. februara 2009.

1. Pristupa se izradi Prostornog plana područja posebne namene Prostorne kulturno-istorijske celine Stari Ras sa Sopoćanima (u daljem tekstu: Prostorni plan).

2. Cilj donošenja Prostornog plana je utvrđivanje dugoročne koncepcije zaštite, uređenja i održivog razvoja područja posebne namene Prostorne kulturno-istorijske celine Stari Ras sa Sopoćanima, racionalno korišćenje i očuvanje zaštićenog kulturnog nasleđa, prirodnih dobara i resursa, zaštita i unapređenje životne sredine, valorizacija komplementarnih potencijala područja za razvoj, aktiviranje kulturno-istorijskih i prirodnih dobara za razvoj turizma i pratećih delatnosti, prostorna, saobraćajna i drugi oblici integracije područja sa okruženjem.

3. Područje Prostornog plana obuhvata deo teritorije grada Novog Pazara, i to cele katastarske opštine Postenje, Prćenova, Boturovina, Vidovo, Vojniće, Pobrđe, Ivanča, Šavci, Zabrđe, Lukocrevo, Varevo, Sebečevo, Slatina, Doljani i deo katastarske opštine Novi Pazar.

Područje Prostornog plana dato je na grafičkom prikazu, koji je odštampan uz ovu odluku i čini njen sastavni deo.

4. Koncepcija Prostornog plana biće zasnovana na studijskoj, prostorno-planskoj i urbanističkoj dokumentaciji, kao i na rezultatima dosadašnjih istraživanja u oblasti prostornog planiranja i zaštite kulturnih dobara.

5. Nosilac izrade Prostornog plana je Republička agencija za prostorno planiranje.

Nosilac izrade Prostornog plana dužan je da obezbedi pribavljanje mišljenja, uslova i saglasnosti nadležnih organa i organizacija propisanih zakonom, kao i da osigura saradnju i usaglašavanje stavova sa svim relevantnim subjektima planiranja.

6. Ministarstva, posebne organizacije, javna preduzeća i ustanove nadležne za poslove zaštite spomenika kulture, zaštite prirode, turizma, saobraćaja i telekomunikacija, poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede i drugi zainteresovani organi i organizacije, dostaviće u roku od 30 dana od dana stupanja na snagu ove odluke sve raspoložive podatke, uslove i dokumentaciju iz delokruga rada nosiocu izrade Prostornog plana.

7. Rok za izradu Prostornog plana je 12 meseci od dana stupanja na snagu ove odluke.

8. Sredstva za izradu Prostornog plana obezbediće Republička agencija za prostorno planiranje.

9. Predlog Prostornog plana biće izložen na javni uvid u trajanju od 30 dana u zgradi skupštine grada Novog Pazara.

10. Program za izradu Prostornog plana područja posebne namene Prostorne kulturno-istorijske celine Stari Ras sa Sopoćanima odštampan je uz ovu odluku i čini njen sastavni deo.

11. Sastavni deo ove odluke je Odluka o izradi strateške procene uticaja Prostornog plana područja posebne namene Prostorne kulturno-istorijske celine Stari Ras sa Sopoćanima na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, broj 24/08).

12. Ova odluka stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u „Službenom glasniku Republike Srbije”.

05 broj 110-778/2009

U Beogradu, 19. februara 2009. godine

Vlada

Prvi potpredsednik Vlade –

zamenik predsednika Vlade,

Ivica Dačić, s.r.

PROGRAM ZA IZRADU

PROSTORNOG PLANA PODRUČJA POSEBNE

NAMENE PROSTORNE KULTURNO-ISTORIJSKE CELINE STARI RAS SA SOPOĆANIMA

I. PROGRAMSKE OSNOVE

1. Uvodne napomene

Program za izradu Prostornog plana područja posebne namene Prostorne kulturno-istorijske celine Stari Ras sa Sopoćanima (u daljem tekstu: Program), pripremila je Republička agencija za prostorno planiranje.

Program čini sastavni deo Odluke o izradi Prostornog plana područja posebne namene Prostorne kulturno-istorijske celine Stari Ras sa Sopoćanima.

Program je urađen u skladu sa odredbama čl. 24. i 25. Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, br. 47/03, 34/06), čl. 29. i 30. Pravilnika o sadržini i izradi planskih dokumenata („Službeni glasnik RS”, b oj 60/03), Zakona o kulturnim dobrima („Službeni glasnik RS”, broj 71/94) i Zakona o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, broj 135/04).

Program je pripremljen sa ciljem da se:

– utvrde osnovna pitanja koja će se razmatrati i rešavati Prostornim planom područja posebne namene Prostorne kulturno-istorijske celine Stari Ras sa Sopoćanima (u daljem tekstu: Prostorni plan);

– odrede preliminarne granice Prostornog plana;

– postavi okvirni sadržaj;

– definiše predmet, cilj, metod, organizacija i dinamika izrade Prostornog plana.

Elaboracija Programa je izvršena tako da se, u skladu sa članom 25. Zakona o planiranju i izgradnji (u daljem tekstu: Zakon) i članom 29. Pravilnika o sadržini i izradi planskih dokumenata (u daljem tekstu: Pravilnik), prikaže i utvrdi celina planskog procesa u okviru međusobno povezanih faza – od izrade programske osnove preko strategije razvoja planskog područja do predloga Prostornog plana. Na ovaj način su stvorene osnove za obezbeđenje istog nivoa kvaliteta planskih dokumenata u svim fazama izrade Prostornog plana i odgovarajući tretman planskog područja, što je od posebnog značaja za posebnu namenu.

Sadržaj Programa odgovara fazama planskog procesa i podeljen je na dva dela. U prvom delu koji čini programske osnove je definisana: vrsta, vremenski horizont i obuhvat planskog dokumenta; dati razlozi, pravni i planski osnov za izradu Prostornog plana; određen predmet, pristup i metod izrade; prikazana analiza stanja i potencijala; dat pregled i ocena postojeće dokumentacije i podloga od značaja za izradu prostornog plana. U drugom delu je prikazan dalji postupak izrade Prostornog plana, kroz pripremu Strategije razvoja planskog područja i Predloga prostornog plana.

Program sadrži procenu potrebnih finansijskih sredstava i rokova, način usvajanja Prostornog plana i overe referalnih karata, kao i obavezu zaključivanja ugovora o implementaciji.

Program je urađen u tekstualnom, tabelarnom i grafičkom obliku (u razmeri 1: 200.000).

2. Vrsta, vremenski horizont i obuhvat planskog dokumenta

2.1. Vrsta planskog dokumenta i vremenski horizont

Odredbama člana 19. Zakona propisano je da se prostorni plan područja posebne namene donosi za područje koje zbog svojih karakteristika ima posebnu namenu koja zahteva poseban režim organizacije, uređenja, korišćenja i zaštite prostora.

Odredbama člana 19. Pravilnika propisano je da se prostorni plan područja posebne namene donosi za područje nepokretnog kulturnog dobra od izuzetnog značaja.

Odredbama člana 23. Zakona, prostorni planovi rade se za period od najmanje 10 godina. Vremenski horizont Prostornog plana određen je za period od 2010. do 2022. godine, tokom kojeg se implementacija ostvaruje kroz tri etape srednjeročnog programa od po četiri godine, što je ujedno i period za koji se zaključuje i ugovor o implementaciji (član 31. Zakona).

Osnovne analitičke veličine Prostornog plana prikazuju se u skladu sa potencijalima i prioritetima i sredstvima, u vidu projekcija do 2022. godine, sa detaljnom razradom I etape do 2014. godine. Dinamika Prostornog plana se ostvaruje preko njegove pokretljivosti, jer realizacija I etape uz neophodne dopune i korekcije (osnovnih projekcija) služi kao polazna osnova za izradu programa II etape, itd. Na taj način se postiže kontinuelnost i istovremenost planiranja jer se etape Prostornog plana poklapaju sa ugovorom o implementaciji što je i osnovni uslov za realizaciju Prostornog plana. Prilikom izrade srednjeročnih programa, ukoliko je neophodno, moguće je pristupiti izmenama i dopunama Prostornog plana.

Zakonom o Prostornom planu Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 13/96), je u prioritete za pripremu i donošenje prostornih planova područja posebne namene svrstano područje Prostorne kulturno-istorijske celine Stari Ras sa Sopoćanima, kao kulturno dobro upisano u Listu svetske kulturne i prirodne baštine Organizacije Ujedinjenih Nacija za obrazovanje, nauku i kulturu ( u danjem tekstu: UNESKO). Zbog obaveze države da, kao potpisnica Konvencije o zaštiti svetske kulturne i prirodne baštine („Službeni list SFRJ – Međunarodni ugovori”, broj 56/74) i Smernica za ostvarivanje Konvencije, obezbedi visok stepen zaštite i pravilnu integraciju sa okruženjem, a u skladu sa navedenim odredbama čl. 19, 23. i 31. Zakona i člana 19. Pravilnika, potrebno je uraditi planski dokument sa sledećim nazivom: „Prostorni plan područja posebne namene Prostorne kulturno-istorijske celine Stari Ras sa Sopoćanima”.

2.2. Obuhvat Prostornog plana

Prostorna kulturno-istorijska celina Stari Ras sa Sopoćanima (u daljem tekstu: Stari Ras sa Sopoćanima) se prostire na području grada Novog Pazara i to na celim katastarskim opštinama (u daljem tekstu: KO) Postenje, Prćenova, Boturovina, Vidovo, Vojniće, Pobrđe, Ivanča, Šavci, Zabrđe, Lukocrevo, Varevo, Sebečevo, Slatina, Doljani i delu KO Novi Pazar. Konačne granice plana utrvdiće se Predlogom prostornog plana.

Nepokretna kulturna dobra od izuzetnog značaja proglašena Odlukom o utvrđivanju nepokretnih kulturnih dobara od izuzetnog i od velikog značaja („Službeni glasnik SRS”, br. 14/79 i 30/89) i upisana na Listu svetske kulturne i prirodne baštine UNESKO-a 1979. godine, a koja se nalaze na području Prostornog plana su:

– Manastir Đurđevi Stupovi;

– Crkva Svetog Petra;

– Manastir Sopoćani;

– Ostaci srednjevekovnog grada Ras (spomenička celina obuhvata: utvrđenje Gradinu, podgrađe, Trgovište i nekropolu).

