Odluka o izradi Prostornog plana područja posebne namene sliva akumulacije „Ključ“

Na osnovu člana 24. stav 2. Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, broj 47/03) i člana 9. stav 5. Zakona o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, broj 135/04),

Vlada, na predlog Republičke agencije za prostorno planiranje, donosi

ODLUKU

o izradi Prostornog plana područja posebne namene sliva akumulacije „Ključ”

„Službeni glasnik RS“, broj 6 od 23. januara 2006.

1. Pristupa se izradi Prostornog plana područja posebne namene sliva akumulacije „Ključ” (u daljem tekstu: Prostorni plan).

2. Cilj donošenja Prostornog plana je utvrđivanje dugoročne koncepcije organizacije, uređenja, zaštite i korišćenja slivnog područja akumulacije Ključ na reci Šumanki; racionalno korišćenje i očuvanje prirodnih resursa; zaštita i unapređenje životne sredine, prirodnih i nepokretnih kulturnih dobara; valorizacija komplementarnih pogodnosti područja za razvoj; prostorni, saobraćajni, privredni i drugi oblici integracije područja sa okruženjem.

3. Prostornim planom obuhvaćeno je slivno područje reke Šumanke, koje čine delovi teritorije opština Leskovac, Lebane i Medveđa, i to: na teritoriji opštine Leskovac cele katastarske opštine Barje, Gagince, Melovo, Oruglica i Ravni Del; na teritoriji opštine Lebane cele katastarske opštine Buvce, Grgurovce, Drvodelj, Klajić, Lipovica, Poroštica, Radevce i Rafuna; na teritoriji opštine Medveđa cele katastarske opštine Gornja Lapaštica, Đulekare i Marovac.

Područje Prostornog plana dato je na grafičkom prikazu, koji je odštampan uz ovu odluku i čini njen sastavni deo.

4. Koncepcija Prostornog plana biće zasnovana na studijskoj, prostorno-planskoj i urbanističkoj dokumentaciji, kao i na rezultatima dosadašnjih istraživanja u oblasti planiranja i zaštite životne sredine.

5. Nosilac izrade Prostornog plana je Republička agencija za prostorno planiranje.

Nosilac izrade Prostornog plana dužan je da obezbedi pribavljanje mišljenja, uslova i saglasnosti nadležnih organa i organizacija propisanih zakonom, kao i da osigura saradnju i usaglašavanje stavova sa svim relevantnim subjektima planiranja.

6. Ministarstva, posebne organizacije, javna preduzeća i ustanove nadležne za poslove zaštite prirode, zaštite spomenika kulture, saobraćaja i telekomunikacija, poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, energetike i drugi zainteresovani organi i organizacije, dostaviće u roku od 30 dana od dana stupanja na snagu ove odluke sve raspoložive podatke, uslove i dokumentaciju iz delokruga svoga rada nosiocu izrade Prostornog plana.

7. Rok za izradu Prostornog plana je deset meseci od dana stupanja na snagu ove odluke.

8. Sredstva za izradu Prostornog plana obezbediće Republička agencija za prostorno planiranje.

9. Predlog Prostornog plana biće izložen na javni uvid u trajanju od 30 dana u zgradama skupština opština Leskovac, Lebane i Medveđa.

10. Program za izradu Prostornog plana i Odluka o izradi strateške procene uticaja na životnu sredinu Prostornog plana odštampani su uz ovu odluku i čine njen sastavni deo.

11. Ova odluka stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u „Službenom glasniku Republike Srbije”.

05 broj 350-8217/2005

U Beogradu 29. decembra 2005. godine

Vlada

Potpredsednik,

Miroljub Labus, s.r.

PROGRAM

ZA IZRADU PROSTORNOG PLANA PODRUČJA POSEBNE NAMENE SLIVA AKUMULACIJE „KLJUČ”

I. PROGRAMSKE OSNOVE

1. Uvodne napomene

Prostornim planom Republike Srbije i Vodoprivrednom osnovom Republike Srbije utvrđena je dugoročna strategija vodosnabdevanja Republike, koja se zasniva na formiranju više regionalnih sistema za vodosnabdevanje koji se oslanjaju na akumulacione prostore površinskih voda i zaštićena izvorišta podzemnih voda. Akumulacija „Ključ” na reci Šumanki predviđena je za realizaciju kao akumulacija najvišeg ranga, koja nema alternativu sa aspekta funkcije uređenja voda u gornjem delu sliva Južne Morave.

Program izrade Prostornog plana područja posebne namene sliva akumulacije „Ključ” (u daljem tekstu: Program), pripremila je Republička agencija za prostorno planiranje.

Program je urađen u skladu sa odredbama člana 25. Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, broj 47/2003) i čl. 29. i 30. Pravilnika o sadržini i izradi planskih dokumenata („Službeni glasnik RS”, broj 60/2003).

Ministarstvo za kapitalne investicije i opština Lebane u toku 2005. godine inicirale su izradu Programa u cilju stvaranja planskog osnova za realizaciju akumulacije „Ključ”.

Program polazi od pretpostavke da su u skladu sa odredbama čl. 100. i 101. Zakona o planiranju i izgradnji (u daljem tekstu: Zakon) prilikom izrade i revizije tehničke dokumentacije (Idejno rešenje kompleksnog korišćenja voda reke Šumanke, revidovani Idejni projekat – brana i akumulacija „Ključ” i revidovani Glavni projekat I faze brane i akumulacije „Ključ”) urađene prethodna, odnosno studija opravdanosti, i na taj način ispunjeni su uslovi odredaba člana 19. Zakona.

Predmet Programa je izrada Prostornog plana područja posebne namene sliva akumulacije „Ključ”.

Program se radi sa ciljem da se:

– utvrde osnovna pitanja koja će se razmatrati i rešavati Prostornim planom;

– odrede preliminarne granice Prostornog plana;

– postave okvirni sadržaj Prostornog plana područja posebne namene;

– definiše predmet, cilj, metod, organizacija i dinamika izrade prostornog plana.

Program je urađen u vidu celovitog teksta sa 20 tabela, 3 grafikona, 4 slike i grafičkim prikazom u približnoj razmeri 1:50.000.

Program čini sastavni deo Odluke o izradi Prostornog plana područja posebne namene sliva akumulacije „Ključ”.

2. Vrsta, vremenski horizont i obuhvat planskog dokumenta

2.1. Vrsta planskog dokumenta i vremenski horizont

Odredbama člana 19. Zakona o planiranju i izgradnji (u daljem tekstu: Zakon), propisano je da se prostorni plan područja posebne namene donosi za područje koje zbog svojih karakteristika ima posebnu namenu koja zahteva poseban režim organizacije, uređenja, korišćenja i zaštite prostora. Odredbama člana 19. Pravilnika o sadržini i izradi planskih dokumenata (u daljem tekstu: Pravilnik) propisano je da se za područje sliva velike i srednje akumulacije izrađuje prostorni plan područja posebne namene.

Prema članu 26. Zakona, prostorni planovi rade se za period od najmanje 10 godina. Vremenski horizont Prostornog plana određen je za vreme od 2006/2007. do 2021. godine, tako da se implementacija plana ostvaruje kroz 3 etape srednjeročnog programa od po 4 godine, za koje vreme se donosi i ugovor o implementaciji (član 31. Zakona).

Prilikom izrade srednjeročnih programa ukoliko je neophodno, moguće je pristupiti izmenama i dopunama plana.

U skladu sa navedenim odredbama Zakona i Pravilnika potrebno je uraditi prostorni plan područja posebne namene sa sledećim nazivom: Prostorni plan područja posebne namene sliva akumulacije „Ključ” 2006-2021. (u daljem tekstu: Prostorni plan).

2.2. Obuhvat prostornog plana

Sliv reke Šumanke pripada gornje Južnomoravskom slivu i nalazi se istočnom delu regiona Južnog Pomoravlja (Jablanički i Pčinjski okrug).

Prostorni plan obuhvata sliv reke Šumanke, i to na delovima teritorije opština Leskovac, Lebane i Medveđa. Na teritoriji Plana obuhvaćeno je 16 celih katastarskih opština, i to sa područja:

– opštine Lebane – Buvce, Grgurovce, Drvodelj, Klajić, Lipovica, Poroštica, Radevce i Rafuna;

– opštine Leskovac – Barje, Gagince, Melovo, Oruglica i Ravni Del;

– opštine Medveđa – Gornja Lapaštica, Đulekare i Marovac.

Katastarske opštine se poklapaju sa istoimenim naseljima i pripadajućim površinama.

Ukupna površina preliminarnog područja Prostornog plana iznosi 218,5 km2, (21848.24 ha) dok će se konačne granice utvrditi Predlogom prostornog plana. Najveći deo preliminarnog planskog područja nalazi se na opštini Lebane (oko 10.915 ha), što je oko 1/3 ukupne teritorije opštine. Po prostornom zahvatu potom je opština Leskovac (oko 7.357 ha), dok se najmanji deo planskog područja nalazi na opštini Medveđa (oko 3.577 ha).

Samo slivno područje akumulacije „Ključ” na profilu brane „Ključ” je 109,44 km2 i uključuje:

– akumulaciju „Ključ” sa zonama neposredne zaštite;

– uže gravitaciono područje akumulacije sa priobalnim pojasom širine oko 500 m;

– područja slivova svih značajnih pritoka reke Šumanke – počev od izvorišnog dela a zaključno sa akumulacijom „Ključ”;

Pregradno mesto Ključ nalazi se na oko 19 km uzvodno od Lebana koje je ograničeno sa uzvodne strane ušćem Klajićke i Lipovačke reke, a sa nizvodne proširenjem rečne doline udaljenosti oko 400 m.

Na području Prostornog plana u okviru 16 naselja prema popisu iz 2002. godine živi ukupno 2694 stanovnika, od kojih su 44 duže od 10 godina u inostranstvu. Područje Prostornog plana karakteriše izrazito mala gustina naseljenosti – 12 st/km2 (videti Tabelu 1), što ga svrstava u jedno od najređe naseljenih delova teritorije Jablaničkog okruga.

3. Razlozi, pravni i planski osnov za izradu i donošenje planskog dokumenta

3.1. Razlozi za izradu i donošenje planskog dokumenta

Osnovni razlog za izradu i donošenje Prostornog plana je stvaranje uslova za realizaciju nacionalnih, republičkih, regionalnih i lokalnih interesa na području gornjeg dela sliva Južne Morave. Akumulacija „Ključ” na reci Šumanki predviđena je za realizaciju u sklopu Vodoprivredne osnove Republike Srbije kao akumulacija najvišeg ranga, koja nema alternativu sa aspekta funkcije uređenja voda u gornjem delu sliva Južne Morave.

Izgradnjom brane i akumulacije „Ključ” izvršiće se preraspodela voda iz vodnog u sušni deo godine i rušilačko, štetno dejstvo u vreme povodnja pretvoriće se u dragoceni izvor u letnjim mesecima. Obezbediće se dovoljna količina vode za:

– snabdevanje vodom stanovništva i industrije opština Lebane i Medveđa, sa mogućnošću priključenja i naselja iz opštine Bojnik, dok je u funkciji vodosnabdevanja Leskovca od primarnog značaja akumulacija Barje;

– oplemenjivanje malih voda;

– ispuštanje garantovanog ekološkog proticaja i navodnjavanje poljoprivrednih površina.

Formiranjem akumulacije će se omogućiti i ublažavanje poplavnog talasa i stvoriti uslovi za planski razvoj turizma, lova i ribolova na ovom području.

Prostornim planom utvrdiće se: pravila korišćenja, uređenja i prostora prema utvrđenom režimu sanitarne zaštite u užoj i široj zoni; rešenje problema preseljenja stanovništva; izmeštanje saobraćajnica, infrastrukturnih i drugih objekata iz zone prostiranja vodnih akumulacija; uslovi višenamenskog korišćenja vodnih akumulacija i drugi uslovi.

3.2. Pravni osnov

Pravni osnov za izradu Prostornog plana sadržan je u odredbama:

– Zakona o prostornom planu Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 13/1996);

– Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, broj 47/2003);

– Pravilnika o sadržini i izradi planskih dokumenata („Službeni glasnik RS”, broj 60/2003) kojima je propisana sadržina prostornog plana područja posebne namene;

– Zakona o lokalnoj samoupravi („Službeni glasnik RS”, br. 9/02, 33/04 i 135/04);

– Vodoprivredne osnove Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 11/02);

– Zakona o vodama („Službeni glasnik RS”, br. 46/91, 53/93, 67/93, 48/94, 54/96 i 101/05);

– Zakona o šumama („Službeni glasnik RS”, br. 46/91, 83/92, 54/93, 60/93 i 54/96);

– Zakona o energetici („Službeni glasnik RS”, broj 84/2004);

– Zakona o javnim putevima („Službeni glasnik RS”, broj 101/05);

– Zakona o zaštiti životne sredine („Službeni glasnik RS”, broj 135/2004);

– Zakona o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, broj 135/2004);

– Zakona o proceni uticaja na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, broj 135/04);

– Zakona o integrisanom sprečavanju i kontroli zagađivanja životne sredine („Službeni glasnik RS”, broj 135/2004);

– Zakona o turizmu („Službeni glasnik RS”, broj 45/05);

– Zakona o eksproprijaciji („Službeni glasnik RS”, br. 53/95, 16/01 i 23/01);

– Zakona o poljoprivrednom zemljištu („Službeni glasnik RS”, br. 49/92, 53/93, 67/93, 48/94, 46/95, 54/96, 14/00 i 101/05).

3.3. Planski osnov

Planski osnov za izradu Prostornog plana sadržan je u odredbama Prostornog plana Republike Srbije, i to u:

– poglavlju II.3 „Korišćenje i zaštita voda i vodoprivredna infrastruktura” (tabela II-9 akumulacije potrebne za realizaciju planiranih regionalnih sistema), kojim je propisano da u akumulacije potrebne za realizaciju planiranih regionalnih sistema spada i akumulacija „Ključ”;

– poglavlju VII.5 „Donošenje prostornih planova za uže prostorne celine”, kojim je predviđeno donošenje prostornih planova područja posebne namene za slivna područja velikih i srednjih vodnih akumulacija i velika izvorišta podzemnih voda.

4. Predmet, pristup i metod izrade prostornog plana

Prostornim planom Republike Srbije i Vodoprivrednom osnovom Republike Srbije utvrđena je dugoročna strategija vodosnabdevanja Republike, koja se zasniva na formiranju više regionalnih sistema za vodosnabdevanje koji se oslanjaju na akumulacione prostore površinskih voda i zaštićena izvorišta podzemnih voda. Akumulacija „Ključ” predviđena je za realizaciju kao akumulacija najvišeg ranga, od ključnog značaja za uređenje voda u gornjo-južnomoravskom slivu. Akumulacija, kao glavni objekt za korišćenje površinskih voda, planira se kao višenamenska, ali pre svega u cilju vodosnabdevanja. S obzirom na karakter, Prostorni plan posebne namene treba da stvori uslove za uređivanje, zaštitu ali i razvoj ovog prostora.

4.1. Predmet

Predmet Prostornog plana je organizacija, korišćenje, uređenje i zaštita područja sliva akumulacije „Ključ”. Akumulacija „Ključ” predstavlja deo vodoprivrednog sistema „Šumanka” u sastavu Jablaničkog podsistema regionalnog donjo-južnomoravskog sistema za snabdevanje vodom opština Lebane i Medveđa. Akumulacija je projektovana fazno. Prva faza se odnosi na formiranje akumulacije ukupne zapremine od 440.000 mł. Objekti prve faze su: predbrana, evakuacioni tunel, šahtni deo vodozahvatne kule, pristupni put izlaznoj zatvaračnici i antierozione pregrade. Izgradnjom akumulacije se omogućava isporuka od 75 l/s vode tokom cele godine. Na taj način se zadovoljavaju potrebe opštine Lebane, koja se danas snabdeva vodom iz postojećeg vodozahvata iz živog toka reke, koji se nalazi na pregradnom mestu. Objekti prve faze predstavljaju deo konačnog rešenja, s tim da su funkcionalna celina koja može da egzistira do završetka izgradnje celog sistema.

Prosečna višegodišnja vrednost godišnje sume padavina na ovom području iznosi 828 mm. Prosečan proticaj na profilu Ključ iznosi 0,86 m2/s, male vode na profilu iznose 25 l/s za 90% odnosno 18 l/s za 95% obezbeđenosti. Verovatno maksimalna voda iznosi 871 m2/s.

Prosečan godišnji pronos nanosa na profilu brane iznosi 14.000–35.000 mł/godišnje, što zahteva preduzimanje maksimalnih mera zaštite akumulacije od nanosa.

