Odluka o izradi Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja

Na osnovu člana 24. stav 5. Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS“, br. 47/03 i 34/06) i člana 43. stav 1. Zakona o Vladi („Službeni glasnik RS“, br. 55/05 i 71/05-ispravka),

Vlada donosi

ODLUKU

o izradi Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja

„Službeni glasnik RS“, broj 93 od 25. oktobra 2006.

1. Pristupa se izradi Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja (u daljem tekstu: Regionalni prostorni plan);

2. Cilj donošenja Regionalnog prostornog plana je utvrđivanje dugoročne koncepcije razvoja, organizacije, uređenja, zaštite i korišćenja područja; racionalno korišćenje i očuvanje poljoprivrednog zemljišta, vodnih i ostalih prirodnih resursa; razvoj, izgradnja i rekonstrukcija regionalnih infrastrukturnih sistema; razvoj mreže naselja, lokalnih infrastrukturnih sistema i objekata javnih službi; razvoj i razmeštaj sekundarnih i tercijarnih delatnosti na planskom području; obezbeđenje saobraćajne, ekonomske, socijalne i drugih oblika integracije planskog područja i šireg okruženja; zaštita i unapređenje životne sredine, prirodnih i nepokretnih kulturnih dobara.

3. Područje Regionalnog prostornog plana obuhvata Jablanički i Pčinjski upravni okrug, i to: na teritoriji Jablaničkog upravnog okruga, cele opštine Bojnik, Vlasotince, Lebane, Leskovac, Medveđa i Crna Trava; i na teritoriji Pčinjskog upravnog okruga, cele opštine Bosilegrad, Bujanovac, Vladičin Han, Vranje, Preševo, Surdulica i Trgovište.

Ukupna površina obuhvaćena Regionalnim prostornim planom iznosi oko 6.289,00 km².

Područje Regionalnog prostornog plana dato je na grafičkom prikazu, koji je odštampan uz ovu odluku i čini njen sastavni deo.

4. Koncepcija Regionalnog prostornog plana biće zasnovana na studijskoj, prostorno planskoj i urbanističkoj dokumentaciji, kao i na rezultatima dosadašnjih istraživanja u oblasti planiranja.

5. Nosilac izrade Regionalnog prostornog plana je Republička agencija za prostorno planiranje.

Nosilac izrade Regionalnog prostornog plana dužan je da obezbedi pribavljanje mišljenja, uslova i saglasnosti nadležnih organa i organizacija propisanih zakonom, kao i da osigura saradnju i usaglašavanje stavova sa svim relevantnim subjektima planiranja.

6. Ministarstva, posebne organizacije, javna preduzeća i ustanove nadležne za poslove zaštite prirode, zaštite spomenika kulture, saobraćaja i telekomunikacija, poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, energetike i drugi zainteresovani organi i organizacije, dostaviće u roku od 30 dana od dana stupanja na snagu ove odluke sve raspoložive podatke, uslove i dokumentaciju iz delokruga rada nosiocu izrade Regionalnog prostornog plana.

7. Rok za izradu Regionalnog prostornog plana je 13 meseci od dana stupanja na snagu ove odluke.

8. Sredstva za izradu Regionalnog prostornog plana obezbediće Republička agencija za prostorno planiranje.

9. Predlog Regionalnog prostornog plana biće izložen na javni uvid u trajanju od 30 dana u zgradama skupština opština Bojnik, Vlasotince, Lebane, Leskovac, Medveđa, Crna Trava, Bosilegrad, Bujanovac, Vladičin Han, Vranje, Preševo, Surdulica i Trgovište.

10. Program izrade Regionalnog prostornog plana odštampan je uz ovu odluku i čini njen sastavni deo.

11. Ova odluka stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u „Službenom glasniku Republike Srbije”.

05 broj 350-9024/2006

U Knjaževcu, 12. oktobra 2006. godine

Vlada

Predsednik,

Vojislav Koštunica, s.r.

PROGRAM IZRADE

REGIONALNOG PROSTORNOG PLANA OPŠTINA JUŽNOG POMORAVLJA

I. PROGRAMSKE OSNOVE

1. Uvodne napomene

U skladu sa obavezama iz Zakona o Prostornom planu Republike Srbije, Republička agencija za prostorno planiranje pripremila je Program izrade Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja (u daljem tekstu: Program).