Stari Ras sa Sopoćanima se nalazi u okviru zone srednjevekovnog kulturnog nasleđa Raške oblasti, koja se prostire dolinom reke Ibar od manastira Žiča, preko srednjevekovnog grada Maglič, Manastira Stara i Nova Pavlica, srednjevekovnog grada Brvenik i manastira Studenica (upisanog u Listu svetske kulturne i prirodne baštine UNESKO-a 1986. godine). U neposrednoj blizini planskog područja nalazi se Park prirode Golija, proglašen 2001. godine za Rezervat biosfere Golija-Studenica UNESKO programa „Čovek i biosfera”.

Obuhvat i granica područja Prostornog plana dati su na Grafičkom prikazu područja Prostornog plana.

U toku izrade Prostornog plana obrađivač treba precizno da utvrdi na bazi odgovarajuće argumentacije (prostorne, socio-ekonomske, demografske, ekološke i druge), a u sardnji sa nadležnim institucijama (Republički zavod za zaštitu spomenika kulture, Zavod za zaštitu prirode Srbije i drugim) granicu Prostornog plana.

3. Razlozi, pravni i planski osnov za izradu i donošenje Prostornog plana

3.1. Razlozi za izradu i donošenje planskog dokumenta

Osnovni razlog za izradu i donošenje Prostornog plana je stvaranje uslova za upravljanje zaštićenom celinom Stari Ras sa Sopoćanima, u cilju obezbeđenja integralnog pristupa zaštiti kulturnog nasleđa i razvoju lokalne i šire zajednice. Optimalno upravljanje podrazumeva zaštitu, uređenje i održivi razvoj kulturno-istorijske celine, odnosno:

1) zaštitu, istraživanje, revitalizaciju, valorizaciju i prezentaciju kulturnog nasleđa zajedno sa prirodnom okolinom i istraživanje mogućnosti za definisanje i zaštitu kulturnog pejzaža;

2) utvrđivanje zaštitnih zona i drugih prostora od značaja za doživljaj i prezentaciju kulturnog nasleđa;

3) integraciju u savremeni životni prostor na lokalnom, regionalnom (nivo okruga), nacionalnom i međunarodnom nivou, uz razvijanje svesti o značaju i potrebi očuvanja kulturnog nasleđa.

Odredbama člana 19. stav 1. tačka 2) Pravilnika predviđeno je da se: „prostorni plan područja posebne namene donosi za područje nepokretnog kulturnog dobra od izuzetnog značaja, odnosno područje prostornog plana obuhvata proglašeno ili predloženo područje nepokretnog kulturnog dobra i zaštitnu zonu”.

3.2. Pravni osnov

Pravni osnov za izradu Prostornog plana sadržan je u odredbama:

– člana 3. Zakona o Prostornom planu Republike Srbije, kojim je propisano da se Prostorni plan Republike Srbije, ostvaruje prostornim planovima područja posebne namene, za utvrđena područja;

– člana 19. Zakona, kojim je propisano da se prostorni plan područja posebne namene donosi za područje koje, zbog svojih karakteristika, ima posebnu namenu koja zahteva poseban režim organizacije, uređenja, korišćenja i zaštite prostora;

– čl. 16, 19, 21, 22. i 23. Pravilnika, kojima je propisana sadržina prostornih planova područja posebne namene;

– Zakona o kulturnim dobrima, kojim je prostorno kulturno-istorijska celina definisana kao urbano ili ruralno naselje ili njihovi delovi, odnosno prostor sa više nepokretnih kulturnih dobara od posebnog kulturnog i istorijskog značaja, kojim je propisano da se prostorni plan izrađuje na osnovu posebnih uslova za urećenje prostora, pribavljenih od zakonom ovlašćenih organa i organizacija i kojim je propisan način korišćenja i zaštite kulturnih dobara;

– Odluke o utvrđivanju nepokretnih kulturnih dobara od izuzetnog i od velikog značaja, kojom su proglašena nepokretna kulturna dobra od izuzetnog značaja;

– člana 33. Zakona o zaštiti životne sredine („Službeni glasnik RS”, br. 66/91, 83/92, 53/93 – dr. zakon, 67/93 – dr. zakon, 48/94 – dr. zakon, 53/95 i 135/04), kojim je propisano da se prostornim planom utvrđuju posebni režimi očuvanja i korišćenja područja zaštićenih prirodnih dobara, izvorišta, šuma, poljoprivrednog zemljišta, određuju područja ugroženih delova životne sredine i mere za sanaciju ovih područja, kao i mere i uslovi zaštite životne sredine;

– Zakona o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu;

– Zakona o proceni uticaja na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, broj 135/04);

– Zakona o integrisanom sprečavanju i kontroli zagađivanja životne sredine („Službeni glasnik RS”, broj 135/04);

– Zakona o lokalnoj samoupravi („Službeni glasnik RS”, broj 129/07);

– Zakona o poljoprivrednom zemljištu („Službeni glasnik RS”, br. 62/06 i 65/08);

– Zakona o javnim putevima („Službeni glasnik RS”, br. 101/05 i 123/07);

– Zakona o železnici („Službeni glasnik RS”, broj 18/05);

– Zakona o telekomunikacijama („Službeni glasnik RS”, br. 44/03 i 36/06);

– Zakona o šumama („Službeni glasnik RS”, br. 46/91, 83/92, 53/93, 54/93, 60/93, 67/93, 48/94, 54/96 i 101/05);

– Zakona o vodama („Službeni glasnik RS”, br. 46/91, 53/93, 67/93, 48/94, 54/96 i 101/05);

– Zakona o turizmu („Službeni glasnik RS”, broj 45/05);

– Zakona o eksproprijaciji („Službeni glasnik RS”, br. 53/95, 16/01 i 23/01);

– Zakona o teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 129/07);

– Uredbe o utvrđivanju Vodoprivredne osnove Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 11/02);

– Uredbe o klasifikaciji voda („Službeni glasnik SRS”, broj 5/68);

– Uredbe o kategorizaciji vodotokova („Službeni glasnik SRS”, broj 5/68);

– drugih relevantnih propisa.

3.3. Planski osnov

Planski osnov za izradu Prostornog plana sadržan je u Prostornom planu Republike Srbije, i to u:

– poglavlju VII.5 „Donošenje prostornih planova za uže prostorne celine”, kojim je u prioritete za pripremu i donošenje prostornih planova područja posebne namene svrstan i Prostorni plan područja posebne namene Prostorne kulturno-istorijske celine Stari Ras sa Sopoćanima;

– poglavlju V.4. „Zaštita nepokretnih kulturnih dobara”, kojim su Sopoćani sa Starim Rasom definisani kao kulturno dobro upisano u Listu svetske kulturne baštine, odnosno kulturno dobro sa međunarodnim statusom zaštite;

– poglavlju V.1 „Razvoj turizma i organizacija turističkih prostora”, kojim je područje Starog Rasa sa Sopoćanima definisano kao deo visokoplaninske turističke regije Golija „Sr.2” I stepena, u sklopu Središnje turističke zone „Sr” I stepena (međunarodnog i nacionalnog ranga, predviđena za letnju rekreaciju i zimske sportove kao vodeće turističke aktivnosti ali i ostale turističke aktivnosti: klimatske, spomeničke, ekološke, lovne, seoske i dr.).

4. Predmet, pristup i metod izrade Prostornog plana

4.1. Predmet

Predmet Prostornog plana je Stari Ras sa Sopoćanima, područje od izuzetnog istorijskog i kulturnog značaja, na kome je u 11. veku pod Velikim Županom Stefanom Nemanjom formirana prva srpska država, o čemu svedoče brojna kulturna dobra od izuzetnog značaja.

Manastir Đurđevi Stupovi nalazi se na vrhu šumovitog uzvišenja iznad Novog Pazara. Podignut je u drugoj polovini 12. veka kao zadužbina Velikog Župana Stefana Nemanje. Manastirski kompleks čine crkva Sv. Đorđa, trpezarija, konaci, cisterne i zidine sa ulaznom kapijom. Manastir je dobio ime po stupovima – kulama koje su krasile manastirsku crkvu. Kralj Dragutin, čija se grobnica nalazi u manastiru, dogradio je manastirsku crkvu i oslikao njenu pripratu a ulaznu kulu manastirskog kompleksa pretvorio u kapelu. Freske manastira, iako delimično oštećene, veliko su nacionalno blago. Obnova manastira Đurđevi Stupovi započeta je 2001. godine.

Crkva Svetog Petra (Petrova Crkva) je jedna od najstarijih srednjevekovnih crkava i najstariji duhovni centar u Raškoj oblasti. Istoričari smatraju da je prva crkva sagrađena na ovom mestu bila stara hrišćanska bazilika koja je kasnije prezidana i dobila izgled današnje crkve tokom ranog srednjeg veka. U ovoj crkvi je kršten Veliki Župan Stefan Nemanja i za nju su vezani važni događaji iz njegovog života. Crkva je bila episkopsko sedište pa su uz nju postojale druge zgrade i bila je opasana zidom. U crkvi su sačuvane vredne freske iz 9. i 11. veka i iz doba Stefana Nemanje i Uroša I Nemanjića. Danas je crkva okružena pravoslavnim grobljem iz 18. i 19. veka koje je jedno od najočuvanijih te vrste u Republici Srbiji.

Manastir Sopoćani je sagrađen u drugoj polovini 13. veka kao zadužbina Kralja Uroša I Nemanjića. Nalazi se u blizini izvora reke Raške, 15 km zapadno od Novog Pazara. Manastirski kompleks je ograđen debelim zidovima. Crkva, posvećena Svetoj Trojici, više je puta bila oštećena i rušena, a obnovljena je tek tokom 20. veka. Danas manastir naseljava veliko i aktivno monaško bratstvo a većina izuzetnih fresaka ostala je sačuvana.