Projektovana akumulacija Ključ na reci Šumanki ima veliki efekat na transformaciju i smanjenje maksimalnih vrednosti hidrograma poplavnih talasa reke Šumanke nizvodno od brane Ključ. Stogodišnji proticaji bi se redukovali u profilu Ključ sa prirodnog 146 m2/s na 8,3 m2/s, a u profilu Ušća, sa prirodnog 181 m2/s na 65,2 m2/s, što bi značajno smanjilo rizik od plavljenja nizvodnog područja.

Prostorni plan obuhvata tri prostorna okvira planiranja:

– akumulaciju „Ključ” sa zonama neposredne zaštite,

– uže gravitaciono područje akumulacije sa priobalnim pojasom širine oko 500 m,

– područja slivova svih značajnih pritoka reke Šumanke počev od izvorišnog dela zaključno sa akumulacijom „Ključ”.

4.2. Metodski pristup (objašnjenje modela)

Izgradnja vodoprivrednih objekata, posebno vodoakumulacija, značajan je investicioni poduhvat koji prevazilazi granice lokalnog značaja, što je upravo slučaj i sa akumulacijom „Ključ”, koja čini deo ukupnog vodoprivrednog sistema Republike. Istovremeno, izgradnja akumulacije dovodi do brojnih uticaja (direktni/indirektni) koji imaju različite efekte (pozitivni/negativni) sa stanovišta države, regiona, zainteresovanih opština, kao i neposrednih korisnika sa područja sliva, lokalnih zajednica, domaćinstava i pojedinaca.

4.2.1. Osnovne karakteristike vodoakumulacija od značaja za izradu Prostornog plana

Izgradnja objekata tipa vodoakumulacija je značajan investicioni poduhvat sa velikim brojem uticaja, među kojima se naročito ističu:

– Pored rešavanja pitanja vodosnabdevanja i stvaranja uslova za privredni preobražaj konkretnog prostora, istovremeno se menja i širi geografski i fizički prostor, što se odvija uz manje ili veće socijalne i ekonomske poremećaje na užem i širem prostoru (kao što su naselja, opštine ili region);

– Stvaranje jedne od razvojnih osnova za neposredno okruženje (naselje, opštinu ili grupu opština);

– Realizacija jednog od projekata koji su od prioriteta za državu. Međutim, akumulacije nemaju samo tehničke probleme nego i socijalne i prostorne, jer uključuju potiskivanje zatečenih i uvođenje novih elemenata u odgovarajuću sredinu.

S obzirom na različite uticaje na relativno ograničenom prostoru ispoljavaju se i različiti interesi koji mogu biti i suprotstavljeni. Ne može se zanemariti pravo stanovništva i domaćinstava na tom prostoru da štite, zastupaju i brane svoje ekonomske interese zasnovane na zakonu kao i Ustavom zagarantovana svojinska prava. Mogućnosti da se poravnjaju uticaji (koristi) i štete (troškovi) na raznim nivoima umnogome zavisi od primene odgovarajućih metodoloških postupaka. U protivnom sporovi mogu biti dugi i komplikovani.

4.2.2. Podudarnost i sukob interesa

Izgradnja akumulacija i drugih vodoprivrednih objekata izaziva razlike u interesima među stanovništvom, preduzećima i drugim nosiocima aktivnosti. Ovi interesi mogu se identifikovati sa stanovišta vremena njihovog trajanja i interesa privrednih funkcija. Na primer, potapanje zemljišta je konačni gubitak potencijala za njihove vlasnike (štete). S druge strane akumulacije su potencijal za dugoročno rešavanje problema vodosnabdevanja za veliki broj stanovnika i drugih privrednih korisnika sa područja opština koje su oslonjene na ovaj sistem, kao i za navodnjavanje i rešavanje hidromeliracionih problema šireg područja (koristi).

Različiti interesi mogu nastati i sa stanovišta pojedinaca i njihovih domaćinstava. Na primer, na jedan način doživljava potapanje zemljišta i izgradnju akumulacije stanovništvo koje se mora iseliti sa svojih tradicionalnih ognjišta, a na drugi način oni koji će ubirati određene koristi od navodnjavanja i vodosnabdevanja, turizma, lova i ribolova i proizvodnje električne energije.

Otuda se podudarnost i sukobi interesa investitora, odnosno vodoprivrede i elektroprivrede, sa jedne i privrede i stanovništva, sa druge strane, moraju posmatrati sa stanovišta poravnjanja šteta i koristi sa socijalnog, ekonomskog, prostornog i političkog aspekta.

4.2.3. Karakteristike i uticaji vodoprivrede

Vodoprivreda, bez obzira o kojim se objektima radi poseduje izrazite specifičnosti infrastrukture. Te specifičnosti dolaze do izražaja na više načina: Prvi, vodoprivreda pruža usluge kojima se koristi uža i šira društvena zajednica, preko kojih se snižavaju troškovi u delatnostima gde se te usluge pojavljuju kao inputi. Drugi, vodoprivreda je kapitalno intenzivna a ulaganja u njene objekte su nedeljiva. Preduzeća u vodoprivredi deluju u uslovima ograničene konkurencije. Treći, infrastruktura uopšte, kao i vodoprivredna imaju ulogu faktora razvoja za dato uže i šire područje – osiguranjem nesmetanog vodosnabdevanja kako domaćinstava, tako i privrede, potom mogućnostima navodnjavanja/odvodnjavanja zemljišta i po tom osnovu povećanja prinosa, stvaranjem uslova za razvoj ribolova, lova i turizma. Ne treba zanemariti i koristi od proizvodnje električne energije. Posebno treba izdvojiti uticaj na poboljšanje životne sredine.

4.2.4. Osnovne karakteristike akumulacije „Ključ” sa preliminarnim procenama efekata izgradnje

Kompletan vodoprivredni sistem Šumanka ima razvojni karakter za ovo područje jer će imati brojne i različite efekte na prostor, uslove života, ekologiju i razvoj.

4.2.4.1. Direktni efekti izgradnje

– prosečna isporuka 220 l/s vode za vodosnabdevanje,

– ispuštanje garantovanog proticaja 130 l/s tokom cele godine,

– navodnjavanje 4.900 ha poljoprivrednih površina,

– oplemenjavanje voda reke Jablanice ispuštanjem 240 l/s prosečno godišnje, odnosno do 720 l/s srednje mesečni maksimum,

– zaštita od poplava i nanosa,

– mogućnost razvoja turizma, rekreacije, lova i ribolova.

4.2.4.2. Efekti ispuštanja vode

Ispuštanje vode za različite namene će, takođe, promeniti određene uslove života i rada na ovom području. Predviđeni način navodnjavanja i oplemenjavanja malih voda (ispuštanjem vode iz površinskih slojeva akumulacije preko posebno konstruisanih zahvata) imaće pozitivne efekte na:

– kvalitet vode u akumulaciji, i

– nizvodne korisnike (za navodnjavanje, rekreaciju) koji dobijaju vodu pogodnije temperature.

4.2.4.3. Efekti potapanja zemljišta

Realizacija ovog projekta zbog potapanja zemljišta imaće određenog uticaja na korišćenje ovog područja.

Prvo, punjenje akumulacije značiće:

– potapanje dela regionalnog puta R 223 koji od Lebana vodi do sela Klajić, kao i lokalnog puta prema selu Lipovica. Za oba puta definisano je rešenje njihovog izmeštanja, i

– ugrožavanje 6 domaćinstava1, od kojih jedno živi i radi na ovom području, dok su ostala domaćinstva napustila stambene i pomoćne objekte.

Drugo, izgradnja jezera zahteva:

– potapanje oko 150 ha, najvećim delom šumskog zemljišta (80%), a manjim delom livada i pašnjaka (10%), obradivog zemljišta (9%) i voćnjaka (1%), i

– preseljenje četiri stanovnika, koji žive na prostoru budućeg jezera.

4.2.4.4. Ostali efekti

Izgradnja ove akumulacije će pozitivno uticati na uslove života, jer će značiti:

– obezbeđenje dovoljnih količina visokokvalitetne vode za piće, stvaranje uslova za razvoj određenih privrednih aktivnosti (turizam, rekreacija, lov, ribolov, intenzivna poljoprivreda i dr.),

– poboljšanje ekološkog stanja ovog prostora kroz uspostavljanje novog režima vode.

4.3. Metod – objašnjenje metodologije i primene modela

Imajući u vidu različite uticaje izgradnje akumulacije, neophodno je izvršiti vrednovanje svih efekata (pozitivnih i negativnih).

Za potrebe vrednovanja efekata izgradnje akumulacije „Ključ” prilaže se koncept pojednostavljene cost/benefit analize (troškovi i uticaji). U prvom koraku se elaborira i ocenjuje regionalna struktura područja sliva akumulacije „Ključ”, a u drugom se specificira registar povoljnih i nepovoljnih uticaja po njihovim nosiocima.

4.3.1. Ocena regionalne strukture područja

Ocena obuhvata: društveno-ekonomsku strukturu područja; tendencije razvoja i uticaj izgradnje vodoakumulacije na razvoj i društveno-političke aspekte problema:

– u okviru društveno-ekonomske strukture istražuju se: prirodna obeležja prostora; naseljenost i sastav stanovništva; zaposlenost, dohodak itd.; analiza pojedinih delatnosti i sl.; ocena značaja područja koje se potapa;

– tendencije razvoja i izgradnja akumulacije sa ocenom uticaja potapanja na funkcionisanje određenih aktivnosti.

Utvrđivanje trendova razvoja ima za cilj da se proceni:

– šta se realno gubi u određenom trenutku, i

– šta se gubi u odnosu na projektovane veličine i vrednosti do 2012. godine (prva etapa sprovođenja Plana);

– društveno-politička strana problema obuhvata: opravdanost investicionih ulaganja; javne i privatne interese; uticaj na lokalno područje; izrada projekata itd.

4.3.2. Vrednovanje uticaja

Vrednovanje uticaja obuhvata: (1) principe utvrđivanja uticaja; (2) postupak proračuna; i (3) opšti okvir za identifikaciju i vrednovanje uticaja.

(1) Okvirni model za utvrđivanje uticaja uključuje sve uticaje do kojih se dolazi realizacijom projekta. Ocena projekta uključuje direktne i indirektne koristi i troškova. Ocena se odvija poređenjem svih koristi prema svim troškovima koji nastaju pojavom projekta. Za ocenu se koristi sledeća relacija:

KT = (KD+Kj) = (TD+Tj) = TT

gde: „K” označava koristi; „T” troškove; a indeksi „T”, „D”, i „i” označavaju ukupne direktne i indirektne uticaje.

(2) Postupak za proračun uticaja, izvodi se u četiri koraka:

– identifikacija vrsta uticaja (kvantitativni i kvalitativni),

– određivanje subjekata koji trpe štete i uživaju koristi,

– proračun visine šteta i koristi učesnika,

– način plaćanja kompenzacija: jednokratno ili višekratno, u toku veka trajanja projekta. Naime, ukoliko se plaćaju jednokratno tada su deo investicija, a ako se plaćaju višekratno tada su deo troškova proizvodnje.

(3) Opšti okvir za identifikaciju i vrednovanje uticaja.

Uticaji se mogu podeliti na uticaje:

– koji se odnose na pojedino domaćinstvo,

– koje ubiraju preduzeća,

– koji se odnose na naselja,

– koji se odnose na opštine, i

– na grupe opština (region).

(3.1.) Uticaji koji se odnose na pojedino domaćinstvo

I. Neposredni uticaji

Neposredni uticaji sa nepovoljnim posledicama:

– izgubljeno zemljište i izgubljeni izvori zarada,

– izgubljeni stambeni, pomoćni i ekonomski objekti,

– izgubljeni objekti za privređivanje,

– troškovi postupaka eksproprijacije,

– troškovi traženja novih izvora zarada,

– troškovi preseljenja pokretne imovine.

Neposredni uticaji sa povoljnim posledicama (javljaju se kod naselja).

(3.2.) Uticaji koji se javljaju kod preduzeća

I. Neposredni uticaji

Neposredni uticaji sa nepovoljnim posledicama mogu se javiti, na primer kod: rudnika – potapanje nalazišta ruda, separacija, kancelarijskih i pomoćnih objekata, pristupnih puteva i sl., industrije – potapanje lokacija, objekata, sa posledicama na izgubljenu dobit, itd., poljoprivrede – izgubljeno zemljište, izgubljeni izvori prihoda, potopljeni privredni objekti itd., saobraćaja – potapanje puteva, izgradnja novih i njihovi troškovi održavanja. Slični problemi se mogu javiti kod PTT, energetike, zatim kod raznih drugih javnih objekata (škole, zdravstvene ustanove i sl.), kod sakralnih objekata i sl.

(3.3.) Uticaji koji se odnose na naselja

I. Privremeni uticaji

Povoljni uticaji: mogućnosti zapošljavanja na izgradnji brane i dodatnog prihodovanja stanovništva, ubiranje naknade za iskop zemlje, kamena, seču šuma i sl., dodatna prodaja poljoprivrednih proizvoda, porast prometa u lokalnoj trgovini, ugostiteljstvu, itd.

Nepovoljni uticaji: štete zbog uništavanja rastinja za vreme izgradnje vodoprivrednih objekata (usevi, pašnjaci, voćnjaci itd.), ostale štete kao posledica izvođenja radova.

II. Trajni uticaji

Povoljni uticaji: izgradnja infrastrukture i drugih objekata investitora – izvođača radova, koji se prepuštaju lokalnom stanovništvu posle izgradnje akumulacije (pristupni putevi, električna mreža, vodovod, stanovi i sl.); stečene kvalifikacije i radne navike kod lokalnog stanovništva; povoljni uticaji zbog nastanka akumulacije: vodosnabdevanje, uređenje bujica i vodotoka u slivnom području (sprečavanje erozije i poplava, podizanje boniteta zemljišta), navodnjavanje/odvodnjavanje, ribarstvo, turizam, rekreacija, obezebeđenje povoljnijih uslova stanovanja preseljenom stanovništvu, poboljšanje životne sredine, i dr.

Nepovoljni uticaji: usled neizvesnosti i iščekivanja odluke o potapanju određenih površina; porast podzemnih voda itd.; uticaj akumulacije na remećenje dosadašnje organizacije prostora: dodatno nepokriveni troškovi investitora za uspostavljanje nove organizacije prostora, dodatni troškovi održavanja nove prostorne organizacije (vodovodna, električna i telefonska mreža); smanjenje poljoprivrednih površina i smanjenje poljoprivredne proizvodnje; smanjenje stanovništva i potencijalnih korisnika i sl; mogući uticaji gradnje brane, dovodnih tunela, injektiranje dna jezera i drugih objekata na režim voda, posebno izvora pitke vode; potapanje objekata od kulturnog i istorijskog značaja; psihičke i društvene teškoće zbog pomeranja stanovništva, itd.

Neodređene karakteristike nekih uticaja: klimatski i estetski uticaj akumulacije (podizanje nivoa vode, iskopi zemlje, kamenja, zamuljivanje rubnih delova obala itd.).

(3.4.) Uticaji koji se odnose na opštine

I. Privremeni uticaji

Povoljni uticaji: porast budžetskih prihoda opštine po osnovu poreza na lične dohotke zaposlenih na brani; porast budžetskih prihoda opštine iz povećanja raznih poreza i doprinosa; ubiranje naknada po osnovu korišćenja građevinskog i drugog sirovinskog materijala i sl.

Nepovoljni uticaji: smanjenje prihoda zbog opadanja poslovnih aktivnosti stanovništva kao posledica neizvesnosti i iščekivanja odluke o potapanju i eksproprijaciji; pojava napetosti i sukoba među pogođenim stanovništvom; ostalo.

II. Trajni uticaji

Povoljni uticaji: porast budžetskih prihoda opštine po osnovu poreza i doprinosa; ubiranje „vodne rente”; novo zapošljavanje po osnovu rada akumulacije i aktiviranja potencijala za razvoj turizma, ribolova, poljoprivrede, usluga, porast poljoprivrednih prinosa po osnovu navodnjavanja zemljišta i dr.

Nepovoljni uticaji: smanjenje budžetskih prihoda opštine po osnovu poreza na poljoprivredno i šumsko zemljište koje se potapa ili se uzima za izgradnju saobraćajnica i drugih infrastrukutra.

Nakon obavljenog vrednovanja prethodno navedenih uticaja, isti se mogu tabelarno iskazati po nosiocima i vrstama odnosno, primera radi:

Novčano izražene vrednosti uticaja koji se javljaju nakon prve godine – početak ostvarenja projekta i nastanka šteta i koristi, treba svesti na sadašnju vrednost preko koje se saznaje izvodljivost ili opravdanost izgradnje objekta vodoakumulacije, jer su na primer ukupni uticaji po godini pozitivni u odnosu na štete po godinama.