Program je urađen u skladu sa odredbama člana 25. Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, br. 47/03 i 34/06) i čl. 29. i 30. Pravilnika o sadržini i izradi planskih dokumenata („Službeni glasnik RS”, broj 60/03) i Zakona o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, broj 135/04).

Predmet Programa je izrada Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja, kao integralnog razvojnog dokumenta koji treba da osposobi područje za održivi razvoj. Zapažanja u vezi problema koji se javljaju na području Regiona kao i određene sugestije ugrađeni su u Program.

Program je urađen u tekstualnom, tabelarnom i grafičkom obliku (u razmeri 1:750.000).

Program čini sastavni deo Odluke o izradi Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja.

2. Vrsta, obuhvat i vremenski horizont

planskog dokumenta

2.1. Vrsta planskog dokumenta i vremenski horizont

Odredbama člana 20. Zakona o planiranju i izgradnji (u daljem tekstu: Zakon), i odredbama člana 24. Pravilnika o sadržini i izradi planskih dokumenata (u daljem tekstu: Pravilnik) propisano je da se regionalni prostorni plan donosi za područja prostornih jedinica veličine evropskog NUTS 2 i 3 standarda, što po novoj podeli1 odgovara nivou NUTS 3.

Prema članu 23. Zakona, prostorni planovi rade se za period od najmanje 10 godina. Vremenski horizont Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja određen je za vreme od 2006/2007. do 2021. godine, tako da se implementacija plana ostvaruje kroz 3 etape srednjeročnog programa od po 4 godine, za koje vreme se donosi i ugovor o implementaciji (član 31. Zakona).

Osnovne analitičke veličine plana – stanovništvo, zaposlenost, poljoprivreda, industrija, trgovina, turizam, usluge, saobraćaj i druga infrastruktura, stanovanje i komunalne delatnosti, zemljište i prirodni i stvoreni resursi i posebno mreža naselja, prikazuju se u skladu sa potencijalima i prioritetima i sredstvima, u vidu projekcija do 2021. godine, sa detaljnom razradom I etape do 2010. godine. Dinamika plana se ostvaruje preko njegove pokretljivosti jer realizacija I etape uz neophodne dopune i korekcije (osnovnih projekcija) služi kao polazna osnova za izradu programa II etape, itd.. Na taj način se postiže kontinuelnost i istovremenost planiranja jer se etape plana poklapaju sa ugovorima o implementaciji što je i osnovni uslov za realizaciju Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja do 2021. godine.

Prilikom izrade srednjoročnih programa ukoliko je neophodno, moguće je pristupiti izmenama i dopunama plana.

U skladu sa navedenim odredbama Zakona i Pravilnika potrebno je uraditi Regionalni prostorni plan opština Južnog pomoravlja za period 2006-2021. godine (u daljem tekstu: Prostorni plan).

2.2. Obuhvat regionalnog prostornog plana

Granica područja Prostornog plana obuhvata 2 upravna okruga (Jablanički i Pčinjski) i 13 opština, i to: na teritoriji Jablaničkog upravnog okruga – Bojnik, Vlasotince, Lebane, Leskovac, Medveđa i Crna Trava i na teritoriji Pčinjskog upravnog okruga – Bosilegrad, Bujanovac, Vladičin Han, Vranje, Preševo, Surdulica i Trgovište.

Na severu region se graniči sa Regionom Ponišavlja i Toplice (Nišavski i Toplički upravni okrug), na istoku sa Bugarskom, na jugu sa BJR Makedonijom i na zapadu sa AP Kosovo i Metohija. Pravcem sever jug, odnosno dolinom Južne Morave pruža se panevropski infrastrukturni koridor X, koji povezuje Srednju sa Jugoistočnom Evropom.

Slika 1. Region Južnog pomoravlja

Ovakav položaj uticao je i na etničku strukturu stanovništva regiona, tako da na površini planskog područja koje iznosi 6.289 km², živi preko 20 nacionalnosti/etničkih grupa. Od ukupnog broja stanovnika 468.613, Srbi čine 79%, Albanci 12,5%, Romi 4,7% i Bugari 1,8%.

Stanovništvo je relativno ravnomerno raspoređeno po okruzima. Ovo je pre svega, rezultat ekonomske zaostalosti i demografskog pražnjenja pojedinih delova regiona a ne posledica policentričnog razvoja Srbije. U Jablaničkom upravnom okrugu po popisu iz 2002. godine zabeleženo je ukupno 240.923, dok ih je u Pčinjskom upravnom okrugu bilo 227.690, što procentualno iznosi 51,4% u Jablaničkom prema 48,6% u Pčinjskom upravnom okrugu. Jablanički je nešto gušće naseljen 87 st./km², u odnosu na Pčinjski 65 st./km², dok je prosečna gustina naseljenosti regiona 76 st./km².