Tačna lokacija najpoznatijeg utvrđenja u srednjevekovnoj Srbiji, Rasa, nije poznata, ali se pretpostavlja da je to najverovatnije lokalitet na brdu Gradina, 7 km od Novog Pazara ka Sopoćanima. Smatra se da je osnovan u 12. veku, za vreme vladavine Jovana II Komnina. Istraživanjima započetim 1972. godine otkriveni su najstariji tragovi naselja iz praistorije (pozni neolit – oko 2000. godine p.n.e.), prva zidana utvrđenja iz kasne antike (kraj 4. veka), prvi srednjevekovni grad iz 9. i drugi iz 12. veka (naselje Trgovište – ostaci građevina 12. i 14. veka).

4.2. Pristup

Područje Starog Rasa sa Sopoćanima izloženo je dinamičnim demografskim kretanjima i koncentraciji privrednih aktivnosti, širenju naselja (građevinskih područja) i bespravnoj izgradnji, zbog čega je neophodno utvrditi prostorne odnose između aktivnosti i kulturno-istorijskih i drugih dobara, u cilju utvrđivanja dugoročne osnove za zaštitu, uređenje i održivi razvoj planskog područja. Zbog navedenog se pristup izradi Prostornog plana zasniva na utvrđivanju efikasnog sistema upravljanja u cilju zaštite, uređenja i održivog razvoja planskog područja. Osnovni polazni principi u izradi Prostornog plana su:

– primena međunarodnih zahteva i kriterijuma zaštite i upravljanja kulturnim nasleđem;

– integralna zaštita kulturnog nasleđa sa prirodnom okolinom;

– primena odgovarajućih principa zaštite kao osnove razvoja kulturnog turizma;

– aktiviranje kulturnog nasleđa kao razvojnog potencijala na lokalnom, regionalnom (nivo okruga) i nacionalnom nivou;

– usvajanje vrednosti kulturnog nasleđa na lokalnom, regionalnom (nivo okruga) i nacionalnom nivou;

– saradnja javnog, privatnog i nevladinog sektora.

Pristup izradi Prostornog plana uključuje objedinjavanje i usaglašavanje sledećih nivoa:

– međunarodnog, na kome je potrebno ispuniti zahteve i obaveze koje proizlaze iz Konvencije o zaštiti svetske kulturne i prirodne baštine, Uputstva za primenu Konvencije o zaštiti svetske kulturne i prirodne baštine i drugih dokumenata;

– nacionalnog, na kome je potrebno obezbediti zaštitu nepokretnih kulturnih dobara od izuzetnog značaja;

– regionalnog (nivo okruga), na kome je potrebno tretirati Stari Ras sa Sopoćanima kao jedan od faktora razvoja Raškog okruga a u turističkom smislu obezbediti povezivanje u integralnu ponudu sa turizmom na Kopaoniku, Goliji i srednjevekovnim nasleđem u dolini Ibra;

– lokalnog, na kome je potrebno obezbediti tretman kulturne baštine kao značajnog nosioca lokalnog razvoja, korišćenjem mogućnosti koje daje objedinjena turistička ponuda sa kulturnim nasleđem na širem području (proglašena ili evidentirana nepokretna kulturna dobra) i u Novom Pazaru.

Metodološki pristup izrade Prostornog plana zasniva se na sledećim principima:

– kombinaciji ciljeva, opredeljenja i prioriteta i instrumenata realizacije;

– partnerstvu javnog, privatnog i civilnog sektora u izradi, donošenju i implementaciji Prostornog plana;

– transparentnosti procesa planiranja u svim fazama izrade, donošenja i implementacije.

4.3. Metod

Izrada Prostornog plana obuhvata sledeće procese planiranja: prikupljanje i obradu podataka; odgovarajuće analize preko jednostavnih modela; izradu varijanti Prostornog plana; vrednovanje, implementaciju i monitoring. Da bi se došlo do ekspertskih mišljenja i stavova koristiće se savremeni modeli i metodi, kao što je „Delfi” metod, kojim se prikupljaju mišljenja eksperata i njihovih saznanja o predvidivim budućim kretanjima osnovnih pojava i procesa, morfološki metod kojim se traga za rešenjima složenih prostornih problema, analiza uticaja koja treba da pokaže kako će se i kojom brzinom pojedini događaji kretati kao rezultat investicionih intervencija, kompjuterske simulacione tehnike, metod scenarija kojim se vrši analiza postojećeg i projekcija budućeg stanja (ekstrapolacija trenda, ekstrapolacija strukturnih promena i mogućih i potrebnih nivoa razvoja u planiranom periodu), analiza snaga, slabosti, mogućnosti i ugroženosti u odnosu na unutrašnje i spoljne faktore i njihove efekte značajne za područje Prostornog plana.

5. Analiza stanja i potencijala1

5.1. Prirodni uslovi i resursi

Na području Novog Pazara preovlađuje poljoprivredno (46%) i šumsko zemljište (45%), dok je građevinsko i ostalo zemljište zastupljeno na manje od 10% teritorije.

______________________

1 Za analizu stanja i potencijala pored statističke građe i drugih izvora, korišćen je i dokumenat Strategija razvoja, uređenja i korišćenja prostora opštine Novi Pazar (Evropski centar za mir i razvoj, Univerzitet za mir Ujedinjenih Nacija, Beograd, jul 2005. godine).

Tabela 1. Bilansi zemljišta u ha u 2005. godini po naseljima

Izvor: Republički geodetski zavod – Katastar nepokretnosti – Vrste zemljišta, 2005. godina.

Tabela 2. Poljoprivredne površine prema načinu korišćenja u ha

Područje

Poljoprivredne

površine

od toga:

Oranice i bašte

Voćnjaci

Vinogradi

Livade

Pašnjaci

Ribnjaci, trstici

i bare

Raški okrug

191.698

46.740

13.658

32

54.809

76.451

8

100%

24%

7%

0%

29%

40%

0%

Novi Pazar

36.277

11.173

2.071

-

9.719

13.311

3

100%

31%

6%

0%

27%

37%

0%

Izvor: Republički zavod za statistiku – Opštine u Republici Srbiji, 2004. godina.

Na području Novog Pazara i Raškog okruga postoji tendencija povećanja površina pod šumama. Ne raspolaže se konkretnim podacima o kretanju pošumljavanja i posečenoj drvnoj masi po KO obuhvaćenim Prostornim planom.

Tabela 3. Kretanje pošumljavanja (u šumama i van šuma) u ha

Područje

2000. godina

2003. godina

Indeks rasta 2003/2000.godine

Ukupno

Lišćara

Četinara

Ukupno

Lišćara

Četinara

Ukupno

Lišćara

Četinara

Raški okrug

192

4

188

170

14

156

88,5

350

83

Novi Pazar

20

-

20

39

2

37

195

-

185

Izvor: Republički zavod za statistiku – Opštine u Republici Srbiji, 2001. i 2004. godina.

Na području Novog Pazara nalaze se reka Raška, Jošanica, Ljudska, Deževska, Banjska i Sebečevska reka. Jošanica i Banjska reka, kao i sve manje reke iz njihovog izvorišnog dela su tipične bujične reke, sa veoma brzim koncentracijama povodnja i sa jako malim protocima u toplom delu godine, koji je najkritičniji sa gledišta zaštite kvaliteta voda. Slične režime i bujični karakter imaju Deževska reka i njene pritoke, što znatno relativizira i ograničava njihovu vodoprivrednu upotrebljivost.

Prema Vodoprivrednoj osnovi Republike Srbije i Prostornom planu Republike Srbije, regionalni Ibarsko-šumadijski sistem čine izgrađena akumulacija Gruža i planirana akumulacija Bela Stena, kao i rezervacija voda Studenice i Vučiniće. Ovaj regionalni sistem, koji se oslanja delom na kapacitete podzemnih voda, a većim delom na planirane akumulacije, predviđen je za potrebe snabdevanja vodom stanovništva opština Kraljevo, Vrnjačka Banja, Trstenik, Kragujevac, Rača, Topola, Aranđelovac, Novi Pazar i Raška.

Na području Novog Pazara nalaze se eksploataciona i istražna polja mineralnih i drugih sirovina.

Tabela 4. Regionalni sistemi za snabdevanje stanovništva vodom

Regionalni sistem/podsistem

Akumulacije

Opštine potrošači

Izgrađene

Planirane

Ibarsko-šumadijski sistem

Gruža

Bela Stena, rezervacija voda

Kraljevo, Vrnjačka Banja i Trstenik; Kragujevac, Rača, Topola i

Studenice i Vučiniće

Aranđelovac; Novi Pazar i Raška

Izvor: Prostorni plan Republike Srbije, Vodoprivredna osnova Republike Srbije.

5.2. Stanovništvo, socijalni resursi i stanovanje

U administrativnom smislu, Novi Pazar sa opštinama Vrnjačka Banja, Kraljevo, Raška i Tutin pripada Raškom okrugu, koji je u periodu 1948–2002. godine imao u proseku brži demografski rast stanovništva od ostvarenog u Republici Srbiji, pre svega zahvaljujući intenzivnijem rastu stanovništva u Novom Pazaru i delom u opštinama Vrnjačka Banja i Kraljevo. Međutim, u novije vreme, između popisa 1991. i 2002. godine, samo su Novi Pazar i opština Vrnjačka Banja ostvarile apsolutni demografski rast, dok su se ostale opštine (Kraljevo, Raška i Tutin) populaciono smanjile.

U poslednjoj dekadi je na području Raškog okruga značajno porastao broj stanovnika u dijaspori kao posledica ekonomskih teškoća i nemogućnosti zapošljavanja. Ova pojava se posebno odnosi na Novi Pazar i opštinu Tutin, koje i pored činjenice da jedine sa ovog područja imaju natprosečan prirodni priraštaj stanovništva delimično uspevaju (grad Novi Pazar), odnosno ne uspevaju da populaciono amortizuju negativne emigracione tokove (opština Tutin).

Tabela 5. Osnovne demografske karakteristike okruženja

Izvor: Republički zavod za statistiku – Popisi stanovništva, domaćinstava i stanova za 1948. i 2002. godinu.

* prema novoj metodologiji popisa.

Na području Novog Pazara prema popisu iz 2002. godine živelo je oko 86.000 stanovnika, skoro trećina od ukupnog broja stanovnika u Raškom okrugu. Demografske promene na planskom području karakterišu različite tendencije. Populacioni pad je zabeležen u devet, a populacioni rast u pet naselja.