5. Analiza stanja, problema i potencijala

Sliv reke Šumanke je jedini raspoloživi potencijal ovog područja kojim se dugoročno može obezbediti voda za piće i za druge namene u regionu. Reka Šumanka se već koristi kao izvorište za vodosnabdevanje opštine Lebane.

Takođe, na slivnom području reke Šumanke izražena je slaba naseljenost, odsustvo industrijskih kapaciteta, nepostojanje magistralnih putnih i železničkih pravaca kroz dolinu, uz prisustvo šumskog i drugog vegetacionog pokrivača koji se nalazi na najvećem delu slivnog područja, što ukupno daje povoljne uslove za obrazovanje akumulacije sa stanovišta kvaliteta vode u njoj. Mogućnost za popravku režima malih voda reke Jablanice putem izravnjavanja voda u akumulacijama na slivu su veoma ograničene.

5.1. Prirodni uslovi i resursi

Stanje

Područje Prostornog plana zahvata prostor od 21848.24 ha. Od toga ima 10187.76 ha poljoprivrednog zemljišta (oko 46.63% od ukupnog), oko 9721.01 ha šumskog (oko 44.49% od ukupnog), oko 1441.47 ha građevinskog (oko 6,6% od ukupnog), a oko 498.00 ha je ostalo zemljište (oko 2,8% od ukupnog). Samo područje Plana ima u odnosu na pripadajuće opštine naglašeniji šumski karakter.

Poljoprivrednih površina na području Plana ima oko 10.188 ha, od toga se 5.402 ha nalazi na delu opštine Lebane, oko 3.477 ha na delu opštine Leskovac, i oko 1.806 ha na delu opštine Medveđa. Ne raspolaže se podacima o strukturi korišćenja ovih površina. Može se pretpostaviti da je slična sa strukturom korišćenja pripadajućih opština, što znači da je na delu opštine Lebane visoka zastupljenost oranica i njiva, na delu opštine Leskovac još naglašenije učešće oranica i njiva, a na delu opštine Medveđa najznačajnije je učešće livada i pašnjaka. Znači da se na planskom području radi o potencijalu kako za razvoj ratarskih proizvoda tako i za razvoj stočarstva.

Ne raspolaže se podacima o strukturi korišćenja ovih površina. Može se pretpostaviti da je slična sa strukturom korišćenja pripadajućih opština, što znači da je na delu opštine Lebane visoka zastupljenost oranica i njiva, na delu Leskovačke opštine još naglašenije učešće oranica i njiva, a na delu opštine Medveđa najznačajnije je učešće livada i pašnjaka. Znači da se na planskom području radi o potencijalu kako za razvoj ratarskih proizvoda tako i za razvoj stočarstva.

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji 2004. godine.

Na području Prostornog plana ima 9721,01 ha šumskog zemljišta, od toga oko 4.627 ha (odnosno 46,6%) šuma je na planskom delu područja koji se nalazi u opštini Lebane, oko 3.478 ha (35,8%) u opštini Leskovac i oko 1.616 ha (16,6%) u opštini Medveđa.

Ne raspolaže se konkretnim podacima o kretanju pošumljavanja i posečenoj drvnoj masi po katastarskim opštinama obuhvaćenim Planom. Međutim, može se pretpostaviti da se tendencije prisutne na pripadajućim opštinama odnose i na plansko područje. Kada je u pitanju pošumljavanje znači da se obim pošumljavanja tokom proteklih 20-tak godina stalno smanjivao, naročito na području opštine Lebane. Posmatrajući opštine u celini, sadašnji obim pošumljavanja (u šumama i van šuma) iznosi oko 123,4 ha, dok je 1982. godine iznosio oko 335 ha.

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji iz 1983. i 2004. godine.

Slične tendencije su ispoljene i kod kretanja posečene šumske mase, naročito u opštinama Lebane i Medveća, gde je obim seče u odnosu na osamdesete godine povećan za oko 30%.

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji iz 1983. i 2004. godine.

U slivu Južne Morave na području Regiona Južnog Pomoravlja izdvojeni su regionalni vodoprivredni sistemi, i to: Pčinjski, Vlasinsko jezero, Vlasinski i Jablanički. Na osnovu Vodoprivredne osnove Republike Srbije u Pčinjskom okrugu izgrađene su akumulacije Prvonek, Lisina i Vlasinsko jezero, dok je planirana za izgradnju Prohor na Pčinji. U Jablaničkom okrugu izgrađene su akumulacije Barje i Brestovac, a planirane su Svođe, Grgurevac i Ključ.

Vodoprivrednom osnovom propisan je kvalitet površinskih voda u slivu Južne Morave – klasa IIa, s tim da merenja u proteklim godinama pokazuju da se u pojedinim delovima sliva beleži klasa IV i niže.2

Na području Prostornog plana ne postoje istražna i eksploataciona polja mineralnih sirovina, dok prema podacima Ministarstva rudarstva i energetike3 na područjima opština Leskovac i Medveđa postoje 4 odobrena istražna polja („IGM – Mladost” – Leskovac u Leskovcu; „Hearenjard ventures”, d.o.o. Beograd, „SEE”, d.o.o. Beograd, „Sijerina” Beograd u Medveđi). Eksploatacija je odobrena na ukupno 3 polja, od toga jedno u Leskovcu („IGM Pobeda” – Leskovac), dok su 2 na području opštine Medveđa („Energoprojekt” – Beograd u Sijarinskoj banji, „Lece” – rudnik olova i cinka). Na području opštine Lebane ne postoje istražna i eksploataciona polja.

Problemi i ograničenja

Poljoprivredni zemljišni potencijal ne koristi se uvek racionalno, što je uzrokovano brojnim faktorima (nepovoljna, usitnjena, posedovna struktura poljoprivrednih gazdinstava, velika zastupljenost staračkih domaćinstava, neodgovarajuća opremljenost gazdinstava, nerazvijena infrastruktura, posebno melioraciona, itd.). Takođe, postojeća organizovanost (zadružni sistem) ne odgovara potrebama savremene organizacije, što se posebno ispoljava kod otkupa poljoprivrednih proizvoda. Treba imati u vidu da će se zbog potrebe punjenja akumulacionog jezera izuzeti oko 150 ha zemljišta, od toga oko 30 ha poljoprivrednog zemljišta (uglavnom obradivog, i livada i pašnjaka).

Plansko područje raspolaže značajnim šumskim fondom, koji se tokom vremena umesto da se poveća smanjuje. Ovaj negativan proces karakterističan je za zemlju u celini i pored činjenice na planska rešenja (PP Srbije), kao i sve negativne posledice na životnu sredinu.

Sadašnji obim pošumljavanja (u šumama i van šuma) je na području opština obuhvaćenih Prostornim planom oko 2,5 puta manji u odnosu na 1980-te godine, dok je istovremeno obim posečene drvne mase uvećan za oko 30%. Posebno se ove negativne tendencije ispoljavaju na području opštine Lebane. Ova činjenica ukazuje na neracionalan odnos prema šumskom potencijalu odnosno njegovo devastiranje, sa mogućim negativnim posledicama na prirodnu (erozije) i životnu sredinu (povećanje zagađenosti). Ovaj problem može biti posebno izražen kada su u pitanju slivna područja. Nesklad posečene drvne mase i pošumljavanja upozorava da se zakon o zaštiti prirode ne uvažava jer nije ispoštovan princip o posečenoj i pošumljenoj drvnoj masi. Pored toga, za potrebe akumulacionog jezera potopiće se oko 120 ha šumskog zemljišta, što će još više pogoršati stanje.

Pojava neuređenih rečnih tokova, kao i nedovoljna zaštita od erozija koja utiče na smanjenje prinosa poljoprivrednih kultura takođe predstavljaju značajan problem.

Potencijali

Na planskom području, pored šumskog zemljišta, zastupljeni su značajnije oranične površine, kao i pašnjaci i livade. Znači da se na planskom području radi o potencijalu kako za razvoj ratarskih proizvoda tako i stočarstva.

Pored navedenih poljoprivrednih delatnosti, postoje uslovi za voćarsku proizvodnju. Relativno izolovano područje sa malim brojem stanovnika predstavlja pogodnu sredinu za proizvodnju zdrave hrane, za koju postoji potražnja na inostranom tržištu. Revitalizacija stanovništva treba da bude praćena i revitalizacijom poljoprivrede (voćarstva, stočarstva i dr.) zbog izuzetnih efekata na porast dohodaka stanovništva i doprinos izvozu Regiona.

Povećanje pošumljenosti je neophodno iz više razloga (zaustavljanja erozionih procesa, u funkciji formiranja zaštitnih zona akumulacije racionalnog korišćenja zemljišta i dr.), pa su i mogućnosti za značajnije povećanje drvne mase realne. Pored toga, plansko područje raspolaže velikim potencijalom za proizvodnju lekovitog i šumskog bilja.

Obilje vode, odnosno izgradnja akumulacije Ključ predstavlja značajan potencijal kako za rešavanje pitanja vodosnabdevanja, tako i za navodnjavanje (mali sistemi, veći pokretni sistemi, veliki zalivni sistemi vezani za mogućnosti pojedinih akumulacija) odnosno odvodnjavanje. Procenjuje se da će se navodnjavati oko 4.900 ha poljoprivrednog zemljišta, što će omogućiti intenziviranje poljoprivrede i povećanje prinosa.

5.2. Stanovništvo i privreda

Stanje

STANOVNIŠTVO, DOMAĆINSTVA I STANOVI

Negativne karakteristike kretanja stanovništva u Jablaničkom okrugu u celini i Regionu Južnog Pomoravlja u širem smislu, karakteristično je i za područje Prostornog plana. U Tabeli 9. dato je kretanje stanovništva u periodu od 1948. do 2002. godine. Beleži se izraziti pad broja stanovnika, tako da u slivu akumulacije „Ključ” 2002. godine živi samo 1/5 prvobitnog stanovništva, što daje sliku kompletne demografske depresije.

Na području Prostornog plana, prema popisu iz 2002. godine živi 2.694, od kojih 44 stanovnika živi duže od 1 godine u inostranstvu. Sadašnji broj stanovnika (2.650) čini oko 1,0% populacije Jablaničkog okruga, dok je 1948. godine učešće iznosilo 4,48%. Od 1948. do 2002. godine stanovništvo se smanjilo za pre-ko 7.700.

Starosnu strukturu stanovništva karakteriše visoka zastupljenost kategorije stanovnika iznad 60 godina starosti – nešto preko 40%, što je naročito karakteristično za naselja sa područja opštine Lebane – 43,6%, dok je nešto povoljnija starosna struktura stanovništva u naseljima sa područja opštine Medveđa – gde je 29% iznad 60 godina starosti.

Izvor podataka: RZS – Popis stanovništva 2002. godine.

Aktivnih stanovnika u naseljima na području sliva Ključ ima 1.584, a stopa aktivnosti iznosi blizu 60% – u lebanskim naseljima 63,3%, u naseljima sa područja opštine Leskovac 61,1% a sa područja opštine Medveđa 41,4%. Deo aktivnog stanovništva ne obavlja svoja zanimanja, takvih na području sliva ima 110. Izdržavanog stanovništva ima 702 odnosno preko 26%. Broj lica sa ličnim prihodima iznosi 264 odnosno oko 13%.

Od 2.650 stanovnika koja žive na području sliva 1.973 odnosno 74,4% od rođenja stanuje u mestu rođenja.

Na području Prostornog plana, prema popisu iz 2002. godine ima 919 domaćinstava, dok je 1948. godine bilo 1.667. Prosečna veličina domaćinstva se tokom vremena smanjivala, i danas iznosi 2,9 stanovnika po domaćinstvu. Određene razlike postoje i na području Plana. Najveća prosečna domaćinstva karakteristična su za naselja koja pripadaju opštini Medveđa (3,2) a najmanja opštini Lebane (2,8).

Na području Prostornog plana, prema popisu iz 2002. godine ima 1.445 stambenih objekata, od kojih su 1.187 za stalno stanovanje, ukupne površine 65.202 m2. Prosečna površina stana iznosi 55,4 m2. Prosečan broj lica u nastanjenim stanovima iznosi 3,1, sa izuzetkom naselja na području opštine Lebane gde je manji (2,6). Prosečna površina na jedno lice iznosi 31,1 m2. Odnos broja domaćinstava i stanova iznosi 0,6 što znači da je broj stanova daleko veći od broja domaćinstava.

Problemi i ograničenja

Izražena depopulacija stanovništva predstavlja osnovni i višeznačajniji problem. Naselja sa područja Prostornog plana se prazne. Izrazito se proces depopulacije ispoljio u naseljima koji pripadaju lebanskoj opštini (naročito naselja Radevce, Poraštica, Lipovica, Drvodelj), gde danas živi manje od 1/4 broja stanovnika koje je živelo 1948. godine. Slično stanje je i u naseljima sa planskog dela koje pripada opštini Medveđa (oko 1/4), a posebno se to odnosi na naselja Marovac i Đulekare.

Proces starenja je uveliko zahvatio prostor sliva Ključa. S obzirom da se radi o poljoprivrednom području, očigledno je da su poljoprivredna domaćinstva stara, što ima negativne posledice na poljoprivrednu proizvodnju.

Struktura stanovništva prema aktivnosti na području Prostornog plana je nepovoljnija u odnosu na okruženje. Stopa aktivnosti je visoka (oko 60%), ali pre svega kao posledica poljoprivrednog karaktera područja, a što takođe ukazuje na odsustvo ostalih privrednih delatnosti na vangradskim delovima opština posebno opština Lebane i Medveđa. Niska pokretljivost stanovništva je takođe prouzrokovana nerazvijenošću ovog područja.

Poseban problem je nepovoljna obrazovna struktura stanovništva starijeg od 15 godina, tako da je obrazovna slika znatno nepovoljnija od prosečne u opštinama sliva.

Izrazito smanjenje stanovništva i domaćinstava ima za posledicu višak stanova, što je posebno izraženo u naseljima sa područja opštine Medveđa i Lebane. U velikom broju seoskih naselja je broj stanova višestruko veći od broja domaćinstava.

Ukoliko bi se nastavilo smanjenje stanovništva, uz istovremeno intenziviranje procesa starenja, mnoga sela i delovi područja Prostornog plana bi išla ka demografskom gašenju. Imajući u vidu strateški položaj ovog područja, s jedne strane i mogućnosti za razvoj koje izgradnja akumulacije Ključ otvara, s druge strane dalja depopulicija bi predstavljala vrlo nepovoljan proces.

Potencijali

Za kapacitet ljudskog resursa kao razvojnog potencijala se može reći da je ograničen – mali broj stanovnika, izraženo starenje stanovništva, kao i nepovoljna obrazovna struktura. Mećutim, sa strateškog stanovišta vrlo je važno da se stanovništvo ne samo zadrži već i da se obnovi. Realno je očekivati da ukoliko dođe do aktiviranja svih resursa (vodnog, poljoprivrednog, turističkog i dr.) i otvaranja mogućnosti za zapošljavanje i prihodovanje započne proces povratka stanovništva i oživljavanja demografskih tokova i vitalnih demografskih karakteristika.

Neiskorišćen stambeni fond, kao posledica smanjenja stanovništva i opšte privredne zaostalosti, može da predstavlja odgovarajući potencijal za razvoj različitih delatnosti – od različitih usluga do realizacije poljoprivrednih programa.

PRIVREDA

Stanje

Na području Prostornog plana poljoprivreda je najvažnija aktivnost. Od 2650 stanovnika 1847 (oko 70%) je poljoprivredno stanovništvo. Poljoprivredni posed ima 1504 poljoprivrednih stanovnika odnosno njih oko 81%. Aktivno se poljoprivredom bavi 1.325 stanovnika, što znači da je stopa aktivnosti 71,7%. Od ukupnog aktivnog poljoprivrednog stanovništva 1.301 su individualni poljoprivrednici. Izdržavanog poljoprivrednog stanovništva ima 471 odnosno 25,5% poljoprivrednog stanovništva.

Prosečno po 1 poljoprivrednom stanovniku na planskom području dolazi 5,5 ha poljoprivrednog zemljišta – u delu opštine Medveđa – 5,1 ha, u delu opštine Leskovac 5,5 ha, a u delu opštine Medveđa – 7,3 ha.

U pogledu stanja posedovne strukture nema podataka za područje Prostornog plana, ali se daje za opštine kojima pripadaju naselja sliva, jer se može pretpostaviti da nema većeg odstupanja.