Tabela 6. Kretanje stanovništva 1948–2002. godine

Izvor: Republički zavod za statistiku – Popisi stanovništva, domaćinstava i stanova za 1948. i 2002. godinu.

* po novoj metodologiji popisa. ** žive duže od jedne godine u inostranstvu.

Područje Prostornog plana karakteriše gustina naseljenosti od oko 1,70 stanovnika/ha. Veće gustine naseljenosti od proseka planskog područja su u KO, odnosno naseljima Pobrđe i Ivanča, dok su zone vrlo niskih gustina u naseljima Zabrđe i Doljani.

Tabela 7. Broj stanovnika i gustina naseljenosti 2002. godine

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku – Opštine u Republici Srbiji 2004. godine i Popis stanovništva 2002. godine.

Za starosnu strukturu stanovništva Novog Pazara karakteristično je da se nalazi na pragu demografske starosti (32,6) za razliku od najvećeg dela Republike Srbije gde je stanovništvo zahvatila demografska starost. U pogledu povoljnije starosne strukture ovo područje je među malobrojnim u Republici Srbiji.

Aktivnih stanovnika u naseljima na području Prostornog plana ima oko 3.700, odnosno udeo aktivnog u ukupnom stanovništvu iznosi blizu 44 %.

Tabela 8. Struktura aktivnosti stanovništva 2002. godine

Izvor: Republički zavod za statistiku – Popis stanovništva, domaćinstava i stanova 2002. godine

Za plansko područje karakteristično je da je manje od 60% stanova opremljeno vodovodnim instalacijama, a oko 97% električnim instalacijama, kao i da manje od 37% ima sanitarno-higijenske prostorije (kupatilo, toalet).

5.3. Privreda

Raški okrug je po analiziranim ekonomskim pokazateljima u odnosu na Republiku Srbiju, na nivou koji je ispod proseka razvijenosti. Novi Pazar u 2004. godini ima u odnosu na prosek Republike Srbije nacionalni dohodak po stanovniku u visini od 36% od republičkog proseka, nivo zaposlenosti od oko 78% od ostvarenog u Republici Srbiji, dok je nezaposlenost viša za oko 51% od prosečne. Posebno je nepovoljno stanje u pogledu investicione aktivnosti, s obzirom da ostvarene investicije po stanovniku iznose svega oko 6% od proseka Republike Srbije. Budžetska sredstva po stanovniku iznose oko 30% od prosečno ostvarenih u Republici Srbiji, a u 2003. i 2004. godini nije bilo izdvajanja budžetskih sredstava za komunalne usluge i smanjenje zagađenosti.

Opštine Raškog okruga imaju niži dohodak po stanovniku, niže investicije i niža budžetska sredstva, a viši nivo nezaposlenosti u odnosu na republički prosek. Ekonomsko zaostajanje se posebno odnosi na opštinu Tutin koja spada u nedovoljno razvijene opštine Republike Srbije, odnosno u grupi je 12 najnerazvijenijih opština.

Tabela 9. Ekonomska razvijenost okruženja – 2004. godine

Izvor: Republički zavod za statistiku – Opštine u Republici Srbiji za 2005. godine.

Prosečne zarade u Raškom okrugu su u 2004. godini niže za oko 22% od prosečno ostvarenih u Republici Srbiji, s tim da su u Novom Pazaru niže za 30%, a u privredi čak blizu 59% u odnosu na republički prosek, dok su u neprivredi na približno istom nivou. Prethodni podaci upućuju na teškoće u poslovanju društvenog sektora privrede, što se u Novom Pazaru posebno odnosi na prerađivačku industriju.

Rangiranje opština Republike Srbije prema stepenu razvijenosti pokazuje da je Novi Pazar u 2004. godini na 142. mestu po dohotku na jednog stanovnika i broju telefonskih pretplatnika na 100 stanovnika, 116. mestu po ostvarenom prometu u trgovini na malo po stanovniku i 81. mestu po broju zaposlenih na 1.000 stanovnika. U odnosu na 2000. godinu došlo je do pogoršanja, naročito u opremljenosti telefonskim priključcima i ostvarenom prometu po stanovniku.

Za područje Novog Pazara u 2004. godini, karakteristično je da je u formiranju nacionalnog dohotka trgovinski sektor (na veliko i na malo) ostvario isti značaj kao industrija – oba sektora ostvaruju po oko 30% nacionalnog dohotka, odnosno zajedno preko 60% ukupnog dohotka. Građevinska delatnost ima takođe, značajno učešće – blizu 14%, dok je doprinos poljoprivrede i saobraćaja, skladištenja i veza po oko 10%.

Na području Novog Pazara u 2004. godini zaposleno je oko 11.900 lica, od kojih 37,4% predstavljaju privatni preduzetnici, lica koja samostalno obavljaju delatnost i zaposleni kod njih. Učešće ove kategorije zaposlenih na nivou Republike Srbije je 23%, što pokazuje na sve veći značaj privatnog preduzetništva u Novom Pazaru. U strukturi zaposlenih, industrija danas angažuje ispod 22%, trgovinski sektor 10,5%, saobraćaj, skladištenje i veze svega oko 3%.

Prethodna analiza pokazuje da se područje Prostornog plana nalazi u ambijentu (grad Novi Pazar) i okruženju (Raški okrug) koje karakteriše nedovoljna privredna razvijenost, slabija komunalna opremljenost i ograničene mogućnosti za ulaganja, sa jedne strane i intenzivniji demografski razvoj, sa druge strane.

5.4. Infrastruktura, mreža naselja i javne službe

Dužina putne mreže u Raškom okrugu iznosi 2.805 km, od kojih je 969 km, odnosno 34,5% sa savremenim kolovozom (u Republici Srbiji učešće puteva sa savremenim kolovozom je oko 60%). Kroz Novi Pazar prolazi putna mreža dužine oko 739 km, s tim da je učešće puteva sa savremenim kolovozom samo 19,4%, a oko 80% putne mreže je sa tucaničkim i zemljanim kolovozom. U strukturi putne mreže u Raškom okrugu 72,1% učestvuju lokalni putevi (u Republici Srbiji je oko 60%), regionalni 18,5% (u Republici Srbiji je 27,5%), a magistralni i višeg ranga 12,9% (u Republici Srbiji je 9,3%).

Tabela 10. Putna mreža 2004. godini

Na području Novog Pazara zastupljen je samo jedan vid saobraćajnog sistema i to drumski saobraćaj. Na ovom prostoru ukrštaju se dva značajna magistralna putna pravca M-22 sa pravcem pružanja sever-jug, Raška–Novi Pazar–Ribariće, kao nastavak Ibarske magistrale i M-8 sa pravcem pružanja zapad-istok od granice opštine Prijepolje (Aljinovići)–Sjenica–Duga Poljana–Novi Pazar.

Železnički saobraćaj na planskom području ne postoji ali je Prostornim planom Republike Srbije planirana jednokolosečna pruga Raška–Novi Pazar, kao veza sa postojećom jednokolosečnom prugom Kraljevo–Raška–Kosovska Mitrovica.

Postojeće kapacitete elektroenergetske infrastrukture karakteriše neprilagođenost zahtevima stalno rastuće potrošnje. Izgrađenost prenosne i distributivne mreže ne zadovoljava u pogledu kapaciteta, tehničkih karakteristika vodova i distributivnih trafostanica, kao i kvaliteta distributivne mreže. Javna rasveta u naseljima nije na potrebnom nivou.

Telekomunikaciona infrastruktura kojom su obuhvaćeni telekomunikacioni objekti, telefonske centrale, spojni putevi i primarna mreža u naseljima većim delom nije na zadovoljavajućem nivou, ni po kvalitetu ni po kapacitetu. Sekundarna mreža nije na zadovoljavajućem nivou, veliki deo je izgrađen nadzemno i nema dovoljni kapacitet. Za potrebe sistema mreže mobilnih telekomunikacija na planskom području nema dovoljno izgrađenih baznih radio-stanica, radio-relejnih stanica i pripadajućih antenskih stubova. Prostornim planom Republike Srbije planirana je izgradnja novih kapaciteta, kao što je izgradnja optičkih kablova Novi Pazar–Sjenica i Novi Pazar–Raška–Kraljevo.

U oblasti transporta gasa Prostornim planom Republike Srbije planirana je izgradnja dovodno-razvodnog gasovoda Raška–Novi Pazar–Berane.

Potencijal za razvoj saobraćaja na području Novog Pazara predstavlja relativno dobra pokrivenost prostora putnom mrežom, koja se mora komletirati savremenim kolovozom i dovesti u odgovarajuće tehničko-eksploataciono stanje i biti prohodna u svim periodima godine.

Pored Novog Pazara koji je jedino gradsko naselje na području opštine, na planskom području je najveći broj naselja sa 100-500 stanovnika, a najmanji je broj naselja sa 2.000-4.000 stanovnika.

Tabela 11. Pregled naselja na području Prostornog plana 2002. godine

Izvor: Republički zavod za statistiku – Popis stanovništva, domaćinstava i stanova za 2002. godinu.

Brdskoplaninski deo Novog Pazara karakterišu relativno mala naselja razbijenog tipa koja imaju tendenciju daljeg demografskog usitnjavanja i starenja, a pojedina i gašenja. Kotlinski deo odlikuje koncentracija stanovništva u opštinskom centru i duž magistralnih puteva ka Raškoj, Sjenici i Ribarićima i morfološko srastanje prigradskih naselja sa Novim Pazarom.

Postojeće, relativno razvijene centralne i proizvodne funkcije u Novom Pazaru ne omogućavaju zapošljavanje celokupnog kontingenta radno aktivnog stanovništva, koje se iseljava u razvijene centre u Republici Srbiji i u inostranstvo. Seoska naselja nemaju razvijene funkcije sekundarnog, tercijarnog i kvartarnog sektora delatnosti. Primarni sektor je baziran na ekstenzivnoj poljoprivredi. Neadekvatna, slabo razvijena i nedovoljno kvalitetna putna mreža smanjuje dostupnost gradskog centra i međusobnu povezanost seoskih naselja.