Problemi i ograničenja

Područje sliva akumulacije Ključ kao deo Jablaničkog okruga odnosno nerazvijenih opština Lebane i Medveđa u proteklim godinama pokazuje tendencije još naglašenijeg zaostajanja, što se pre svega može sagledati u smanjenju poljoprivredne proizvodnje, posebno u pojedinim delatnostima (stočarstvu).

Ključni problem nerazvijenosti su nedovoljna ulaganja i nemogućnost zapošljavanja, koje imaju za posledicu, veliki odliv stanovništva u razvijenije opštinske centre (pre svega Leskovcu), druga područja u zemlji i u inostranstvo, odnosno stalnu depopulaciju seoskih naselja.

U proteklom periodu poljoprivreda pokazuje brojne znake zaostajanja, kao što su: smanjenje obima proizvodnje posebno u stočarstvu, slabosti u organizovanju otkupa poljoprivrednih proizvoda, nedovoljnu povezanost sa prerađivačkom industrijom. Poseban problem predstavlja usitnjenost poseda poljoprivrednih gazdinstava sa stanovišta organizacije moderne poljoprivredne proizvodnje.

Potencijali

Na području Prostornog plana poljoprivreda je najvažnija aktivnost. Po izgradnji akumulacije Ključ stvoriće se pretpostavke za intenziviranje poljoprivrede, jer će se omogućiti navodnjavanje blizu 5.000 ha poljoprivrednog zemljišta. Takođe izgradnja ovog vodoprivrednog objekta stvara uslove i za razvoj drugih delatnosti, pre svih turizma i uslužnih delatnosti (ugostiteljskih, prometnih, uslužnih i dr.). Vrlo važan uticaj izgradnje akumulacije treba da se ostvari na poboljšanje životne sredine, čime se stvaraju pretpostavke za bolje uslove življenja i rada.

5.3. Naselja i infrastruktura

Stanje

Na području Prostornog plana nalazi se ukupno 16 seoskih naselja. Prosečan broj stanovnika po naselju iznosi svega 168. Svega jedno naselje ima preko 400 stanovnika (Grgurovce 420), 9 naselja imaju između 200 i 400 stanovnika a 4 (Drvodelj, Radevce, Melovo i Ravni Del) manje od 100 stanovnika. Velika je usitnjenost naselja – prosečan broj stanovnika po naselju je preko 7 puta manji od prosečne veličine naselja u Srbiji (168 prema 1.218 stanovnika).

Naselja su razbijenog tipa i pripadaju klasi zaseoka, niske gustine naseljenosti, što inače u mnogome obeležava naselja Jablaničkog okruga. Ovakve karakteristike su uslovljene geomorfološkim obeležjima – pobrđa i brda sa visinama i preko 750 m, nagiba do 150, prekrivena pretežno šumskom vegetacijom.

Na slivnom području dominiraju lokalni putevi. Nema magistralnih pravaca, dok se od regionalnih puteva izdvaja R-223 od Lebana prema Klajiću čije će izmeštanje biti neophodno. Svojim položajem na teritoriji 3 opštine (Medveđa, Lebane i Leskovac) prema administrativnoj liniji sa AP Kosovo i Metohija, područje Prostornog plana je nedovoljno povezano, a samim tim i neintegrisano sa okruženjem.

Elektroenergetskim snabdevanjem su sa izuzetkom nekoliko naselja (Drvodelj, Đulekare) obuhvaćena sva domaćinstva u ostalim naseljima. Za potrebe napajanja akumulacije Ključ izgrađen je dalekovod 35 kV. Oko polovina stanova su opremljena vodovodnim instalacijama, a da pri tome nije rešeno pitanje organizovanog vodosnabdevanja. Sanitarno – higijenski uslovi su obezbeđeni u manje od 10% stanova.

Problemi i ograničenja

Naselja na području Prostornog plana, kao dela mreže naselja i centara Jablaničkog okruga i Regiona Južno Pomoravlje karakteriše izrazita nerazvijenost – odsustvo centara, demografska usitnjenost, a pored toga naselja su razbijenog tipa sa zaseocima. Niska gustina naseljenosti i usitnjenost mreže naselja predstavlja otežavajuću okolnost za njihovo komunalno opremanje. Nerazvijena je mreža obrazovnih institucija, kao i sistem zdravstvene zaštite. U značajnom zaostajanju je i opremljenost telefonskim priključcima. Obezbeđenje bolje dostupnosti osnovnim uslužnim objektima je otežano, s obzirom na udaljenost od razvijenijih centara (Leskovca i Vranja).

Ceo sliv je danas izolovan, tako da su naselja sa ovog područja međusobno nepovezana i neintegrisana sa okruženjem, gotovo da se može reći da ne postoji funkcionalna povezanost naselja, što dodatno smanjuje pristupačnost za korišćenje različitih kapaciteta većih naselja i centara iz okruženja.

Sa stanovišta infrastrukturne opremljenosti (pre svega saobraćajne) nedostaci se naročito ističu na pravcu istok – zapad (pre svega zbog geomorfoloških ograničenja), kao i u perifernim i delovima planskog područja u blizini AP Kosovo i Metohija (nedostatak lokalnih puteva).

Pored toga, problem predstavlja i neadkevatna tehnička opremljenost, i to: 1) nedostatak puteva sa savremenim kolovozom; 2) neodgovarajući kvalitet snabdevanja elektroenergijom; 3) mali kapacitet pošta i telefonskih centrala za veći broj priključaka i kvalitetnije veze; i dr. 4) nedovoljan broj baznih stanica mobilne telefonije za pokrivanje teritorije sliva akumulacije Ključ.

Nerazvijenost lokalne ekonomije i nedovoljna opremljenost infrastrukturom (socijalnom, saobraćajnom i komunalnom) predstavlja jedan od ključnih problema i zahteva definisanje planskih rešenja sa merama i instrumentima za realizaciju oživljavanja, opremanja i razvoja područja, pogotovu onih delova koja raspolažu potencijalima za razvoj intenzivnog stočarstva i voćarstva u kombinaciji sa turizmom i drugim uslugama.

Potencijal

Područje Prostornog plana raspolaže najvažnijim resursom – vodom koji se može aktivirati izgradnjom akumulacije „Ključ”. Pored vodoprivrede i energetike, šumarstvo i drvnoprerađivačka industrija, poljoprivreda i osnovna prerada, kao i turizam se mogu razvijati na osnovu aktiviranja vodnog potencijala. Na drugoj strani ljudski potencijali su znatno limitirani i neophodna je demografska revitalizacija ne samo planskog područja već i Regiona u celini.

Izgradnja akumulacije „Ključ” umnogome će doprineti promeni odnosa prema ovom području, s obzirom na njegov regionalni karakter (vodosnabdevanje više opština) sa jedne strane i mogućnost promene uslova za razvoj lokalne ekonomije, zapošljavanja i obezbeđenja boljih uslova života.

Pored toga, neposredna blizina magistralnog pravca M-9, kao i evropskog infrastrukturnog Koridora X (drumski, železnički, elektroenergetski, telekomunikacioni, energetski – gasovod) sa planiranim bočnim vezama predstavlja najznačajniji potencijal za razvoj infrastrukture i ukupan socio-ekonomski razvoj regiona južnog pomoravlja, što će se povoljno odraziti i na slivno područje akumulacije Ključ.

5.4. Zaštita životne sredine

Stanje

Vazduh

Na području Prostornog plana ne postoje podaci o organizovanim merenjima u dosadašnjem periodu koji bi ukazivali na kvalitet vazduha. Može se pretpostaviti da je osnovni izvor eventualnog zagađenja vazduha nekontrolisana proizvodnja i ispuštanje izduvnih gasova iz saobraćaja i domaćinstava, koji nastaju kao posledica: korišćenja starih vozila bez odgovarajućih uređaja za prečišćavanje izduvnih gasova i nekontrolisanog spaljivanja različitih materija. S obzirom na malu gustinu naseljenosti, kao i nizak intenzitet saobraćaja taj uticaj je gotovo zanemarljiv.

Vode

Kvalitet vode reke Šumanke, kao i njenih pritoka ne zadovoljava Vodoprivrednom osnovom određenu klasu. Glavni izvori zagađenja su domaćinstva, ali u celini nije ugrožen potencijal za vodosnabdevanje.

Nasuprot nižem kvalitetu voda u rečnim tokovima, kvalitet i rezerve podzemnih voda su vrlo dobre i radi očuvanja ovakvog stanja zahtevaju poseban režim zaštite.

Zemljište

Stanje kvaliteta zemljišta u direktnoj je vezi sa sistemom upravljanja otpadom (čvrstim, tečnim i opasnim) i upotrebom agrohemijskih mera u poljoprivrednoj proizvodnji.

S obzirom da se u naseljima vrši nekontrolisano smeštanje otpada, moguće je zagađenje zemljišta.

Flora i fauna – biodiverzitet

Područje Prostornog plana je nekada u znatnoj meri obilovao autohtonom šumskom vegetacijom hrasta, cera, bukve i u višim predelima zimzelenim rastinjem. Posebnu vrednost predstavljaju travne vegetacije livada i planinskih pašnjaka, koje obiluju lekovitim biljem. Na osnovu raspoloživih podataka na području Prostornog plana ne nalazi se ni jedno zaštićeno ili u postupku zaštite prirodno dobro.

Od divljači zastupljeni su veverica, zec, jelen, lisica, vuk, divlja svinja, a od ptica fazan, jarebica, prepelica, kos i dr., a od riba pastrmka, mrena, krkuša, klen i dr.

Problemi i ograničenja

Vazduh

Opšti problem za region južnog pomoravlja u celini, kao i za područje Prostornog plana predstavlja nedostatak propisa i neprimenjivanje republičkih zakona.

Vode

Nedostatak propisa za upravljanje vodama i tečnim otpadom, kao i neprimenjivanje republičkih zakona, predstavlja opšti problem i na slivnom području.

Poseban problem predstavlja nekontrolisano oslobađanje tečnog otpada iz domaćinstava kao posledica neodgovarajuće komunalne opremljenosti.

Zemljište

Nekontrolisano smeštanje otpada predstavlja opšti problem. Poseban problem koji je rezultat nediscipline predstavljaju „divlje deponije” – rasuti po naseljima i u blizini puteva. Od izuzetne važnosti je da se na području sliva preventivno spreče negativne pojave koje se beleže u regionu južnog pomoravlja u celini, na primer slučajevi smeštanja otpada u rečne tokove.

Flora i fauna – biodiverzitet

Nekontrolisana seča šuma, kao posledica ekonomske nerazvijenosti i korišćenja drvne mase za loženje, ima za posledicu izražene erozione procese, što potencijalno predstavlja problem i ograničenje u budućem upravljanju slivnim područjima. S tim pre, što će se za potrebe akumulacije i punjenja jezera potopiti oko 120 ha šumskog zemljišta.

5.5. Namena prostora

Područje Prostornog plana zahvata prostor od 21848.24 ha. Preliminarna procena uticaja izgradnje akumulacije „Ključ” na korišćenje prostora pokazuje da će doći do izuzimanja oko 120 ha šumskog zemljišta i oko 30 ha poljoprivrednog, odnosno ukupno oko 150 ha.

Izgradnja akumulacije neposredno će uticati na promenu namene i strukturu potencijala pojedinih prirodnih resursa. Procenjuje se da će po potapanju 150 ha, namena zemljišta iznositi: 10037.76 ha poljoprivrednog zemljišta (oko 46.34% od ukupnog), oko 9601.01 ha šumskog (oko 43.26% od ukupnog), oko 648.00 ha je vodno i ostalo zemljište (oko 3,8 % od ukupnog), dok se potapaju zanemarljivo male površine građevinskog zemljišta.

Ove promene će se prevashodno ostvariti na području opštine Lebane, odnosno pripadajućih naselja.

6. Ciljevi razvoja, korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja

6.1. Opšti, posebni i specifični ciljevi

Polazne osnove Strategije razvoja i zaštite slivnog područja akumulacije Ključ su opšti, posebni ciljevi i specifični ciljevi.

Definisanje ciljeva, zadataka, prioriteta i mehanizama i instrumenata implementacije prostornog razvoja i organizacije i uređenja prostora spada u fundamentalne i najvažnije aspekte prostorno planske nauke, tehnike i politike. Za potrebe izrade ovog programa rada korišćen je metod „drvo relevantnosti” kao polazna osnova za analizu, selekciju i formulisanje sistema ciljeva, koji će se izradom Strategije pretočiti u zadatke i prioritete.

Na osnovu prethodnog modela definisani su sledeći ciljevi:

6.1.1. Opšti ciljevi

Osnovni cilj je utvrđivanje dugoročne koncepcije organizacije, uređenje, zaštite i korišćenja područja akumulacija „Ključ” na reci Šumanki, kako bi se obezbedili uslovi za zaštitu područja akumulacije od degradacije.

Ovaj osnovni cilj uključuje sledeće opšte ciljeve:

– Obezbeđivanje prostora i uslova za formiranje akumulacije i lociranje infrastrukture u funkciji akumulacije;

– Stvaranje uslova za nesmetano funkcionisanje vodozahvatnih postrojenja, prateće infrastrukture i objekata;

– Zaštita slivnog područja a posebno priobalja akumulacije od nenamenskog korišćenja zemljišta;

– Uspostavljanje zona sanitarne zaštite izvorišta, pojasa i zona tehničke zaštite vodozahvata i pratećih objekata;

– Definisanje režima korišćenja i uređenja prostora po zonama sanitarne i tehničke zaštite;

– Obezbeđenje zaštite područja sliva akumulacije od degradacije, posebno neplanske izgradnje i nekontrolisane seče šuma;

– Određivanje režima korišćenja poljoprivrednog zemljišta i primene agrotehničkih mera u zaštićenom području;

– Utvrđivanje uslova korišćenja šuma, pašnjaka i livada u zaštićenom području;

– Propisivanje uslova za izgradnju, rekonstrukciju i korišćenje infrastrukturnih sistema u slivnom području;

– Utvrđivanje optimalnog razmeštaja aktivnosti, fizičkih struktura i stanovništva u zoni zaštite.

6.1.2. Posebni ciljevi

Na osnovu opštih ciljeva izvedeni su sledeći posebni ciljevi:

– Unapređenje kvaliteta života stanovništva sa planskog područja i lokalnih zajednica, stvaranje uslova za zadovoljenje potreba lokalnih zajednica i poboljšanje dostupnosti javnim servisima;

– Utvrđivanje elemenata strategije razvoja zasnovanih na uravnoteženim interesima – nacionalnih, regionalnih i lokalnih, sa interesima lokalnih zajednica na planskom području, na principima održivosti, kompenzacije, socijalne pravičnosti, solidarnosti, socijalne kohezije, uravnoteženog razvoja i dr.;

– Rešavanje konfliktnih interesa između vodoprivrede i ostalih korisnika prostora;

– Smanjenje ili eliminisanje negativnih posledica utvrđenog režima zaštite voda;

– Optimalno i usklađeno korišćenje prirodnih potencijala i fizičkih struktura na području sliva akumulacije;

– Razvoj i razmeštaj komplementarnih delatnosti na planskom području;

– Unapređenje kvaliteta životne sredine;

– Definisanje planskih rešenja, pravila i smernica u funkciji dugoročne organizacije, uređenje, zaštitu i korišćenje područja.

6.1.3. Specifični ciljevi

Razradom posebnih ciljeva definisani su specifični ciljevi:

– Obavljanje detaljne analize uzročno – posledičnih odnosa u prostoru izazvanih izgradnjom akumulacije Ključ:

– Utvrđivanje negativnih posledica i valorizacija podsticaja koji nastaju izgradnjom akumulacije Ključ (analiza odnosa šteta i koristi),

– Utvrđivanje lokacija, obima, dinamike preseljenja domaćinstava,

– Ažurno i pravično rešavanje imovinsko-pravnih odnosa i definisanje sistema mera i uslova kompenzacije u okviru posebnih kompenzacionih programa,

– Obezbeđenje daljeg funkcionisanja i unapređenja postojećih fizičkih struktura, koje se već nalaze na području sliva akumulacije „Ključ”, a nisu u suprotnosti sa osnovnom funkcijom područja,

– Izmeštanje postojećih fizičkih struktura ukoliko njihova funkcija ne može da se uskladi sa funkcijom akumulacije i režimom zaštite voda u slivu;

– Identifikacija i valorizacija svih raspoloživih resursa sa zoningom profitabilnosti planskog područja u smislu osposobljavanja planskog područja i lokalnih zajednica za održivi razvoj:

– Utvrđivanje generatora – nosioca održivog razvoja, kao impulsa i podrške razvoju,

– Utvrđivanje osnova održivog razvoja – unapređenje postojećih i razvoj novih delatnosti,

– Unapređenje uslova života i lokalne ekonomije – izgradnja infrastrukture, poboljšanje dostupnosti javnim servisima, podizanje kvaliteta usluga, sanitarno uređenje i komunalno opremanje naselja,

– Definisanje detaljnog sistema upravljanja otpadom;

– Utvrđivanje mera za zaštitu od prirodnih katastrofa, elementarnih nepogoda i zaštite od interesa za odbranu zemlje;

– Definisanje institucionalno-organizacionih i upravno-nadzornih nadležnosti za sprovođenje prostorno planskih rešenja i monitoring.