Na području Novog Pazara pored 38 osnovnih škola i pet srednjih škola nalaze se i četiri fakulteta.

Tabela 12. Stanje obrazovnih institucija 2003. godine

Opština

Predškolske

Osnovne

Srednje

Više

Fakulteti

Studenti

ustanove

škole

škole

škole

Raški okrug

59

183

18

-

5

870

Novi Pazar

3

38

4

-

4

587

Novi Pazar

Izvor: Republički zavod za statistiku – Opštine u Republici Srbiji 2004. godini.

Primarna i sekundarna zdravstvena zaštita vrši se preko Doma zdravlja, Opšte bolnice, Specijalne bolnice „Novopazarska Banja” i Apotekarske ustanove. Specijalna bolnica za lečenje progresivnih mišićnih i neuromišićnih bolesti „Novopazarska banja” je jedinstvena zdravstvena ustanova ove vrste u Republici Srbiji, ima 200 postelja. Na ruralnom području je primarna zdravstvena zaštita organizovana u samo tri zdravstvene ambulante u naseljima Deževa, Osaonica i Požega.

Tabela 13. Pokazatelji nivoa razvijenosti društvenog standarda 2003. godine

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku – Opštine u Republici Srbiji u 2004. godini

Novi Pazar je gradski i prema Prostornom planu Republike Srbije, regionalni centar, čije funkcionalno područje obuhvata opštine Tutin i Sjenica. Imajući prethodno u vidu, ocenjuje se da javno socijalnu infrastrukturu planskog područja karakteriše nedovoljna razvijenost i neusklađenost razmeštaja objekata sa razmeštajem stanovništva odnosno korisnika usluga.

5.5. Turistički potencijali planskog područja2

Raški okrug sa razvijenim banjskim turizmom i dve velike banje – Vrnjačkom i Mataruškom, jedan je od glavnih nosilaca turističke aktivnosti Republike Srbije, sa najvećom koncentracijom broja turista. Na 100 stanovnika dolazi 75 turista. Učešće hotela i restorana (preko 3% u ukupnom nacionalnom dohotku) zabeleženo je u tri okruga u Republici Srbiji 2004. godine, od kojih je jedan Raški. Zadržavanje turista je kraće od pet dana.

______________________

2 Podaci iz Strategije regionalnog razvoja RS i Strategije razvoja turizma RS.

Turistička privreda Novog Pazara pokazuje tendenciju oživljavanja, posle dužeg perioda zamiranja. Broj registrovanih turista je 1986. godine iznosio oko 33.200, a noćenja preko 56.000, a prema podacima za 2004. godinu na području Novog Pazara registrovano je 11.208 turista odnosno 57.573 noćenja. Prosečan broj noćenja u međuvremenu povećan sa 1,7 na 5,4 dana. U novije vreme (od 2000. godine) ostvaren rast turističkog prometa je intenziviran u odnosu na prosečno ostvaren u Raškom okrugu i povećava se vreme zadržavanja turista.

Tabela 14. Kretanje broja turista, noćenja i prosečnog broja noćenja

Opština/mesto

2000.

2004.

Indeks rasta 2004/2000.

Broj

Broj

Prosečan

Broj

Broj

Prosečan

Broja

Broja

Prosečan

turista

noćenja

broj noćenja

turista

noćenja

broj noćenja

turista

noćenja

broj noćenja

Raški okrug

198.794

1.126.600

5,7

217.891

1.080.985

5,0

109,7

96,6

87,7

Novi Pazar

8.953

52.693

5,9

11.208

57.573

5,2

125,2

109,8

88,2

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku – Opštine u Republici Srbiji 2001. i 2004. godine.

Na području Novog Pazara nalazi se motel, više hotela i pansiona, od kojih je najveći broj lociran u Novom Pazaru. Od smeštajnih kapaciteta po jedan hotel se nalazi u Sopoćanima i Rajčinovića Banji, a u Pazarištu je motel. Smeštajni kapaciteti su u novije vreme znatno povećani – procenjuje se da samo u hotelskim kapacitetima ima oko 350 ležaja. Pored toga, postoji oko 400 samostalnih ugostiteljskih objekata, dok je ostala turistička ponuda ograničena.

Na području Novog Pazara zastupljeni su sledeći vidovi turizma:

– gradski turizam u urbanom centru Novi Pazar sa trgovinskim zonama, kulturno-istorijskim, ambijentalnim, urbanim, multietničkim i drugim vrednostima;

– spomenički turizam sa kulturno-istorijskim nasleđem međunarodnog značaja i drugim zaštićenim kulturnim dobrima;

– banjski turizam u Novopazarskoj i Rajčinovića banji zasnovan na lekovitim faktorima termomineralnih voda;

– lovni turizam šumsko-lovnih područja.

Zadržavanje turista (između pet i šest dana) pokazuje da stacionarni turizam ima veliki značaj, odnosno da je značajan deo turista vezan za boravak u banjama. Specifični ograničavajući faktori turističkog razvoja grada Novog Pazara jesu nedovoljna komunalna opremljenost naselja i turističkih punktova i slabija saobraćajna pristupačnost.

5.6. Analiza snaga, mogućnosti, slabosti i ugroženosti planskog područja

Za potrebe Programa urađena je analiza snaga, mogućnosti, slabosti i ugroženosti planskog područja na osnovu dostupne informacione dokumentacione građe, koja je polazna osnova i koju treba tokom izrade planskog dokumenta doraditi u skladu sa novim saznanjima uvidom na terenu, razgovorima sa poznavaocima lokalnih prilika i anketiranjem značajnih privrednih i drugih subjekata.

Snage (postojeće) na području Prostornog plana su:

1) turistički centri i punktovi za

– gradski turizam u urbanom centru Novi Pazar,

– spomenički turizam sa kulturno istorijskim-nasleđem,

– banjski turizam u Novopazarskoj i Rajčinovića banji,

– lovni turizam šumsko-lovnih područja;

2) smeštajni (motel, hoteli i pansioni) i prateći uslužni kapaciteti – preko 300 ležaja i preko 450 ugostiteljskih sadržaja;

3) saobraćajna infrastruktura – magistralni pravci M-22 i M-8;

4) regionalni centar Novi Pazar sa razvijenom funkcionalnom strukturom;

5) razvoj preduzetništva, dominantan u proizvodnji tradicionalnih industrijskih grana (odeća, obuća, nameštaj i dr.), u trgovini, zanatstvu, građevinarstvu; aktiviranje privatnog kapitala u izgradnji trgovinskih, hotelskih i ugostiteljskih, obrazovnih kapaciteta;

6) šumsko zemljište i povoljne tendencije u pošumljavanju, što ukazuje na razvoj racionalnijeg odnosa prema šumskom potencijalu, značajnom za očuvanje i unapređenje kulturnog nasleđa i životne sredine uopšte.

Mogućnosti (razvojni potencijali) na području Prostornog plana su:

1) turizam – kulturno-istorijske vrednosti, Novopazarska banja II stepena nacionalnog ranga, grad Novi Pazar kao gradski turistički centar II stepena nacionalnog ranga, odlične mogućnosti za razvoj letnje rekreacije, zimskih sportova, spomeničkih, klimatskih, ekoloških, lovnih, seoskih i drugih turističkih aktivnosti, blizina visokoplaninske turističke regija Golija I stepena međunarodnog i nacionalnog ranga;

2) međusobna saradnja na lokalnom i partnerstvo na međuopštinskom i međuregionalnom nivou;

3) saobraćajna infrastruktura – planirana jednokolosečna pruga Raška-Novi Pazar;

4) poljoprivredno zemljište i poljoprivreda – velike površine prirodnih travnjaka pogodne su za proizvodnju stočnih proizvoda posebnog kvaliteta, postoje povoljni uslovi za komercijalnu organsku proizvodnju voća na terenima do 800 m nadmorske visine, a širi prostor ovog područja odlikuje se nezagađenošću hemijskim sredstvima, što pruža povoljne uslove za proizvodnju hrane visokog biološkog kvaliteta;

5) vodni resursi i vodoprivreda – vodotoci, reka Raška i Ljudska reka, višenamensko korišćenje termalnih voda, predviđeno snabdevanje vodom iz Ibarsko-šumadijskog regionalnog sistema;

6) prestrukturiranje privrede aktiviranjem prirodnih resursa za razvoj poljoprivrede, industrije i turizma – proširenjem ponude novim vidovima turizma, izgradnjom turističkih i pratećih kapaciteta, stavljanjem u funkciju turističkog razvoja kulturno-istorijskih dobara, boljim iskorišćavanjem položaja za razvoj prometa, skladištenja i distribucije;

7) uvođenje sistema kvaliteta i standardizacija i unapređenje kvaliteta usluga, uključujući komunalne usluge, posebno važni za razvoj turizma.

Slabosti (unutrašnje) na području Prostornog plana su:

1) nekontrolisano širenje naselja, prvenstveno vezano za tzv. vikend izgradnju čime se dovodi u opasnost svetska kulturna baština;

2) nedovoljna komunalna (snabdevanje vodom, odvođenje otpadnih voda i evakuacija otpada iz procesa proizvodnje) i saobraćajna opremljenost industrijskih zona /lokaliteta (loš kvalitet puteva);

3) nedovoljna privredna razvijenost okruženja (Novi Pazar, Raški okrug) i ograničene mogućnosti za ulaganja;

4) populacioni pad u većini naselja, proces redistribucije stanovništva rezultirao je povećanjem urbane i periurbane populacije, odnosno formiranjem zone koncentracije i zone pražnjenja, slaba dostupnost, neravnomeran razmeštaj i neadekvatna kadrovska i materijalna opremljenost javnosocijalnih službi;

5) smanjenje investicione aktivnosti na području Novog Pazara – izražena nelikvidnost i nedostatak sopstveni sredstva za podsticanje razvoja, slab imidž i izostajanje stranih ulaganja, posebno direktnih;

6) ograničenja vodnog resursa zbog bujičnog karaktera reka;

7) neadekvatna zaštita životne sredine zbog niskog nivoa razvijenosti komunalnih usluga, nefunkcionisanja deponija u skladu sa savremenim principima odlaganja komunalnog otpada, zagađivanja otpadnim vodama, umerenog zagađivanja zemljišta usled primene agrotehničkih mera;

8) nedovoljna izgrađenost saobraćajne mreže lokalnih puteva, kao i nedovoljno održavanje putne mreže, tranzitni saobraćaj kroz gradski centar Novog Pazara koji treba izmestiti;

9) neprilagođenost kapaciteta elektroenergetske infrastrukture zahtevima stalno rastuće potrošnje, prenosne i distributivne mreže koje ne zadovoljavaju u pogledu kapaciteta i tehničkih karakteristika vodova i distributivnih trafostanica, kao i kvaliteta distributivne mreže, javna rasveta u naseljima koja nije potrebnog nivoa;

10) neadgovarajuća razvijenost telekomunikacione infrastrukture – naseljske po kvalitetu i kapacitetu, baznih radio-stanica, radio-relejnih stanica i pripadajućih antenskih stubova za potrebe sistema mreže mobilnih telekomunikacija;

11) druge aktivnosti sa negativnim uticajima – asfaltna baza, kamenolomi i drugo.