7. Pregled i ocena postojeće dokumentacije i podloga

Nakon izvršene preliminarne procene raspoloživih podataka o postojećoj dokumentaciji i podloga, kao i ocene njene upotrebljivosti, u okviru ovog programskog zadatka izvršena je sledeća klasifikacija relevantne dokumentacije za izradu Prostornog plana, i to:

1) planski dokumenti i projektna dokumentacija,

2) plansko-razvojni dokumenti i osnove razvoja,

3) podaci o stanovništvu, aktivnostima i prostoru, i

4) podloge.

7.1. Planski i razvojni dokumenti, projektna i ostala dokumentacija

Za izradu ovog Prostornog plana značajni su:

– Prostorni plan Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 13/1996);

– Idejno rešenje kompleksnog korišćenja voda reke Šumanke (Institut za vodoprivredu „Jaroslav Černi”, 1995);

– Revidovani Idejni projekat – brana i akumulacija „Ključ” (Institut za vodoprivredu „Jaroslav Černi”, 1999);

– Revidovani Glavni projekat I faze brane i akumulacije „Ključ” (Institut za vodoprivredu „Jaroslav Černi”, 2000);

– Vodoprivredna osnova Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 11/02);

– Strategija privrednog razvoja Srbije do 2010. godine (2003);

– Srednjoročni program ekonomskog razvoja Srbije 2003–2008. (2003);

– Strategija razvoja energetike (2005);

– Raspolažive šumsko-privredne, lovno-privredne i vodoprivredne osnove za plansko područje.

7.2. Podaci4 o stanovništvu, aktivnostima, prostoru i podloge

Demografskim kao i podacima o aktivnostima za potrebe izrade Prostornog plana raspolaže Republičkog zavoda za statistiku (popisi 1948–2002. godine), a nedostajuće podatke treba obezbediti anketiranjem i terenskim istraživanjem.

Podaci o prostoru, kada su u pitanju prirodni uslovi preuzeće se iz dokumentacije planova, studija, istraživačkih kuća, autora i dr., a podaci o stvorenim uslovima obezbediće se terenskim istraživanjima uz korišćenje dokumentacije planova, geodetskih podataka po katastarskim opštinama i dr.

Za potrebe izrade Prostornog plana koristiće se postojeće upotrebljive geodetske podloge, kao i topografske karte u razmeri 1:50.000 (TK 50) i to, sledeći listovi: 632 Leskovac, list 1, list 2 i list 3 i list 4 (632-1, 632-2, 632-3 i 632-4). Prosečna starost sadržaja listova je 19 godina, štampanih u boji (7 boja) formata 50 x 70 cm, sa prikazanom teritorijom površine po listu oko 550 km2. Karte su u analognom obliku i po potrebi se može sadržaj svakog lista skenirati. Istovremeno koristiće se karte i u digitalnom obliku, kao i po mogućstvu aerofoto i satelitski snimci. Republički geodetski zavod poseduje topografske karte u razmeri 1:25.000 u digitalnom obliku. Nosioci izrade ranije tehničke dokumentacije (Institut za vodoprivredu „Jaroslav Černi”) raspolažu upotrebljivim podlogama, kartama i grafičkim prilozima za područje Prostornog plana.

II. ANALITIČKO-DOKUMENTACIONA OSNOVA

1. Izvod iz planskih dokumenata

Za potrebe izrade Analitičko-dokumentacione osnove Prostornog plana područja posebne namene potrebno je pripremiti izvode iz planskih dokumenata, i to: Prostornog plana Republike Srbije, Vodoprivredne osnove, kao i planova opština Lebane, Medveđa i Leskovac.

2. Ocena stanja i tendencije u razvoju, organizaciji, uređenju, korišćenju i zaštiti prostora (opšta i sektorska ocena)

Područje akumulacije „Ključ” u mnogome deli sudbinu regiona Južnog Pomoravlja i spada u grupu nerazvijenih područja, pograničnih (demografski ispražnjenih i sa nepovoljnom starosnom strukturom stanovništva) i društveno – ekonomski nedovoljno integrisan u prostor Republike.

Između brojnih ograničenja posebno treba istražiti:

1. prirodna ograničenja

1.1. geološki, hidrogeološki, geomorfološki, hidrološki i dr.

1.2. klimatski uslovi

2. socio-ekonomska ograničenja

2.1. preseljenja domaćinstava i ostajanje bez poseda

2.2. staro stanovništvo i problemi njihovog preseljavanja

2.3. demografsko pražnjenje područja

2.4. niska stopa priraštaja stanovništva

2.5. prenamena poljoprivrednog i šumskog zemljišta

2.6. nezaposlenost i nedostatak kadrova

2.7. siromaštvo (lokalne zajednice, korisnika i potrošača)

3. saobraćajna i druga infrastrukturna ograničenja

3.1. neravnomerna pokrivenost područja

3.2. zatvorenost područja

3.3. uticaj administrativne linije AP KiM

4. prostorno-funkcionalna ograničenja

4.1. nerazvijena mreža naselja

4.2. smanjena dostupnost i povezanost.

3. Bilans prostora

Osnovna namena ukupnog prostora

– vodno

– poljoprivredno zemljište

– šumsko

– građevinsko

– ostalo

Stanje građevinskog zemljišta i njegovo korišćenje

– odnos javnog i ostalog (u skladu sa Zakonom)

– odnos gradskog građevinskog zemljišta u građevinskom području i građevinskog zemljišta van građevinskog područja5

– korišćenje građevinskog zemljišta (stanovanje, privreda, saobraćaj i dr.)

– odnos prema korišćenju građevinskog zemljišta (gustina naseljenosti, gustina stanovanja, koeficijent korišćenja, stepen izgrađenosti i dr.).

Rezime

– Bilansi zemljišta u funkciji vodoprivrede

– Bilansi poljoprivrednog zemljišta – ukupno i po namenama

– Bilansi šumskog zemljišta – ukupno i po namenama

– Bilansi građevinskog zemljišta (javno i ostalo) – ukupno i po namenama

– Ostalo zemljište.

4. Sadržaj analitičko-dokumentacione osnove

Analitičko-dokumentaciona osnova Prostornog plana područja posebne namene sliva akumulacije „Ključ” sadrži sledeće elemente:

– Izvod iz planskih dokumenata višeg reda;

– Izvode iz planskih dokumenata susednih područja;

– Spisak dokumentacije korišćene za izradu planskog dokumenta (planska, tehnička, razvojna i dr.);

– Izvod iz korišćene dokumentacije;

– Elaborate po pojedinim oblastima na osnovu kojih je urađena sinteza;

– Obrazloženje ciljeva, planskih rešenja i smernica za sprovođenje planskog dokumenta;

– Tematske karte i druge grafičke priloge;

– Posebne uslove i zahteve nadležnih organa;

– Mišljenja nadležnih ministarstava i drugih organizacija;

– Izveštaj o izvršenoj stručnoj kontroli planskog dokumenta;

– Izveštaj o izvršenom javnom uvidu o planskom dokumentu; i

– Drugu dokumentaciju koja je od značaja za izradu planskog dokumenta.

Analitičko-dokumentaciona osnova Prostornog plana, pored navedenih elemenata, treba da sadrži i: izvode iz dugoročnih strategija, programa i planova koji se odnose na dominantnu namenu, funkciju ili aktivnost u planskom području; analizu i ocenu razvoja aktivnosti na planskom području i njen uticaj na životnu sredinu i prirodna i kulturna dobra, kao i na odvijanje drugih aktivnosti u prostoru; raspoloživost i uslove održivog korišćenja prostora i drugu dokumentaciju koja je od značaja za izradu planskog dokumenta.

Poseban deo Analitičko-dokumentacione osnove Prostornog plana predstavljaće Izveštaj o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu.

III. STRATEGIJA RAZVOJA PLANSKOG PODRUČJA

Strategija razvoja slivnog područja akumulacije „Ključ” zasniva se na prostornom razvoju koji predstavlja sintezu socio-ekonomskih i ekoloških faktora sa ciljem integralnog upravljanja vodama i dostizanja nivoa održivog razvoja u sledećih dvadesetak godina. Osnovno strateško opredeljenje je uređivanje slivnog područja, korišćenje i zaštita voda, kao i zaštita od voda. Polazeći od principa integralnog planiranja, kao i multifunkcionalnosti akumulacija, strategija razvoja se između ostalog zasniva na potrebi ubrzanog socio-ekonomskog i demografskog razvoja ovog područja uz uvažavanje evropskih standarda i kriterijuma. Standardi i kriterijumi se zasnivaju na: 1) uravnoteženom i policentričnom razvoju, 2) uspostavljanju novih veza urbano – ruralno, 3) socijalnoj koheziji, 4) stvaranju jednakih mogućnosti razvoja za sve stanovnike, etničke i socijalne grupe, 5) dostupnošću infrastrukturnim sistemima i javnim službama, 6) racionalnom upravljanju prirodnim i stvorenim resursima, 7) upravljanjem imovinom i nekretninama, kao i 8) zaštitom prirodnih vrednosti i kulturnog nasleđa.

Prostorni plan područja posebne namene sliva akumulacije „Ključ” treba da bude dovoljno čvrst u strateškim opredeljenjima i osnovnim postavkama korišćenja, uređenja i zaštite prostora, u cilju unapređenja prostorne, socijalne, ekonomske i naseljske strukture na principima održivog razvoja. Istovremeno, neophodna je fleksibilnost u cilju omogućavanja realizacije savremenih formi partnerstva privatnog i javnog preduzetništva.

Analizom dokumentacije i različitih studija koja su rađena za ovo područje definisani su strateški ciljevi, zadaci, strateška opredeljenja i prioriteti buduće realizacije akumulacije Ključ, specifičnih prostornih celina i kompleksa od vitalnog značaja za faznu realizaciju.

1. Funkcije strategije

Prva faze izrade Prostornog plana je Strategija razvoja planskog područja, koja sadrži osnovne funkcije razvoja, uređenja i zaštite prostora sliva akumulacije Ključ. U strategiji se razrađuju:

– osnove integralnog sistema upravljanja vodama u slivu akumulacije Ključ

– osnove razvoja područja i uređenja prostora

– usklađivanje razvoja i zaštite

– sistem zaštite akumulacije od akcidenata i hazarda

– integralni sistem upravljanja otpadom u slivnom području

– dokumentacione i druge podloge za donošenje investicionih odluka

– osnove za izradu različitih modela i scenarija razvoja

– načini usklađivanja privatnih i javnih interesa

– mehanizmi upravljanja razvojem i prostorom u funkciji realizacije opštih i posebnih ciljeva

– uređenje naselja, razvoj saobraćajne i druge infrastrukture

– zaštita životne sredine

– monitoring, i dr.

U okviru ovih opredeljenja naročito treba stvoriti osnove, mehanizme i instrumente za:

– razvoj vodoprivrede

– integralno upravljanje slivnim područjem akumulacije Ključ

– zaštitu akumulacije od akcidenata i hazarda

– formiranje integralnog sistema za upravljanje otpadom u slivnom području

– upravljanje resursima, posebno zemljištem

– preseljenje stanovništva usled izgradnje akumulacije

– revitalizaciju stanovništva

– razvoj privrede, posebno poljoprivrede, šumarstva lova i ribolova

– aktiviranje svih turističkih potencijala

– usklađivanje razvoja lokalnih i regionalnih infrastrukturnih sistema i objekata

– rehabilitaciju i obnovu naselja

– povezivanje i povećanje pristupačnosti ruralnog područja, pre svega sa lokalnim, sekundarnim i opštinskim centrima

– integralni pristup zaštiti životne sredine, prirodnih i kulturnih dobara

– formiranje jedinstvenog sistema monitoringa.

2. Sadržaj strategije

Polazeći od osnovnih funkcija Strategija sadrži:

– interpretaciju rezultata analize postojeće dokumentacije za područje sliva akumulacije Ključ;

– rezultate urađenih ekspertiza po različitim oblastima – analiza stanja, definisanje problema i kriterijumi za rešavanje problema;

– potencijale i ograničenja planskog područja po pojedinim oblastima (vodoprivreda, hidroenergetika, stanovništvo, naselja, upravljanje otpadom, privredni razvoj, prirodni resursi, regionalna i komunalna infrastruktura – saobraćaj, telekomunikacije, turizam, zaštita životne sredine, monitoring i sl.);

– u skladu sa identifikovanim potencijalima i definisanim konfliktima i ograničenjima formulišu se opšti i posebni ciljevi razvoja, uređenja i zaštite, ukupno za područje po zonama, i delovima područja sliva;

– varijante razvoja prema scenarijima sa različitim nivoima, dinamikom, etapnostima (prva etapa 2011., druga etapa 2016. i treća etapa 2021.) i instrumentima za prevazilaženje identifikovanih problema i ograničenja i kriterijum za izbor optimalne planske varijante;

– predlog osnovnih pravila korišćenja, uređenja, zaštite i razvoja planskog područja po zonama/prostornim celinama i oblastima korišćenja prostora;

– druge elemente od značaja za izradu Prostornog plana.

3. Izbor scenarija i optimalne varijante razvoja i zaštite planskog područja

Prilikom formulisanja strategija razvoja, izbora scenarija, optimalne varijante razvoja, kao i donošenje odluka u pogledu realizacije pojedinačnih investicionoih programa, uobičajeno je da se formira višekriterijumski sistem u funkciji podrške donetim odlukama (eng. decision support sustem – DSS). Prilikom izrade Prostornog plana neophodno je napraviti odgovarajući sistem prilagođen karakteru plana (plan područja posebne namene za vodoakumulaciju) i veličini planskog područja. Za planiranje razvoja, korišćenja, uređenja i zaštite sliva akumulacije Ključ, predlaže se jedna vrsta analitičkog modela – model donošenja odluka i praćenja efekata na različitim nivoima planskog odlučivanja.

Predloženi model donošenja odluka (MDO) u razmatranje uzima 4 nivoa planiranja, od:

1) strateškog – republičkog; 2) taktičkog – regionalnog (Region Južnog Pomoravlja – Jablanički i Pčinjski okrug); 3) operacionog – nivo opština sa područja plana (Lebane, Medveđa i Leskovac); 4) realizacionog – nivo zajednica naselja i lokalnih zajednica sa područja sliva koji su pod direktnim/indirektnim uticajem akumulacije (16 naselja). Sa druge strane, pre formiranja scenarija razvoja i izbora optimalne varijante sa aspekta socio-ekonomske, ekološke, investicione, kao i održivosti sa aspekta implementacije i realizacije plana neohodno je: 1) formirati bazu podataka; 2) izvršiti analizu podataka; 3) posebno izvršiti socio-ekonomsku analizu; 4) predložiti scenarije i varijante razvoja.

Baza podataka se formira od postojećih podataka iz katastra i statistike, kao i podataka do kojih se dolazi terenskim istraživanjima, anketom i sl. Podaci se odnose na prostorne i druge aspekte pojedinačnih korisnika prostora, kao što su:

– stanovništvo i domaćinstva,

– potrošači vode (npr. domaćinstva, poljoprivreda, industrija i sl.),

– naselja i prateća infrastruktura (tehnička, ekomomska i socijalna),

– privredne aktivnosti,

– opšte stanje i kvalitet elemenata životne sredine, i

– drugi podaci od značaja za izradu Prostornog plana.

Podaci su u formi indikatora pojava i procesa i služe za formiranje GIS modela, neophodnih u obavljanju procena uticaja realizacije planskih rešenja tj. izgradnje akumulacije pre svega. Uticaji mogu biti pozitivni ili negativni, a po vrsti mogu se podeliti na dve velike grupe: (1) socio-ekonomske i njihov uticaj na korišćenje prostora i (2) uticaje koji imaju na životnu sredinu. Po intenzitetu i dužini trajanja mogu biti: jaki uticaji dužeg trajanja, veći uticaji, manji uticaji, verovatni uticaji u slučaju kada nema preciznih podataka ili njihova procena nije moguća. Posebni značaj GIS modela ogleda se u valorizaciji potencijala/ograničenja planskog područja, kao i mogućnosti, odnosno pretnji.

Prilikom procena, posebno se izdvajaju socio-ekonomski modeli koji imaju za ulogu društveno-ekonomsku opravdanost tehničkih rešenja, kao i ocenu njihove izvodljivosti sa aspekta pojedinca, domaćinstva, lokalne zajednice, opština sa planskog područja, okruga/Regiona, odnosno Republike.

Predlažu se nekoliko scenarija razvoja, primera radi: scenario „nultog razvoja” (u slučaju da se plan nerealizuje); scenario revitalizacije i reintegracije planskog područja; scenario kompletnog i sveobuhvatnog preporoda i dr. Svaki scenario sadrži odgovarajuće varijante razvoja, prioritete sa preporukom za određivanje predloga mera i instrumenata za sprovođenje plana u prvom četvorogodišnjem periodu, kao i smernice za sledeće etape.

Konačan izbor scenarija razvoja i izbora optimalnog varijantnog rešenja obavlja se nakon relativizacije ciljeva, uslova, smernica, stečenih obaveza sa državnog i regionalnog nivoa i potreba lokalnih zajednica i korisnika prostora, posebno domaćinstava i pojedinaca koji su pod neposrednim uticajem planirane akumulacije.

U predloženom modelu donošenja odluka (grafikon 2), dat je shematski prikaz navedenih aktivnosti.

4. Polazne osnove za definisanje pravila korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja

4.1. Pravila korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja

Saglasno odredbama člana 16. Pravilnika o sadržini i izradi planskih dokumenata propisana je izrada Pravila korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja, i to naročito pravila za:

– Korišćenje i zaštitu prirodnih resursa (poljoprivredno zemljište, šume i šumsko zemljište, vode i vodno zemljište);

– Razvoj i uređenje mreže naselja (izgrađena područja i područja predviđena za izgradnju – tradicionalna područja – seoska naselja);

– Prostorni razvoj i uređenje ruralnih područja;

– Prostorni razvoj, razmeštaj i korišćenje infrastrukturnih sistema;

– Zaštitu životne sredine, prirodnih i kulturnih dobara;6

– Korišćenje i uređenje prostora od interesa za odbranu zemlje i zaštitu od elementarnih nepogoda.

Pravila će se odrediti na osnovu prethodno utvrđenih kriterijuma, a posebno se insistira na utvrđivanju pravila za definisanje prostornih zona.

Potrebno je utvrditi minimalne veličine područja za kategorisanje specifične namene prostora (3 zone sanitarne zaštite, gazdovanje šumama, upravljanje vodama, poljoprivredna proizvodnja, područja za izgradnju, izgrađena područja, građevinska područja u naseljima i van naselja i dr.), sa odgovarajućim opisom granica. Pravila treba da budu precizno definisana za navedene zone.

4.2. Kriterijumi za korišćenje, uređenje i zaštitu planskog područja

4.2.1. Kriterijumi za korišćenje planskog područja

– područja upravljanja vodama (odrediti najmanji % za vodoprivredne svrhe i režime izgradnje u okviru zona zaštite);

– područja gazdovanja šumama (odrediti najmanji % šumskih površina);

– područja poljoprivredne proizvodnje (odrediti najmanji % ekstenzivne poljoprivrede);

– područja tradicionalne izgradnje (seoska područja);

– izgrađena područja (ostala izgrađena područja – infra i suprastruktura), i druga područja.

4.2.2. Kriterijumi za uređenje planskog područja – definisanje prostornih zona (područja od regionalnog i lokalnog značaja)

Kriterijumi za definisanje prostornih zona:

Područja od regionalnog značaja

– zone zaštite vodoakumulacije (prva, druga i treća zona zaštite)

– zone infrastrukture

– turističke zone

– prirodne celine

– područja za civilnu zaštitu i odbranu od elementarnih nepogoda

Područja od lokalnog značaja

– vodoprivredne zone

– šumsko privredne zone

– zone poljoprivrednih ekonomija

– plavljena područja

– eroziona područja

– predeone celine i prostori predeonih celina koja zahtevaju rehabilitaciju

– područja sa mogućnošću kontrolisanog odlaganja otpada

– zone opšteg tipa i druge zone

4.2.3. Kriterijumi za zaštitu planskog područja

Na osnovu odredaba člana 6. Zakona o strateškoj proceni definisani su sledeći kriterijumi:

Karakteristike Prostornog plana, a naročito:

– značaj Prostornog plana za zaštitu životne sredine i održivi razvoj;

– problemi zaštite životne sredine u Prostornom planu i mogućnost uticaja na:

– vazduh,

– vode,

– zemljište,

– klimu,

– biljni i životinjski svet,

– staništa i biodiverzitet,

– stanovništvo i zdravlje,

– naselja,

– infrastrukturne i druge privredne objekte,

– druge stvorene vrednosti;

– stepen uticaja Prostornog plana na druge planove i programe, uključujući i one u različitim hijerarhijskim strukturama;

– stepen kojim se Prostornim planom uspostavlja okvir za realizaciju projekata u pogledu lokacije, prirode, obima i uslova funkcionisanja ili u vezi sa alokacijom resursa.

Karakteristike uticaja, a naročito:

– verovatnoća, intenzitet, složenost, reverzibilnost;

– vremenska dimenzija (trajanje, učestalost, ponavljanje);

– prostorna dimenzija:

– lokacija,

– geografska oblast,

– broj izloženih stanovnika,

– rizici po ljudsko zdravlje i životnu sredinu;

– delovanje na naseljene oblasti;

– delovanje na ugrožene oblasti:

– intenzivno korišćenje zemljišta,

– postojeći rizici,

– ekosistemi,

– biljne i životinjske vrste.

IV. PREDLOG PROSTORNOG PLANA PODRUČJA POSEBNE NAMENE SLIVA AKUMULACIJE KLJUČ

1. Sadržaj predloga prostornog plana plana područja posebne namene

Prostorni plan sadržaće sledeće elemente:

1. Opis granice područja prostornog plana;

2. Obaveze, uslovi i smernice iz planskih dokumenata višeg reda, ovog i susednih područja;

3. Skraćeni prikaz postojećeg stanja (prirodni resursi, stanovništvo, mreža i funkcije naselja, ruralna područja, privredne delatnosti, uslužne delatnosti i javne službe, saobraćaj i infrastrukturni sistemi, životna sredina, prirodna i kulturna dobra itd.);

4. Ograničenja i potencijali područja prostornog plana;

5. Opšti i posebni ciljevi;

6. Ciljevi razvoja po pojedinim oblastima;

7. Korišćenje i zaštita prirodnih resursa;

8. Razvoj i uređenje mreže naselja;

9. Prostorni razvoj zona duž administrativne linije sa AP KiM;

10. Prostorni razvoj i uređenje ruralnih područja;

11. Prostorni razvoj i razmeštaj privrednih delatnosti;

12. Prostorni razvoj i razmeštaj uslužnih delatnosti i javnih službi;

13. Prostorni razvoj, razmeštaj i korišćenje infrastrukturnih sistema;

14. Zaštita životne sredine;

15. Zaštita prirodnih i kulturnih dobara;

16. Korišćenje i uređenje prostora od interesa za odbranu zemlje i zaštitu od elementarnih nepogoda;

17. Implementacija Prostornog plana sliva akumulacije „Ključ” do 2021. godine

18. Lista prioritetnih aktivnosti za implementaciju prostornog plana;

19. Učesnici u implementaciji prostornog plana;

20. Mere i instrumenti za implementaciju prostornog plana;

21. Ugovor o implementaciji prostornog plana.

U skladu sa navedenim elementima predlaže se sledeći sadržaj tekstualnog dela Prostornog plana:

Tekstualni deo

II. POLAZNE OSNOVE

1. OPIS GRANICA PODRUČJA PROSTORNOG PLANA

1.1. Granice i obuhvat područja Prostornog plana

1.2. Granice i obuhvat zona zaštite izvorišta (sanitarne i tehničke)

2. USLOVI I SMERNICE IZ PLANSKIH DOKUMENATA VIŠEG REDA

SKRAĆENI PRIKAZ POSTOJEĆEG STANJA

OSNOVNI POTENCIJALI I OGRANIČENJA RAZVOJA

II. CILJEVI PROSTORNOG RAZVOJA VEZANI ZA IZGRADNJU AKUMULACIJE I UREĐENJE I ZAŠTITU SLIVNOG PODRUČJA

1. OPŠTI CILJEVI

2. POSEBNI CILJEVI

3. SPECIFIČNI CILJEVI

III. PRAVILA KORIŠĆENJA, UREĐENJA I ZAŠTITE PLANSKOG PODRUČJA (prema polaznim osnovama za definisanje pravila – Poglavlje III, potpoglavlje 4. Programa)

1. PLANSKO REŠENJE AKUMULACIJE „KLJUČ”

1.1. Konfiguracija Gornje Južnomoravskog sistema i Jablaničkog podsistema sistema („Barje”, „Brestovac”, „Grgurevac” i „Ključ”)

1.2. Konfiguracija Jablaničkog regionalnog podsistema na području Prostornog plana

1.3. Konfiguracija akumulacije „Ključ” i veza sa drugim akumulacijama Jablaničkog podsistema

1.4. Konfiguracija objekata akumulacije „Ključ” van područja Prostornog plana

1.5. Dinamika realizacije objekata akumulacije „Ključ”

2. REŽIMI KORIŠĆENJA, UREĐENJA I ZAŠTITE PROSTORA U DEFINISANIM ZONAMA

2.1. Prostori za izgradnju objekata u funkciji akumulacije „Ključ”

2.2. Zona neposredne zaštite izvorišta

2.3. Područje uže zone zaštite izvorišta

2.4. Područje šire zone zaštite izvorišta

2.5. Područje izvan šire zone zaštite izvorišta

3. KORIŠĆENJE I UREĐENJE VODNOG, POLJOPRIVREDNOG, ŠUMSKOG I GRAĐEVINSKOG ZEMLJIŠTA NA PLANSKOM PODRUČJU

3.1. Režimi korišćenja vodnog, poljoprirednog, šumskog i građevinskog zemljišta

3.2. Smernice za razvoj vodoprivrede i korišćenje i uređenje vodnog zemljišta

3.3. Smernice za razvoj poljoprivrede i korišćenje i uređenje poljoprivrednog zemljišta

3.4. Smernice za razvoj šumarstva i korišćenje i uređenje šuma

3.5. Smernice za izgradnju i korišćenje i uređenje građevinskog zemljišta

4. PROJEKCIJA STANOVNIŠTVA I RAZVOJ NASELJA NA PLANSKOM PODRUČJU

4.1. Projekcija stanovništva kao posledica izgradnje akumulacije

4.2. Razvoj naselja

5. RAZVOJ TURIZMA I UREĐENJE TURISTIČKIH LOKACIJA NA PLANSKOM PODRUČJU

5.1. Osnove (prirodne i stvorene) za organizaciju prostora za razvoj turizma

5.2. Program turističke ponude kao dela šire turističke ponude

5.3. Pravila korišćenja i uređenja turističkih zona i lokacija

6. PROSTORNI RAZVOJ, RAZMEŠTAJ I KORIŠĆENJE INFRASTRUKTURNIH SISTEMA NA PLANSKOM PODRUČJU

6.1. Hidrotehnička infrastruktura

6.2. Putna infrastruktura

6.3. Elektroenergetska mreža i objekti

6.4. Telekomunikaciona mreža

7. PRAVILA IZGRADNJE I UREĐENJA GRAĐEVINSKIH PROSTORA

7.1. Opšta pravila parcelacije i regulacije

7.2. Osnovna pravila komunalnog opremanja i uređenja naselja

7.3. Pravila za raseljavanje domaćinstava

8. ZAŠTITA ŽIVOTNE SREDINE NA PLANSKOM PODRUČJU

8.1. Mere zaštite životne sredine u fazi izgradnje

8.2. Mere zaštite životne sredine u toku eksploatacije

8.3. Mere za praćenje stanja životne sredine nakon izgradnje akumulacije

9. ZAŠTITA OD AKCIDENATA, ELEMENTARNIH NEPOGODA, HAZARDA

I OBEZBEĐENJE INTERESA ZA ODBRANU ZEMLJE NA PLANSKOM PODRUČJU

10. BILANS PLANIRANE NAMENE PROSTORA

IV. IMPLEMENTACIJA PROSTORNOG RAZVOJA PLANSKOG PODRUČJA

1. PRIORITETNE AKTIVNOSTI I PRVA ETAPA OSTVARIVANJA PROSTORNOG PLANA

2. UČESNICI U IMPLEMENTACIJI PROSTORNOG PLANA

3. MERE I ISTRUMENTI ZA IMPLEMENTACIJU PROSTORNOG PLANA

3.1. Mere i instrumenti različitih politika od značaja za realizaciju PPPPN

3.2. Kompenzacije za ograničenja u razvoju kao posledice planskih rešenja

3.3. Razrada i sprovođenje Prostornog plana u drugim planovima i programima

3.4. Podrške implementaciji Prostornog plana

Grafički deo

Grafički deo prostornog plana sadržaće referalne i tematske karte u razmeri 1: 25.000, i to:

– Referalna karta br. 1 – Namena prostora;

– Referalna karta br. 2 – Naselja i infrastrukturni sistemi;

– Referalna karta br. 3 – Prirodni resursi i ruralna područja, zaštita životne sredine

– Tematska karta br. 1 – Hidrotehnički sistemi i procena hazarda

– i druge tematske karte.

2. Finansijska sredstva i rokovi potrebni za izradu prostornog plana područja posebne namene

2.1. Procenjena finansijska sredstva potrebna za izradu prostornog plana

Za potrebe Programa izrade Prostornog plana izvršena je preliminarna procena minimalnih potrebnih finansijskih sredstava. Procena je izvršena na osnovu Odluke Upravnog odbora Inženjerske komore Srbije broj 342/1-13 od 29. januara 2004. godine o minimalnim cenama za izradu prostornih planova područja posebne namene.

Procenjena minimalna sredstva za izradu plana iznose 2.500.000,00 din. Sredstva su obezbeđena Zakonom o budžetu Republike Srbije za 2006. godinu.

Prema osnovnim fazama izrade Prostornog plana daje se sledeći raspored procenjenih sredstava:

NAPOMENA:

Za potrebe ovog programskog elaborata data je okvirna procena finansijskih sredstava. Po donošenju Odluke o izradi Prostornog plana područja posebne namene sliva akumulacije Ključ biće sproveden postupak javnog oglašavanja i izbora najpovoljnijeg ponuđača za izradu Prostornog plana. Moguća projekcija zatvaranja buduće finansijske konstrukcije za izradu

Prostornog plana obuhvatila bi sredstva potrebna za troškove zarada angažovanih istraživača (1/3 sredstava), sredstva potrebna za terenska istraživanja i pribavljanja dodatnih informacija, uslova, formiranje baze podataka (1/3 sredstava) i materijalni i drugi troškovi (1/3 sredstava). Troškovi rada Komisije za stručnu kontrolu, troškovi javnih oglašavanja, službenih putovanja i slične aktivnosti iz nadležnosti Agencije utvrđuju se godišnjim finansijskim planom (Finansijski plan Republičke agencije za prostorno planiranje za 2005/2006. godinu) i nisu predmet prethodne procene. Konačan iznos finansijskih sredstava potrebnih za izradu Prostornog plana biće poznat nakon sprovođenja postupka utvrđenog Zakonom o javnim nabavkama i dodele ugovora o javnoj nabavci najpovoljnijem ponuđaču.

2.2. Rokovi izrade prostornog plana

Faze izrade Prostornog plana su:

1. Strategija razvoja planskog područja

2. Predlog Prostornog plana

Izrada i donošenje Prostornog plana, odvijaće se po sledećoj dinamici:

1. Strategija razvoja planskog područja

Izrada radne verzije Strategije razvoja planskog područja (interpretacija rezultata analize postojeće dokumentacije za plansko područje i rezultata urađenih ekspertiza po različitim oblastima; opis stanja, potencijala i ograničenja na planskom području; predlog osnovnih i posebnih ciljeva; predlog osnovnih pravila korišćenja, uređenja, zaštite i razvoja planskog područja; evidencija i mogućnost rešavanja konflikata u prostoru na principima održivog razvoja; varijante razvoja; smernice za izbor prioriteta i prioriteti razvoja; drugi elementi od značaja za izradu prostornog plana)

Rok: 3 meseca

Stručna kontrola Strategije razvoja planskog područja i usaglašavanje stavova lokalne samouprave i korisnika prostora

Rok: 15 dana

Izrada finalne verzije Strategije razvoja planskog područja

Rok: 15 dana

2. Predlog prostornog plana

Izrada radne verzije predloga Prostornog plana

Rok: 3 meseca

Stručna kontrola radne verzije predloga Prostornog plana

Rok: 15 dana

Izrada finalne verzije predloga Prostornog plana

Rok: 15 dana

Obavljanje javnog uvida

Rok: 1 mesec

Finalna redakcija Prostornog plana

Rok: 15 dana

Donošenje Prostornog plana

Rok: 15 dana

Ukupan rok za izradu Prostornog plana u svim fazama planiran je na 10 meseci.