Razvoj na području Prostornog plana ugrožava:

1) nesaradnja ili nedovoljna saradnja – između institucija javnog i privatnog sektora sa institucijama iz okruženja – užeg (susedne opštine) i šireg (regionalni i međuregionalni nivo);

2) ne rešavanje pitanja ekonomske infrastrukture – komunalne i saobraćajne opremljenosti postojećih zona/lokaliteta za razvoj i ne otvaranje novih zona/lokaliteta, posebno u manjim centrima;

3) neažurnost katastra i zemljišnih knjiga, koja otežava proces privatizacije i planiranja.

6. Pregled i ocena postojeće dokumentacije i podloga za izradu Prostornog plana

Na osnovu preliminarne procene raspoloživih podataka o postojećoj dokumentaciji i podlogama, kao i ocene njihove upotrebljivosti, izvršena je klasifikacija relevantne dokumentacije za izradu Prostornog plana:

1) planski i razvojni dokumenti, projektna i ostala dokumentacija;

2) podaci o stanovništvu, aktivnostima i prostoru i podloge.

6.1. Planski i razvojni dokumenti, projektna i ostala dokumentacija

Za izradu Prostornog plana značajni su sledeći:

1) Strateški planski i razvojni dokumenti:

– Prostorni plan Republike Srbije;

– Vodoprivredna osnova Republike Srbije;

– Strategija razvoja turizma Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 91/06);

Strategija regionalnog razvoja Republike Srbije za period 2007. do 2012. godine („Službeni glasnik RS”, broj 21/07);

– Nacionalnastrategija održivog razvoja („Službeni glasnik RS”, broj 57/08);

– Nacionalna strategija upravljanja otpadom (2003. godina);

– Strategija privrednog razvoja Srbije do 2010 (2003. godina);

– Strategija razvoja poljoprivrede Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 78/05);

– Strategija razvoja šumarstva Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 59/06);

– Strategija i politika trgovine Republike Srbije (2003. godina);

– Strategija razvoja energetike Republike Srbije do 2015. godine („Službeni glasnik RS”, broj 44/05);

– Strategija razvoja smanjenja siromaštva (2003. godine);

– drugi relevantni dokumenti;

2) Prostorni planovi:

– Prostorni plan turističko-rekreativnog i zaštićenog područja Sopoćani – Pazarište, Zavod za urbanizam i komunalne delatnosti SR Srbije, 1971. godina;

– Prostorni plan posebne namene Sopoćani, 1977. godina;

– Prostorni plan zajednice opština Novi Pazar, Tutin, Sjenica, Zavod za urbanizam i komunalne delatnosti SR Srbije, 1971. godina;

– Strategija dalekosežnog održivog razvoja opština Novi Pazar, Sjenica i Tutin, Evropski centar za mir i razvoj, Univerzitet za mir Ujedinjenih nacija, Beograd, 2004. godina;

– Prostorni plan opštine Novi Pazar – Strategija razvoja, uređenja i korišćenja prostora, 2005. godina;

3) Važeći urbanistički planovi:

– Generalni plan Novog Pazara 2020;

4) Studije, istraživački projekti i osnove razvoja:

– Studija zaštite predela izuzetnih odlika Ras-Sopoćane, Republički zavod za zaštitu prirode, 1996. godine;

– Predeo izuzetnih odlika Ras-Sopoćani, Zavod za zaštitu prirode Srbije, 1995. godine;

– Program razvoja turizma Novog Pazara i spomeničko-turističke prezentacije prostorne celine Stari Ras

sa Sopoćanima, Zavod za zaštitu prirode Srbije, 1987. godine;

– Raspoložive šumsko-privredne i lovno-privredne osnove.

6.2. Podaci o stanovništvu, aktivnostima i prostoru i podloge

Republička agencija za prostorno planiranje raspolaže demografskim i podacima o aktivnostima (popis 2002. godine i drugi podaci Republičkog zavoda za statistiku), a nedostajući podaci će se obezbediti anketiranjem i istraživanjem planskog područja.

Podaci o prostoru, podaci o prirodnim uslovima mogu se preuzeti iz dokumentacije planova, studija, istraživačkih kuća i autora, a podaci o stvorenim uslovima terenskim istraživanjima, uz korišćenje dokumentacije planova, geodetskih podataka po katastarskim opštinama i iz drugih izvora.

Za potrebe izrade Prostornog plana koristiće se postojeće upotrebljive geodetske podloge, kao i topografske karte u razmeri 1: 50.000 (TK 50) i to sledeći listovi: 579 Sjenica, listovi broj 2 i 4 (579-2 i 579-4) i 580 Novi Pazar, list broj 3 (580-3). Prosečna starost sadržaja listova je preko 20 godina, štampanih u boji (sedam boja) formata 50 h 70 cm, sa prikazanom teritorijom površine po listu oko 550 km². Karte su u analognom obliku i po potrebi se može sadržaj svakog lista skenirati. Istovremeno će se koristiti karte i u digitalnom obliku, kao i po mogućstvu aerofoto i satelitski snimci. Obrađivači postojeće planske dokumentacije raspolažu upotrebljivim tematskim kartama za područje Prostornog plana.

Na osnovu odredaba člana 44. Zakona o planiranju i izgradnji, Republički geodetski zavod je u obavezi da na zahtev dostavi lokalnim samoupravama geodetske podloge odgovarajuće razmere (1:1.000, 1:2.500 i 1:5.000). Ove podloge će se koristiti za istraživanje, analizu i definisanje pravila zaštite, uređenja i održivog razvoja planskog područja u građevinskim i vangrađevinskim područjima.

VI. STRATEGIJA RAZVOJA PLANSKOG PODRUČJA

U skladu sa odredbama člana 33. Pravilnika prva faze izrade Prostornog plana je Strategija razvoja planskog područja (u daljem tekstu: Strategija).

Strategija Prostornog plana zasniva se na prostornom razvoju koji predstavlja sintezu kulturno-istorijskih, socio-ekonomskih i ekoloških faktora sa ciljem dostizanja integralnog upravljanja kulturnim nasleđem od nacionalnog i međunarodnog značaja i održivog razvoja.

U Strategiji se razrađuju:

– zaštitne zone kulturnog nasleđa;

– osnove uređenja područja posebne namene;

– osnove korišćenja područja posebne namene;

– osnove razvoja područja posebne namene;

– usklađivanje privatnih i javnih interesa;

– položaj i regionalni aspekti razvoja područja posebne namene;

– podloge za donošenje investicionih odluka;

– osnove za razradu različitih modela i scenarija razvoja;

– namena površina posebne namene sa bilansima planiranih namena i sadržaja;

– mehanizmi upravljanja razvojem u prostoru u funkciji realizacije opštih i posebnih ciljeva;

– zaštita prirodnih dobara i životne sredine;

– monitoring.

Funkcija Strategije je da da elemente na osnovu kojih će se izvršiti procena ekonomske opravdanosti i socijalne prihvatljivosti planiranih aktivnosti, objekata i funkcija posebne namene.

Neohodno je kroz Strategiju odgovoriti na sledeća pitanja:

– Šta se planira u pogledu zaštite, uređenja i održivog razvoja prostora?

– Gde se predviđa zaštita, uređenje i održivi razvoj?

– Kada se očekuje realizacija planiranih aktivnosti?

– Kako, odnosno na koji način će se realizovati planirane aktivnosti?

– Kolika je cena planskih (troškova) rešenja?

Razrada ovih pitanja treba da pored kvantifikacije planskih opredeljenja uspostavi korespodentnost definisanih ciljeva i implementacije.

Odgovorom na navedena pitanja stvara se osnov za formulisanje Prostornog plana i Ugovora o implementaciji (Akcioni plan) kao sastavnog dela planskog dokumenta u skladu sa članom 31. stav 1. Zakona i člana 51. stav 1. Pravilnika. Na ovaj način Akcioni plan je operacionalizacija Strategije i u skladu sa članom 16. stav 2. tačka 4) Pravilnika, predstavlja vremensku koordinaciju aktivnosti (funkcija) za period od četiri godine.

Strategija u skladu sa članom 33. stav 2. Pravilnika naročito sadrži: interpretaciju rezultata analize postojeće dokumentacije za plansko područje; rezultate urađenih ekspertiza po različitim oblastima; opis stanja, potencijala i ograničenja na planskom području; predlog osnovnih i posebnih ciljeva; predlog osnovnih pravila korišćenja, uređenja, zaštite i razvoja planskog područja; evidenciju i mogućnost rešavanja konflikata na principima održivog razvoja; varijante razvoja; smernice za izbor prioriteta i prioriteti razvoja; druge elemente koji su od značaja za izradu Prostornog plana.

1. Interpretacija rezultata analize postojeće

dokumentacije za plansko područje

Interpretacija rezultata analize postojeće dokumentacije za plansko područje sadrži:

– izvod iz Prostornog plana Republike Srbije;

– detaljno upoznavanje sa sadržajem i nalazima datim u programskoj osnovi;

– analizu dokumenata organa, posebnih organizacija i drugih stručnih institucija;

– nalaze obrađivača, kao rezultat neposrednih istraživanja, anketiranja i razgovora na terenu.

Potrebno je da obrađivač pored preuzimanja rezultata, uspostavi odnos razvoja i zaštite u prostoru i da prostorno-plansku ocenu.

2. Rezultati urađenih ekspertiza po različitim oblastima

Pored ekspertiza u užem smislu, za potrebe izrade Prostornog plana mogu se koristiti i ekspertska mišljenja stručnjaka, lokalnih poznavaoca stanja i problema na terenu. Obrađivač može da primeni analizu snaga, mogućnosti, slabosti i ugroženosti, radi kritičkog sagledavanja uticaja na prostor, kako bi kroz unapred definisana pitanja dobio neophodne informacije za upravljanje zaštitom, uređenjem i održivim razvojem područja obuhvaćenog Prostornim planom.

3. Opis stanja, potencijala i ograničenja

U okviru analize i dijagnoze stanja potencijala i ograničenja planskog područja po pojedinim oblastima (prirodni uslovi i resursi, stanovništvo, socijalni resursi i stanovanje, privreda, naselja i infrastruktura, prirodna i kulturno-istorijska dobra, zaštita životne sredine) neophodno je obezbediti razvojni i problemski pristup i utvrditi komparativne prednosti područja. Kroz izradu Strategije treba uspostaviti korelaciju potencijala i ograničenja. U skladu sa odredbama člana 21. Pravilnika, potencijale treba vrednovati prema ekonomskoj opravdanosti i socijalnoj prihvatljivosti planiranih aktivnosti.

4. Predlog osnovnih i posebnih ciljeva zaštite,

uređenja i održivog razvoja planskog područja

Definisanje ciljeva, zadataka, prioriteta, mehanizama i instrumenata implementacije prostornog razvoja, kao i organizacije i uređenja prostora je među najvažnijim aspektima prostorno planske nauke, tehnike i politike.

Polazne osnove Strategije su opšti i posebni ciljevi. Ciljevi su definisani na osnovu zaključaka koji su izvedeni iz analize stanja, potencijala i ograničenja koje je neophodno prevazići, odnosno relativizirati. Ove ciljeve je potrebno potvrditi i redefinisati u skladu sa međunarodnim zahtevima u pogledu zaštite kulturnog nasleđa i dodatne analize stanja, potencijala i ograničenja za zaštitu, uređenje i održivi razvoj ove prostorne kulturno-istorijske celine.

4.1. Opšti cilj

Upravljanje područjem Stari Ras sa Sopoćanima na način kojim se obezbeđuje zaštita, uređenje i održivi razvoj područja opšti je cilj izrade Prostornog plana.

4.2. Posebni ciljevi

Posebni ciljevi su:

1) utvrđivanje dugoročnog koncepta istraživanja, očuvanja, revitalizacije, unapređenja i zaštite sa preciziranjem prioriteta i dinamike kratkoročne i srednjoročne realizacije zaštite Starog Rasa sa Sopoćanima;

2) utvrđivanje zona i režima zaštite kulturnog nasleđa;

3) popularizacija kulturnog nasleđa i razvijanje svesti o značaju zaštite i revitalizacije;

4) uređivanje područja Prostornog plana uz definisanje uslova za korišćenje i bolju dostupnost;

5) valorizacija kulturnog nasleđa i uključivanje u savremeni, održivi razvoj na lokalnom, regionalnom i nacionalnom nivou, stanovništva i aktivnosti, odnosno turističko, ekološko, kulturno, istraživačko, obrazovno i drugi oblici aktiviranja Starog Rasa sa Sopoćanima;

6) aktiviranje u turističke svrhe, odnosno razvoj sledećih vidova turizma: kulturni (spomenički) turizam, na bazi povezivanja sa turističkom ponudom u zoni srednjevekovnog kulturnog nasleđa u dolini Ibra; turizam gradova, na bazi povezivanja sa turističkom ponudom gradova u širem okruženju; tranzitni turizam u koridoru magistralnog puta M-22; ekološki turizam, na bazi povezivanja sa turističkom ponudom zaštićenih prirodnih vrednosti, pre svega Parka prirode Golija i Nacionalnog parka Kopaonik; seoski turizam autentičnih ruralnih celina sa svetovnim i duhovnim običajima (verski praznici, sabori, trke konja, i slično); ribolovni turizam na rekama (Izbička, Jošanica, Raška, Ljudska, Deževska, Šaronjska i Lukovska reka) i jezeru Gazivoda; lovni turizam uz uređenje i aktiviranje šumsko-lovnih područja Golije, Rogozne, Vračevca, Hodževa i dela Velike Ninaje; određivanje potencijalnih tržišta i turista; definisanje oblika turističke ponude; utvrđivanje prostornog razmeštaja turističkih lokacija, objekata i pravaca kretanja turista; revitalizacija infrastrukturne mreže, posebno lokalnih puteva, izgradnja parking prostora i pratećih sadržaja; unapređenje sistema turističke organizacije i prezentacije turističkog potencijala; edukacija lokalnog stanovništva u funkciji proizvodnje (zdrave hrane, specifičnih proizvoda i slično) i pružanja turističkih usluga (boravak, ishrana, vodiči i drugo) itd.;

7) utvrđivanje namene površina i koncepta organizacije sadržaja suprastrukture i infrastrukture i uslova i režima izgradnje, uređenja i korišćenja područja u funkciji zaštite, uređenja i održivog razvoja Starog Rasa sa Sopoćanima;

8) uspostavljanje sistema monitoringa, radi praćenja aktivnosti koje bi mogle da ugroze zaštićeno kulturno nasleđe, s tim da praćenje uključuje i poštovanje režima korišćenja zemljišta i izgradnje, blagovremeno preduzimanje mera u cilju prevencije aktivnosti koje bi mogle da ugroze osnovni potencijal područja.

5. Pravila zaštite, uređenja i održivog razvoja

planskog područja

Pravila zaštite, uređenja i održivog razvoja planskog područja (koje je potrebno grafički predstaviti u okviru referalnih karata Prostornog plana) u prostornom planu područja posebne namene imaju za cilj stvaranje prostornih uslova za adekvatnu i optimalnu zaštitu i održivi razvoj planskog područja. U fazi Strategije definiše se predlog osnovnih pravila i kriterijumi za određivanje pravila zaštite, uređenja i održivog razvoja planskog područja, što zahteva da se već u ovoj fazi izvrši zoniranje područja na celine i podceline i zone zaštite područja posebne namene, kao i na druge zone u skladu sa definisanim kriterijumima za zoniranje. Polazeći od čl. 41. i 42. Zakona i člana 16. Pravilnika propisana je izrada Pravila korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja. Prostor se bilansira prema postojećem stanju i planiranim namenama, osnovnih kategorija korišćenja zemljišta u skladu sa članom 21. tačka 3. Pravilnika.

6. Varijante razvoja

U skladu sa članom 33. stav 2. Strategija se radi u varijantama. Na osnovu analize i dijagnoze stanja potencijala i ograničenja, definišu se ciljevi zaštite i održivog razvoja i predlažu varijante razvoja. Predložene varijante treba da zadovolje uslov da budu zasnovane na kriterijumima dinamičnosti, ekonomske opravdanosti, socijalne i ekološke prihvatljivosti i stručno dokumentovane, kako bi se omogućio izbor optimalne varijante.

7. Smernice za izbor prioriteta i prioritetnih aktivnosti

Osnovne smernice za izbor prioriteta i prioritetnih aktivnosti treba da proisteknu iz usaglašavanja želja, potreba i mogućnosti. Prilikom izbora prioriteta potrebno je imati u vidu potrebu da se:

– zaštita i razvoj sagledava na dugi rok u opštem interesu, a ne samo kratkoročno sa pojedinačnih stanovišta i interesa;

– obezbedi zaštita od devastacije kulturnog nasleđa i njegove okoline;

– ostvari decentralizacija, a ne da se nastavi proces centralizacije aktivnosti i upravljanja;

– obezbedi participacija lokalnog stanovništva u zaštiti i održivom razvoju kulturnog nasleđa;

– ostvari umrežavanje planskog područja sa okruženjem.

S tim u vezi, izdvajaju se sledeći prioriteti:

– izrada odgovarajućih programa i projekata u funkciji zaokruženja neophodnih istraživačkih i radova na konzervaciji, adaptaciji i sanaciji zaštićenog kulturnog nasleđa i prirodne okoline;

– izrada programa razvoja turizma sa definisanim potencijalnim tržištima i oblicima turističke ponude;

– infrastrukturno opremanje područja, radi privlačenja privatnog kapitala i ulaganja u izgradnju turističkih i pratećih sadržaja i kapaciteta;

– rekonstrukcija i izgradnja lokalnih, regionalnih i magistralnih puteva i opremanje sistema mobilne telefonije na odgovarajućim lokacijama, koji bi omogućili rad ovog sistema telekomunikacija na celom planskom području;

– priprema odgovarajućih programa i projekata za razvoj poljoprivrede (primarne proizvodnje prirodne hrane i stočarstva) i komplementarnih delatnosti (trgovina, ugostiteljstvo, zanatstvo, odnosno mala privreda);

– izgradnja regionalnog vodovodnog Ibarsko-šumadijskog sistema, u čijem sastavu su pored izgrađene akumulacije Gruža i planirane akumulacije Bela Stena, rezervacija voda Studenice i Vučiniće, predviđenog za potrebe snabdevanja vodom i stanovništva Novog Pazara;

– izrada odgovarajuće planske dokumentacije i drugo.