Od toga, rok za izradu Strategije razvoja planskog područja i Predloga Prostornog plana planiran je na 6 meseci, a rok za proceduru stručne kontrole, javnog uvida, finalne redakcije i donošenja Prostornog plana je 4 meseca.

3. Usvajanje prostornog plana i overa referalnih karata

Saglasno odrebama člana 19. Zakona o planiranju i izgradnji Prostorni plan područja posebne namene sliva akumulacije „Ključ” donosi Vlada, čija opšta sadržina je utvrđena odredbama člana 16. Pravilnika o sadržini i izradi planskih dokumenata,7 i to:

1. Tekstualni deo

I. Polazne osnove

– Opis granice područja prostornog plana;

– Obaveze, uslove i smernice iz planskih dokumenata višeg reda, ovog i susednih područja;

– Skraćeni prikaz postojećeg stanja (prirodni resursi, stanovništvo, mreža i funkcije naselja, ruralna područja, privredne delatnosti, uslužne delatnosti i javne službe, saobraćaj i infrastrukturni sistemi, životna sredina, prirodna i kulturna dobra itd.);

– Ograničenja i potencijali područja prostornog plana.

II. Ciljevi prostornog razvoja

– Opšti i posebni ciljevi;

– Ciljevi razvoja po pojedinim oblastima.

III. Pravila korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja

– Korišćenje i zaštita prirodnih resursa;

– Razvoj i uređenje mreže naselja;

– Prostorni razvoj i uređenje ruralnih područja;

– Prostorni razvoj i razmeštaj privrednih delatnosti;

– Prostorni razvoj i razmeštaj uslužnih delatnosti i javnih službi;

– Prostorni razvoj, razmeštaj i korišćenje infrastrukturnih sistema;

– Zaštita životne sredine;

– Zaštita prirodnih i kulturnih dobara;

– Korišćenje i uređenje prostora od interesa za odbranu zemlje i zaštitu od elementarnih nepogoda.

IV. Implementacija prostornog plana

Implementacija Prostornog plana područja akumulacije „Ključ” do 2021. godine

1.1. Etapnost

– Prva etapa do 2011. godine

– Druga etapa do 2016. godine

– Treća etapa do 2021. godine

1.2. Mere i instrumenti

Implementacija Prve etape (do 2011. godine)

Prostornog plana posebne namene sliva akumulacije „Ključ”

2.1. Lista prioritetnih aktivnosti za implementaciju prostornog plana;

2.2. Učesnici u implementaciji prostornog plana;

2.3. Mere i instrumenti za implementaciju prostornog plana;

2.4. Ugovor o implementaciji prostornog plana.

2. Grafički deo

Grafički deo prostornog plana sadržaće referalne karte u razmeri 1:25.000, i to:

– Referalna karta br. 1 – Namena prostora;

– Referalna karta br. 2 – Mreža naselja, funkcija, javnih službi i infrastrukturnih sistema;

– Referalna karta br. 3 – Prirodni resursi i ruralna područja, zaštita životne sredine.

Vlada donosi Prostorni plan područja posebne namene sliva akumulacije „Ključ”, Uredbom o utvrđivanju planskog dokumenta, kojom će se bliže propisati uslovi i način overe referalnih karata i zaključivanja Ugovora o implementaciji.

4. Zaključivanje ugovora o implementaciji

Saglasno odredbama člana 31. Zakona o planiranju i izgradnji sastavni deo Prostornog plana predstavlja Ugovor o implementaciji. Neophodno je pokrenuti pitanje implementacije plana još u najranijoj fazi – definisanju ciljeva i strateških opredeljenja. Sastavni deo Ugovora o implementaciji biće Bilans prioriteta i Bilans sredstava.

4.1. Bilans prioriteta biće razrađen prema obavezama pojedinih nosioca koji će obuhvatiti prioritete definisane planovima, programima, projektima i objektima, i

4.2. Bilans sredstava obuhvatiće obaveze po osnovu definisanih prioriteta odnosno po planovima, programima, projektima i objektima.

Ugovor o implementaciji sadrži naročito obaveze potpisnika u pogledu uslova za pristup odgovarajućim fondovima, prema specificiranim planskim rešenjima i merama, kao i dinamiku i način obezbeđivanja sredstava za njihovu realizaciju.

Ugovor o implementaciji zaključuju po usvajanju Prostornog plana, učesnici u realizaciji za period od 4 godine (prva etapa – do 2011. godine).

ODLUKA

O IZRADI STRATEŠKE PROCENE UTICAJA PROSTORNOG PLANA PODRUČJA

POSEBNE NAMENE SLIVA AKUMULACIJE „KLJUČ”

1. Razlozi za vršenje strateške procene

1.1. Pravni osnov

Saglasno odredbama člana 6. Zakona o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, broj 135/2005), kriterijumi za utvrđivanje mogućnosti značajnih uticaja na životnu sredinu planova i donošenje odluke o izradi strateške procene sadržani su u Prilogu I ovog zakona. Ovi kriterijumi zasnivaju se na: (1) Karakteristikama plana i (2) Karakteristikama uticaja. Za donošenje odluke o izradi i obuhvatu strateške procene uticaja, uz primenu ostalih kriterijuma, posebno je važna identifikacija problema zaštite životne sredine planskog područja i mogućnost uticaja plana na:

– vazduh,

– vode,

– zemljište,

– klimu,

– biljni i životinjski svet,

– staništa i biodiverzitet,

– zaštićena prirodna dobra,

– stanovništvo i zdravlje,

– gradove i druga naselja,

– kulturno-istorijsku baštinu,

– infrastrukturne, industrijske,

– druge stvorene vrednosti.

Prostorni plan je zasnovan na:

– strateškim smernicama i rešenjima Prostornog plana Republike Srbije,

– Vodoprivrednoj osnovi Republike Srbije,

– drugim dugoročnim strategijama, osnovama i politikama iz oblasti rudarstva, energetike, vodoprivrede, poljoprivrede, šumarstva, itd.,

– programima i drugim dokumentima razvoja regionalnog značaja i lokalnog značaja.

Stupanjem na snagu Zakona o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu (u daljem tekstu: Zakon) obaveza je da se za navedeni plan izradi „Izveštaj o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu Prostornog plana područja posebne namene sliva akumulacije ’Ključ’, 2006–2021.”, budući da se na području planira izgradnja brane i akumulacije koje mogu imati značajan uticaj na životnu sredinu, a koji se nalaze na spisku objekata za koje je obavezna izrada procena uticaja projekta/objekata na životnu sredinu u skladu sa Zakonom.

2. Prikaz pitanja i problema na planskom području koji će biti razmatrani

2.1. Funkcije i efekti izgradnje akumulacije

2.1.1. Funkcije akumulacije

Prostorni plan područja posebne namene sliva akumulacije Ključ se prevashodno priprema u funkciji izgradnje, uređenja, određivanja režima korišćenja i zaštite akumulacije (slivnog područja) Ključ.

Neuravnoteženi vodni režim sa izraženim amplitudama – sušni period u toku letnjeg perioda i poplavno bujičarski u vreme povodnja predstavlja jedan od glavnih problema u upravljanju vodama na planskom području.

Izgradnjom brane i akumulacije „Ključ” omogućiće se ravnomerna preraspodela voda u smislu retenzioniranja poplavnih talasa u vreme povodnja i akumuliranja i stvaranje značajanih rezervi vode za sušni period.

Buduća akumulacija obezbeđuje dovoljne količine vode za potrošače (stanovništvo i privreda) u opštinama Lebane i Medveđa, kao i mogućnost priključivanja potrošača sa teritorije opštine Bojnik. Druga funkcija akumulacije je navodnjavanje poljoprivrednih površina uz istovremeno oplemenjivanje malih voda i ispuštanje garantovanog ekološkog proticaja.

Formiranjem akumulacije stvaraju se uslovi za planski razvoj turizma, lova i ribolova na ovom području.

Šire uzevši, kompletan vodoprivredni sistem Šumanka ima razvojni karakter za ovo područje jer će imati brojne i različite efekte na prostor, uslove života, ekologiju i razvoj.

Ukupna površina planskog područja iznosi 218 km2. Granicama Prostornog plana obuhvaćeni su delovi teritorije tri opštine, i to: Leskovac, Lebane i Medveđa. Na osnovu raspoloživih podataka sa početka 2005. godine data je postojeća namene prostora na području prostornog plana u Tabeli 1.

Samo slivno područje akumulacije „Ključ” na profilu brane „Ključ” je 109,44 km2 i uključuje akumulaciju „Ključ” sa zonama neposredne zaštite, uže gravitaciono područje akumulacije sa priobalnim pojasom širine oko 500 m, područja slivova svih značajnih pritoka reke Šumanke – počev od izvorišnog dela zaključno sa akumulacijom „Ključ”. Prostornim planom određuju se granice zona zaštite, uz istovremeno definisanje režima i pravila korišćenja, uređenja i zaštite zona, uključujući i pravila izgradnje.

Predmet strateške procene uticaja su i navedeni režimi i pravila sa aspekta integralnog upravljanja slivnim područjem.

2.1.2. Efekti izgradnje akumulacije „Ključ”

Za potrebe izrade programskog zadataka za pripremu Prostornog plana data je preliminarna procena efekata izgradnje akumulacije Ključ, i to: direktni efekti izgradnje; efekti potapanja zemljišta; socio-ekonomski efekti koji se odnose na region, opštine, zajednice naselja, naselja, lokalne zajednice, domaćinstva i pojedinca; i ostali efekti.

Strateškom procenom uticaja izvršiće se evaluacija svih efekata (pozitivnih i negativnih) na principima održivosti uzimajući u razmatranje efekte koji utiču na životnu sredinu, kao i socio-ekonomske efekte (direktne i indirektne).

Programom izrade Prostornog plana izvršena je preliminarna procena efekata izgradnje akumulacije „Ključ”.

Kompletan vodoprivredni sistem Šumanka ima razvojni karakter za ovo područje jer će imati brojne i različite efekte na prostor, uslove života, ekologiju i razvoj.

2.1.2.1. Direktni efekti izgradnje

– prosečna isporuka 220 l/s vode za vodosnabdevanje,

– ispuštanje garantovanog proticaja 130 l/s tokom cele godine,

– navodnjavanje 4.900 ha poljoprivrednih površina,

– oplemenjavanje voda reke Jablanice ispuštanjem 240 l/s prosečno godišnje odnosno do 720 l/s srednje mesečni maksimum,

– zaštita od poplava i nanosa,

– mogućnost razvoja turizma, rekreacije, lova i ribolova.

2.1.2.2. Efekti ispuštanja vode

Ispuštanje vode za različite namene će, takođe, promeniti određene uslove življenja i rada na ovom području. Predviđeni način navodnjavanja i oplemenjavanja malih voda (ispuštanjem vode iz površinskih slojeva akumulacije preko posebno konstruisanih zahvata) imaće pozitivne efekte na:

– kvalitet vode u akumulaciji, i

– nizvodne korisnike (za navodnjavanje, rekreaciju) koji dobijaju vodu pogodnije temperature.

2.1.2.3. Efekti potapanja zemljišta

Realizacija ovog projekta zbog potapanja zemljišta imaće određenog uticaja na korišćenje ovog područja.

Prvo, punjenje akumulacije značiće:

– potapanje dela regionalnog puta R 223 koji od Lebana vodi do sela Klajić, kao i lokalnog puta prema selu Lipovica. Za oba puta definisano je rešenje njihovog izmeštanja, i

– ugrožavanje 6 domaćinstava,8 od kojih jedno živi i radi na ovom području, dok su ostala domaćinstva napustila stambene i pomoćne objekte,

Drugo, izgradnja jezera zahteva:

– potapanje oko 150 ha, najvećim delom šumskog zemljišta (80%), a manjim delom livada i pašnjaka (10%), obradivog zemljišta (9%) i voćnjaka (1%), i

– preseljenje četiri stanovnika, koji žive na prostoru budućeg jezera.

2.1.2.4. Ostali efekti

Izgradnja ove akumulacije će pozitivno uticati na uslove života, jer će značiti:

– obezbeđenje dovoljnih količina visokokvalitetne vode za piće,

– stvaranje uslova za razvoj određenih privrednih aktivnosti (turizam, rekreacija, lov, ribolov, intenzivna poljoprivreda i dr.),

poboljšanje ekološkog stanja ovog prostora kroz uspostavljanje novog režima vode.

2.2. Prikaz problema na području prostornog plana

Na planskom području ne postoje organizovana merenja o stanju kvaliteta vazduha, vode i zemljišta. Sliv reke Šumanke pripada Gornje Južnomoravskom slivu i u poređenju sa stanjem Južne Morave u srednjem, a posebno donjem toku u izvesnom smislu pokazuje nezagađenost i pogodan je za vodosnabdevanje.

Za potrebe izrade programa izrade Prostornog plana dato je stanje, problemi i ograničenja, i to kako sledi:

Stanje

Vazduh

Na području Prostornog plana ne postoje podaci o organizovanim merenjima u dosadašnjem periodu koji bi ukazivali na kvalitet vazduha. Kao osnovni izvor eventualnog zagađenja vazduha je nekontrolisana proizvodnja i ispuštanje izduvnih gasova iz saobraćaja i domaćinstava, koji nastaju kao posledica: korišćenja starih vozila bez odgovarajućih uređaja za prečišćavanje izduvnih gasova i nekontrolisanog spaljivanja različitih materija. S obzirom na malu gustinu naseljenosti, kao i nizak intenzitet saobraćaja taj uticaj je gotovo zanemarljiv.

Vode

Kvalitet vode reke Šumanke, kao i njenih pritoka ne zadovoljava Vodoprivrednom osnovom određenu klasu. Glavni izvori zagađenja su domaćinstva, ali u celini nije ugrožen potencijal za vodosnabdevanje.

Nasuprot nižem kvalitetu voda u rečnim tokovima, kvalitet i rezerve podzemnih voda su vrlo dobre i radi očuvanja ovakvog stanja zahtevaju poseban režim zaštite.

Zemljište

Stanje kvaliteta zemljišta u direktnoj je vezi sa sistemom upravljanja otpadom (čvrstim, tečnim i opasnim) i upotrebom agrohemijskih mera u poljoprivrednoj proizvodnji.

U naseljima vrši se nekontrolisano smeštanje otpada.

Flora i fauna – biodiverzitet

Područje Prostornog plana je nekada u znatnoj meri obilovao autohtonom šumskom vegetacijom hrasta, cera, bukve i u višim predelima zimzelenim rastinjem. Posebnu vrednost predstavljaju travne vegetacije livada i planinskih pašnjaka, koje obiluju lekovitim biljem. Na osnovu raspoloživih podataka na području Prostornog plana ne nalazi se ni jedno zaštićeno ili u postupku zaštite prirodno dobro.

Od divljači zastupljeni su veverica, zec, jelen, lisica, vuk, divlja svinja, a od ptica fazan, jarebica, prepelica, kos i dr., a od riba pastrmka, mrena, krkuša, klen i dr.

Problemi

Vazduh

Opšti problem za Region Južnog Pomoravlja u celini, kao i za područje Prostornog plana predstavlja nedostatak propisa i neprimenjivanje republičkih zakona.

Vode

Opšti problem za Region Južnog Pomoravlja u celini predstavlja nedostatak propisa za upravljanje vodama i tečnim otpadom, kao i neprimenjivanje republičkih zakona.

Poseban problem predstavlja nekontrolisano oslobađanje tečnog otpada iz domaćinstava kao posledica komunalne opremljenosti.

Zemljište

Nekontrolisano smeštanje otpada predstavlja opšti problem. Poseban problem koji je rezultat nediscipline predstavljaju „divlje deponije” – rasuti po naseljima i u blizini puteva. Od izuzetne važnosti je da se preventivno spreče negativne pojave koje se beleže u Regionu Južnog Pomoravlja u celini, gde su zabeleženi slučajevi smeštanja otpada u rečne tokove.

Flora i fauna – biodiverzitet

Nekontrolisana seča šuma, kao posledica ekonomske nerazvijenosti i korišćenja drvne mase za loženje, ima za posledicu izražene erozione procese, što potencijalno predstavlja problem i ograničenje u budućem upravljanju slivnog područja.

2.3. Prikaz ciljeva i osnovnih postavki prostornog plana

Za potrebe izrade programskog zadatka za pripremu Prostornog plana definisani su: opšti, posebni i specifični ciljevi. Ciljevi su definisani na principima održivog razvoja, kao i na načelima za uređenje prostora propisanih odredbama člana 3. Zakona o planiranju i izgradnji. Tokom izrade prostornog plana i obavljanja strateške procene potrebno je njihovo preispitivanje i potrvđivanje sa aspekta socio-ekonomske i ekološke održivosti.

Osnovni cilj je utvrđivanje dugoročne koncepcije organizacije, uređenje, zaštite i korišćenja područja akumulacija „Ključ” na reci Šumanki, kako bi se obezbedili uslovi za zaštitu područja akumulacije od degradacije.

Ovaj osnovni cilj uključuje sledeće opšte ciljeve:

– Obezbeđivanje prostora i uslova za formiranje akumulacije i lociranje infrastrukture u funkciji akumulacije;

– Stvaranje uslova za nesmetano funkcionisanje vodozahvatnih postrojenja, prateće infrastrukture i objekata;

– Zaštita slivnog područja a posebno priobalja akumulacije od nenamenskog korišćenja zemljišta;

– Uspostavljanje zona sanitarne zaštite izvorišta, pojasa i zona tehničke zaštite vodozahvata i pratećih objekata;

– Definisanje režima korišćenja i uređenja prostora po zonama sanitarne i tehničke zaštite;

– Obezbeđenje zaštite područja sliva akumulacije od degradacije, posebno neplanske izgradnje i nekontrolisane seče šuma;

– Određivanje režima korišćenja poljoprivrednog zemljišta i primene agrotehničkih mera u zaštićenom području;

– Utvrđivanje uslova korišćenja šuma, pašnjaka i livada u zaštićenom području;

– Propisivanje uslova za izgradnju, rekonstrukciju i korišćenje infrastrukturnih sistema u slivnom području;

– Utvrđivanje optimalnog razmeštaja aktivnosti, fizičkih struktura i stanovništva u zoni zaštite.

Na osnovu opštih ciljeva izvedeni su sledeći posebni ciljevi:

– Unapređenje kvaliteta života stanovništva sa planskog područja i lokalnih zajednica, stvaranje uslova za zadovoljenje potreba lokalnih zajednica i poboljšanje dostupnosti javnim servisima;

– Utvrđivanje elemenata strategije razvoja zasnovanih na uravnoteženim interesima – nacionalnih, regionalnih i lokalnih, sa interesima lokalnih zajednica na planskom području, na principima održivosti, kompenzacije, socijalne pravičnosti, solidarnosti, socijalne kohezije, uravnoteženog razvoja i dr.;

– Rešavanje konfliktnih interesa između vodoprivrede i ostalih korisnika prostora;

– Smanjenje ili eliminisanje negativnih posledica utvrđenog režima zaštite voda;

– Optimalno i usklađeno korišćenje prirodnih potencijala i fizičkih struktura na području sliva akumulacije;

– Razvoj i razmeštaj komplementarnih delatnosti na planskom području;

– Unapređenje kvaliteta životne sredine;

– Definisanje planskih rešenja, pravila i smernica u funkciji dugoročne organizacije, uređenje, zaštitu i korišćenje područja.

Razradom posebnih ciljeva definisani su specifični ciljevi:

– Obavljanje detaljne analize uzročno-posledičnih odnosa u prostoru izazvanih izgradnjom akumulacije Ključ:

– utvrđivanje negativnih posledica i valorizacija podsticaja koji nastaju izgradnjom akumulacije Ključ (analiza odnosa šteta i koristi),

– utvrđivanje lokacija, obima, dinamike preseljenja domaćinstava,

– ažurno i pravično rešavanje imovinsko-pravnih odnosa i definisanje sistema mera i uslova kompenzacije u okviru posebnih kompenzacionih programa,

– obezbeđenje daljeg funkcionisanja i unapređenja postojećih fizičkih struktura, koje se već nalaze na području sliva akumulacije „Ključ”, a nisu u suprotnosti sa osnovnom funkcijom područja,

– izmeštanje postojećih fizičkih struktura ukoliko njihova funkcija ne može da se uskladi sa funkcijom akumulacije i režimom zaštite voda u slivu;

– Identifikacija i valorizacija svih raspoloživih resursa sa zoningom profitabilnosti planskog područja u smislu osposobljavanja planskog područja i lokalnih zajednica za održivi razvoj:

– utvrđivanje generatora – nosioca održivog razvoja, kao impulsa i podrške razvoju,

– utvrđivanje osnova održivog razvoja – unapređenje postojećih i razvoj novih delatnosti,

– unapređenje uslova života i lokalne ekonomije – izgradnja infrastrukture, poboljšanje dostupnosti javnim servisima, podizanje kvaliteta usluga, sanitarno uređenje i komunalno opremanje naselja,

– definisanje detaljnog sistema upravljanja otpadom;

– Utvrđivanje mera za zaštitu od prirodnih katastrofa, elementarnih nepogoda i zaštite od interesa za odbranu zemlje;

– Definisanje institucionalno-organizacionih i upravno-nadzornih nadležnosti za sprovođenje prostorno planskih rešenja i monitoring.

2.4. Evaluacija mogućih značajnih uticaja

S obzirom da se akumulacija i objekti u njenoj funkciji nalaze na listi projekata i objekata koji su predmet procene uticaja na životnu sredinu, neophodno je pre obavljanja strateške procene u užem smislu, izvršiti specificiranje svih objekata/projekata sa podacima o lokacijama. Ovo „razgraničenje” je posebno važno i sa stanovišta „Evropske strateške direktive”,9 u smislu definisanja polja strateške procene i procene uticaja.

Kako je Zakonom propisan postupak utvrđivanja mogućnosti značajnog uticaja, za potrebe izrade ovih programskih osnova predlaže se sledeća metodologija prema kriterijumima propisanim u Prilogu I Zakona.

Model vrednovanja uticaja izveden je na osnovu metodologije britanskog ministarstva za životnu sredinu.10 Značaj uticaja procenjuje se u odnosu na veličinu (intenzitet) uticaja i prostorne razmere na kojima se može ostvariti uticaj. Uticaji, odnosno efekti, planskih rešenja, prema veličini promena se ocenjuju brojevima od -3 do +3, gde se znak minus odnosi na negativne, a znak plus na pozitivne promene, kako je prikazano u Tabeli 2. Ovaj sistem vrednovanja primenjuje se kako na pojedinačne indikatore uticaja, tako i na srodne kategorije preko zbirnih indikatora.

Na osnovu preliminarne procene elemenata specificiranih u Prilogu I Zakona mogući značajni uticaji su na sledeće elemente:

– hidrogeologija,

– kvalitet voda,

– kvalitet zemljišta,

– predeone karakteristike,

– zdravlje stanovništva,

– razvoj „ekološke” svesti,

– demografija i naselja,

– zaposlenost,

– razvoj poljoprivrede,

– razvoj energetike,

– razvoj turizma,

– vodoprivredna infrastruktura,

– rizik od tehničkih nesreća,

– saobraćajna infrastruktura,

– rizik od prirodnih nepogoda.

Pored toga, biće takođe razmatrani:

– stepen uticaja plana i programa na druge planove i programe, uključujući i one u različitim hijerarhijskim strukturama;

– stepen kojim se planom i programom uspostavlja okvir za realizaciju projekata u pogledu lokacije, prirode, obima i uslova funkcionisanja ili u vezi sa alokacijom resursa.

3. Razlozi za izostavljanje pojedinih pitanja zaštite životne sredine iz izveštaja

o strateškoj proceni uticaja

Kako su pokazali rezultati preliminarne evaluacije mogućih uticaja planskih rešenja na životnu sredinu, određen broj mogućih uticaja nema strateški značaj ni po intenzitetu niti po prostornim dimenzijama, te će biti izostavljeni iz izveštaja o strateškoj proceni uticaja. To su uticaji plana na:

– kvalitet vazduha,

– globalna promena klime,

– prirodna staništa i biodiverzitet,

– zaštićena prirodna dobra,

– zaštićena kulturna dobra,

– buka i vibracije,

– radioaktivnost,

– nejonizujuće zračenje.

4. Elementi izveštaja o strateškoj proceni

Izveštaj o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu Prostornog plana područja posebne namene sliva akumulacije „Ključ” saglasno odredbama čl. 12–17. Zakona o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu, sadržaće:

I. Polazne osnove strateške procene,

II. Opšti i posebni ciljevi strateške procene i izbori indikatora,

III. Procena mogućih uticaja sa opisom mera predviđenih za smanjenje negativnih uticaja na životnu sredinu,

IV. Smernice za izradu strateških procena na nižim hijerarhijskim nivoima i procene uticaja projekata na životnu sredinu,

V. Program praćenja stanja životne sredine u toku sprovođenja prostornog plana (monitoring),11

VI. Prikaz korišćene metodologije i teškoće u izradi strateške procene,

VII. Prikaz načina odlučivanja, opis razloga odlučujućih za izbor datog plana i programa sa aspekta razmatranih varijantnih rešenja i prikaz načina na koji su pitanja životne sredine uključena u radnu verziju predloga prostornog plana,

VIII. Zaključci do kojih se došlo tokom izrade izveštaja o strateškoj proceni predstavljene na način razumljiv javnosti,

IX. Drugi podaci od značaja za stratešku procenu.

5. Način učešća zainteresovanih organa i organizacija i javnosti u postupku izrade

i razmatranja strateške procene uticaja

Saglasno odredbama člana 11. Zakona, organ nadležan za pripremu plana u pripremi odluke o izradi strateške procene dužan je da, od organa nadležnog za poslove zaštite životne sredine i zainteresovanih organa i organizacija zatraži mišljenje. U tom smislu potrebno je zatražiti mišljenje o ovom programu za izradu od sledećih organa i organizacija:

– Ministarstvo nauke i zaštite životne sredine – Uprava za zaštitu životne sredine,

– Zavod za zaštitu prirode Srbije,

– Ministarstvo za kapitalne investicije,

– Ministarstvo kulture,

– Zavod za zaštitu spomenika kulture Srbije,

– Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede,

– Ministarstvo rudarstva i energetike,

– Ministarstvo, trgovine, turizma i usluga,

– JP „Elektroprivreda Srbije”,

– Republički sekretarijat za zakonodavstvo i dr.

Prema članu 19. Zakona, potrebno je obezbediti učešće javnosti u razmatranju izveštaja u okviru izlaganja plana i programa na javni uvid i održavanja javne rasprave.

Dosadašnji način javne rasprave u okviru procesa donošenja prostornih planova nije usklađen sa savremenom praksom u većini evropskih zemalja, a posebno odstupa od propozicija „Arhus konvencije o dostupnosti informacija, učešću javnosti u donošenju odluka i dostupnosti pravosuća po pitanjima zaštite životne sredine” (ECE/CEP/43/98), koje su našle svoje mesto u Zakonu o zaštiti životne sredine (član 81).

Zbog značaja mogućih negativnih i pozitivnih uticaja predloženog prostornog plana na životnu sredinu, zdravlje ljudi, socijalni i ekonomski status lokalnih zajednica naročito je važno adekvatno i „transparentno” uključivanje zainteresovanih strana (investitora, nadležnih državnih organa, lokalnih uprava, nevladinih organizacija i stanovništva) u proces donošenja odluka po pitanjima zaštite životne sredine. Učešće nadležnih organa i organizacija obezbeđuje se pismenim putem i putem prezentacija i konsultacija u svim fazama izrade i razmatranja strateške procene. Učešće zainteresovane javnosti i nevladinih organizacija obezbeđuje se u okviru izlaganja prostornog plana uz odgovarajuće prezentacije.

6. Izbor i obaveze nosioca izrade izveštaja o strateškoj proceni

6.1. Izbor nosioca izrade Izveštaja

Nosilac izrade Izveštaja o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu Prostornog plana područja posebne namene sliva akumulacije Ključ je Republička agencija za prostorno planiranje.

6.3. Predlog metodologije

Primeniće se metodologija koja se koristi u Evropskoj uniji i posebno metode iz „Praktičnog uputstva za primenu EU Direktive 2001/42/ES na urbanističke i prostorne planove” Engleske i Uputstva EC DG XI za procenu indirektnih i kumulativnih uticaja kao i interakcija uticaja, kao i rezultata naučnih istraživanja u ovoj oblasti.

1. The Strategic Environmental Assessment Directive: Guidance for Planning Authorities, Practical guidance on applying European Directive 2001/42/EC,on the assessment of the effects of certain plans and programmes on the environment’ to land use and spatial plans in England, October 2003, Office of the Deputy Prime Minister: London.

2. EC DG XI, Guidelines for the Assessment of Indirect and Cumulative Impacts as well as Impact Interactions, MAY 1999, NE80328/D1/3.

6.4. Sastav stručnog tima

Stručni tim biće sastavljen od stručnjaka odgovarajućeg profila, i to: inženjera tehnologije, arhitekture, mašinstva, građevine, agronomije, pejzažne arhitekture, prostornih planera, ekonomista, sociologa i dr.

–––––––––––

1 Preliminarna procena negativnih uticaja izgradnje akumulacije „Ključ” ukazuju da se na potesu koji će biti potopljeno nalazi 8 stambenih objekata prve i druge kategorije ukupne površine 756 m2 (prve kategorije 316 m2 i druge kategorije 440 m2), 8 pomoćnih poljoprivrednih objekata druge i treće kategorije ukupne površine 135 m2 (druge kategorije 40 m2 i treće kategorije 95 m2).

2 Prema: Strategija održivog razvoja opštine Leskovac, Fond za razvoj opštine Leskovac, Leskovac, oktobar, 2002. godine.

3 Dopis Ministarstva rudarstva i energetike broj 350-01-00006/2005-10 od 7. novembra 2005. godine.

4 Republička agencija za prostorno planiranje je u saradnji sa Republičkim zavodom za statistiku i Republičkim geodetskim zavodom obezbedila odgovarajuće statističke i podatke iz katastra za područje Prostornog plana.

5 Preliminarni bilansi zemljišta urađeni za potrebe ovog programskog elaborata, a na osnovu podataka RGZ – stanje početkom 2005. godine, ukazuju da se na planskom području – 16 naselja u opštinama Lebane, Medveđa i Leskovac u strukturi građevinskog zemljišta javlja samo građevinsko zemljište van građevinskog područja, dok nisu evidentirane kategorije gradskog građevinskog i građevinskog zemljišta u građevinskom području. Potrebno je tokom izrade Prostornog plana izvršiti klasifikaciju prema odredbama Zakona o planiranju i izgradnji, tj. evidentirati javno i ostalo građevinsko zemljište.

6 Prema raspoloživim podacima iz nadležnih organizacija za zaštitu spomenika kulture i prirode (Republički zavod za zaštitu spomenika kulture i Zavod za zaštitu prirode Srbije), do sada na planskom području nije evidentirano ni jedno kulturno/prirodno dobro.

7 Odredbama člana 22. Pravilnika za područja akumulacije predviđeno je da za područje sliva akumulacije i izvorišta voda prostorni plan područja posebne namene sadrži i: pravila uređenja i korišćenja prostora prema utvrđenom režimu sanitarne zaštite izvorišta u užoj i široj zoni; rešenje problema preseljenja stanovništva, izmeštanja saobraćajnica, infrastrukturnih i drugih objekata iz zone prostiranja vodnih akumulacija; uslove višenamenskog korišćenja vodnih akumulacija i dr.

8 Preliminarna procena negativnih uticaja izgradnje akumulacije „Ključ” ukazuju da se na potesu koji će biti potopljeno nalazi 8 stambenih objekata prve i druge kategorije ukupne površine 756 m2 (prve kategorije 316 m2 i druge kategorije 440 m2), 8 pomoćnih poljoprivrednih objekata druge i treće kategorije ukupne površine 135 m2 (druge kategorije 40 m2 i treće kategorije 95 m2).

9 „European Directive 2001/42/EC on the Assessment of the Effects of Certain Plans and Programmes on the Environment’’.

10 Stojanović B., 2002, Upravljanje životnom sredinom u prostornom i urbanističkom planiranju: Stanje i perspektive, u monografiji „Noviji pristupi i iskustva u planiranju, IAUS, str. 119 - 140.

11 Program praćenja stanja životne sredine u toku sprovođenja Prostornog plana može biti sastavni deo programa monitoringa koji obezbeđuje organ nadležan za zaštitu životne sredine