8. Drugi elementi od značaja za izradu Prostornog plana

Prostorni plan, pored elemenata iz člana 16. Pravilnika, sadrži i:

– granice celina i podcelina posebne namene i zone zaštite (u skladu sa članom 21. tačka 1) Pravilnika);

– položaj i regionalne aspekte razvoja područja posebne namene (u skladu sa članom 21. tačka 2) Pravilnika). Po svojoj prirodi uticaji mogu biti intra i interregionalnog karaktera. Intraregionalni aspekti odražavaju usklađenost različitih režima zaštite i razvoja prostora unutar planskog područja. Interregionalni aspekti definišu funkcionalne veze ovog područja sa spoljnim tržištima, koje mogu da generišu izgradnju turističkih sadržaja (hotela, restorana, rekreativnih celina i dr.), komunalne infrastrukture i razne druge administrativne, institucionalne i finansijske aranžmane, uključujući i prekogranične;

– namenu površina područja posebne namene sa bilansima planiranih namena i sadržaja (u skladu sa članom 21. tačka 3) Pravilnika);

– procenu ekonomske opravdanosti i socijalne prihvatljivosti planiranih aktivnosti, objekata i funkcija posebne namene (u skladu sa članom 21. tačka 4) Pravilnika). Ovaj elemenat je jedan od najvažnijih i obavezuje da se ove procene obavljaju u svim fazama izrade planskog dokumenta. Drugim rečima, procena ekonomske opravdanosti i socijalne prihvatljivosti je kriterijum koji se primenjuje počev od analize i dijagnoze stanja, preko definisanja problema i ograničenja, projekcije ciljeva i njihovog vrednovanja, pa do izbora i vrednovanja varijanti, ocene njihovih performansi i formulisanja predloga plana. Ako je vrednovanje sprovedeno na navedeni način, na kraju se daje pregled aktivnosti i objekata koje treba izvesti (kao što su hoteli i restorani, saobraćajnice, komunalna infrastruktura itd.), njihov cenovni izraz (vrednost), u periodu od četiri godine. U tom postupku, postoji uska korelacija vrednovanja sa definisanim ugovorom o implementaciji kao akcionog plana za period od četiri godine;

– suština Prostornog plana je da se izvrši sinteza i donesu takva planska rešenja i propozicije koji će proizaći kao rezultat zaštite i održivog razvoja. Model „Profil okoline kulturnog dobra” pruža mogućnost za ispitivanje međusobnog odnosa aktivnosti u prostoru i njihovog uticaja na životnu sredinu, s obzirom da obuhvata sve aspekte uticaja, kao i mera koje je potrebno preduzeti.

Grafikon: Model profila okoline kulturnog dobra

III. PREDLOG PROSTORNOG PLANA

1. Sadržaj Predloga prostornog plana

Prostorni plan sadrži sledeće elemente:

1) opis granice područja Prostornog plana, sa granicama celina i podcelina posebne namene i zona zaštite;

2) obaveze, uslove i smernice iz planskih dokumenata višeg reda, planskog i susednih područja;

3) skraćeni prikaz postojećeg stanja (kulturno nasleđe, prirodni resursi, stanovništvo, mreža i funkcije naselja, ruralna područja, privredne delatnosti, uslužne delatnosti i javne službe, saobraćaj i infrastrukturni sistemi, životna sredina, prirodna i kulturna dobra i tako dalje);

4) ograničenja i potencijale područja Prostornog plana;

5) položaj i regionalni aspekti razvoja planskog područja;

6) opšte i posebne ciljeve;

7) ciljeve razvoja po komplementarnim oblastima;

8) zaštitu i razvoj Starog Rasa sa Sopoćanima;

9) zaštitu prirodnih i kulturnih dobara i životne sredine;

10) prostorni razvoj i razmeštaj privrednih delatnosti;

11) prostorni razvoj i razmeštaj uslužnih delatnosti i javnih službi;

12) prostorni razvoj, razmeštaj i korišćenje infrastrukturnih sistema;

13) prostorni razvoj i razmeštaj privrednih delatnosti;

14) korišćenje i uređenje prostora od interesa za odbranu zemlje i zaštitu od elementarnihnepogoda;

15) namenu površina područja posebne namene sa bilansima planiranih namena i sadržaja;

16) procenu ekonomske opravdanosti i socijalne prihvatljivosti planiranih aktivnosti, funkcija i objekata posebne namene;

17) implementaciju Prostornog plana do 2022. godine;

18) listu prioritetnih aktivnosti za implementaciju Prostornog plana;

19) učesnike u implementaciji Prostornog plana;

20) mere i instrumente za implementaciju Prostornog plana;

21) ugovor o implementaciji Prostornog plana.

U skladu sa navedenim elementima predlaže se sledeći sadržaj tekstualnog dela Prostornog plana:

I. Polazne osnove

1. Granice, aktivnosti i potencijali:

– opis granice područja Prostornog plana, sa granicama celina i podcelina posebne namene i zona zaštite;

– obaveze, uslove i smernice iz planskih dokumenata višeg reda, ovog i susednih područja;

– skraćeni prikaz postojećeg stanja (prirodni resursi, stanovništvo, mreža i funkcije naselja, ruralna područja, privredne delatnosti, uslužne delatnosti i javne službe, saobraćaj i infrastrukturni sistemi, životna sredina, prirodna i kulturna dobra i td.);

– ograničenja i potencijali područja Prostornog plana.

2. Položaj i regionalni aspekti razvoja područja posebne namene.

II. Ciljevi prostornog razvoja

1. Opšti i posebni ciljevi;

2. Ciljevi razvoja po komplementarnim oblastima.

III. Pravila korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja3

1. Pravila:

– pravila uređenja i korišćenja prostora u užoj i široj zoni prema utvrđenom režimu zaštite Starog Rasa sa Sopoćanima;

– pravila uređenja i korišćenja područja prema utvrđenom režimu zaštite pojedinih prirodnih celina;

– zaštita i razvoj Starog Rasa sa Sopoćanima, zaštita prirodnih i kulturnih dobara i životne sredine;

– prostorni razvoj i razmeštaj privrednih delatnosti, prostorni razvoj i razmeštaj uslužnih delatnosti i javnih službi;

– prostorni razvoj, razmeštaj i korišćenje infrastrukturnih sistema, prostorni razvoj i razmeštaj privrednih delatnosti;

– korišćenje i uređenje prostora od interesa za odbranu zemlje i zaštitu od elementarnih nepogoda.

2. Namena površina područja posebne namene sa bilansima planiranih namena i sadržaja.

______________________

3 Odredbe člana 22. Pravilnika obavezuju da pored elemenata iz čl. 16. i 21. Pravilnika prostorni plan područja posebne namene sadrži: za nepokretna kulturna dobra od izuzetnog značaja pravila uređenja i korišćenja prostora u užoj i široj zoni prema utvrđenom režimu zaštite kulturnih dobara; i za područja prirodnih dobara pravila uređenja i korišćenja područja prema utvrđenom režimu zaštite pojedinih prirodnih celina.

IV. Implementacija Prostornog plana

1. Procena ekonomske opravdanosti i socijalne prihvatljivost planiranih aktivnosti, funkcija i objekata posebne namene;

2. Implementacija Prostornog plana do 2022. godine, po četvorogodišnjim etapama i primena mera i instrumenata prve etape (do 2014. godine): lista prioritetnih aktivnosti za implementaciju Prostornog plana; učesnici u implementaciji Prostornog plana; mere i instrumenti za implementaciju Prostornog plana; ugovor o implementaciji Prostornog plana.

Grafički deo Prostornog plana sadržaće referalne i tematske karte u razmeri 1: 25.000, i to:

– Referalna karta br. 1. Posebna namena prostora;

– Referalna karta br. 2. Mreža naselja, funkcija, javnih službi i infrastrukturnih sistema;

– Referalna karta br. 3. Prirodni resursi, zaštita životne sredine i prirodnih i kulturnih dobara;

– druge tematske karte.

2. Finansijska sredstva i rokovi potrebni za izradu Prostornog plana

Za potrebe Programa za izradu Prostornog plana izvršena je preliminarna procena minimalnih potrebnih finansijskih sredstava. Procenjena minimalna sredstva za izradu plana iznose 4.500.000 dinara. Sredstva su predviđena finansijskim planom Republičke agencije za prostorno planiranje i obezbeđena Zakonom o budžetu Republike Srbije za 2009. godinu („Službeni glasnik RS”, broj 120/08) na razdelu 21 Ministarstvo životne sredine i prostornog planiranja, funkcija 620 – razvoj zajedniice, ekonomska klasifikacija 451 – subvencije javnim nefinansijskim preduzećima i organizacijama.

Ukupan rok za izradu Prostornog plana je 12 meseci. Izrada i donošenje Prostornog plana će se odvijati prema sledećoj dinamici:

1) Strategija

– izrada radne verzije Strategije

rok: četiri meseca;

– stručna kontrola Strategije i usaglašavanje stavova nadležnih organa, posebnih organizacija, organa teritorijalnih jedinica, lokalne samouprave i korisnika prostora

rok: 15 dana;

– izrada finalne verzije Strategije

rok: jedan mesec.

2) Predlog prostornog plana

– izrada radne verzije predloga Prostornog plana

rok: tri meseca;

– stručna kontrola radne verzije predloga Prostornog plana

rok: 15 dana;

– izrada finalne verzije predloga Prostornog plana

rok: jedan mesec;

– obavljanje javnog uvida

rok: jedan mesec;

– finalna redakcija Prostornog plana

rok: 15 dana;

– donošenje Prostornog plana

rok: 15 dana.

3. Usvajanje Prostornog plana

Saglasno odredbama člana 19. Zakona, Prostorni plan donosi Vlada uredbom o utvrđivanju planskog dokumenta, čija je opšta sadržina utvrđena odredbama člana 16. Pravilnika.

4. Zaključivanje ugovora o implementaciji

Saglasno odredbama člana 31. Zakona sastavni deo Prostornog plana predstavlja Ugovor o implementaciji. Neophodno je pokrenuti pitanje implementacije plana još u najranijoj fazi – definisanju ciljeva i strateških opredeljenja. Sastavni deo Ugovora o implementaciji biće Bilans prioriteta i Bilans sredstava.

Bilans prioriteta biće razrađen prema obavezama pojedinih nosioca koji će obuhvatiti prioritete definisane planovima, programima, projektima i objektima. Bilans sredstava obuhvatiće obaveze po osnovu definisanih prioriteta, odnosno po planovima, programima, projektima i objektima.

Ugovor o implementaciji sadrži naročito obaveze potpisnika u pogledu uslova za pristup odgovarajućim fontovima, prema specificiranim planskim rešenjima i merama, kao i dinamiku i način obezbeđivanja sredstava za njihovu realizaciju.