Tabela 1. Broj stanovnika i gustina naseljenosti u 2002. godini

(rang opština prema površini)

U okviru regiona zone koncentracije stanovništva su duž doline Južne Morave, i to posebno u Leskovcu i Vranju, gde živi nešto manje od 2/3 od ukupnog stanovništva Jablaničkog upravnog okruga, odnosno nešto manje od 2/5 populacije Pčinjskog upravnog okruga.

Grafikon 1. Raspored stanovništva (u%) po oštinama u Pčinjskom upravnog okrugu

Grafikon 2. Raspored stanovništva (u%) po oštinama u Jablaničkom upravnog okrugu

Položaj Regiona Južnog pomoravlja u Srbiji

2.3. Objašnjenje pojmova

Razvoj, uređenje, organizacija i zaštita prostora nisu sami sebi cilj nego sredstvo, preko kojih se menjaju uslovi života i rada stanovništva na području juga Srbije. U regionalnom i prostornom planiranju često se koriste pojmovi: ciljevi, zadaci, planovi, programi, prioriteti, vrednosti, potrebe, tražnja, standardi itd., da bi se zadovoljila metodološka forma bez odgovarajuće sprege sa mehanizmima i instrumentima implementacije planova. Za potrebe izrade i realizacije Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja koriste se navedeni pojmovi na sledeći način:

Razvoj se definiše kao proces mobilisanja i organizovanja resursa, na nacionalnom, regionalnom i lokalnom nivou, kao što su: prirodna, ljudska, finansijska i dr. u cilju podizanja životnog i društvenog standarda (kvalitet života) stanovištva, socijalnog blagostanja, materijalnog položaja lokalnih samouprava i realizacije očekivanja svakog pojedinca. Razvoj obuhvata angažovanje stranih i domaćih finansijskih resursa u cilju otvaranja radnih mesta i zapošljavanja stanovništva, izgradnju neophodne infrastrukture – putevi, stanovi, komunalna i energetska infrastruktura, školstvo, zdravstvo, socijalne ustanove i dr. koje u krajnjoj liniji treba da dovedu do porasta ličnih i dohodaka domaćinstava i s tim u vezi poboljšanja standarda ishrane, stanovanja, školovanja, rekreacije i sl. Stanje razvoja juga Srbije je takvo da se uslovi života i rada ne mogu rešiti spontanim razvojem, nego jedino organizovanim, planskim, direktnim i indirektnim intervencijama države i njenih institucija i organizacija. U okviru opšteg koncepta razvoja, prostorni razvoj obuhvata izgradnju kapaciteta kao što su fabrike, putevi, železnice, komunalni sistemi, sistemi vodoprivredne osnove (zaštita voda i zaštita od voda), stanovi, škole, bolnice, razne socijalne ustanove, trgovački i turistički kapaciteti, preko kojih i u okviru kojih funkcioniše društveni i ekonomski razvoj. Razvoj obuhvata vremensku (etape) i prostornu komponentu (lokacije) kroz proces izrade i implementacije prostornih planova;

Vrednosti u ovom radu, obuhvataju fundamentalne stavove stanovništva u vezi sa smislom i svrhom života i rada, odnose između stanovništva u celini i posebno između generacija, polova i etničkih i socijalnih zajednica. Vrednosti društva su doboko inkorporirani u postupku formulisanja planskih ciljeva i zadataka. Mere vrednosti između ostalog su: dnevni minimum nutricionih kalorija, minimum metara kvadratnih stambenog prostora po stanovniku, otvaranje radnih mesta i stope zaposlenosti, podizanje produktivnosti rada, minimum higijenskih uslova života, što se odražava na efikasnost rada i sl.;

Potrebe su sredstvo da se ciljevi transformišu u zadatke i prioritete razvoja. Potrebe ne treba mešati sa tražnjom kao ekonomskom kategorijom koje preovlađuje u društvima gde je najveći procenat domaćinstava (preko 70%) finansijski osposobljen – zahvaljujući raspoloživim dohocima – da rešava svoje stambene probleme na tržištu stanova na kome je uspostavljena i stalno se uspostavlja direktna relacija troškova stanovanja i dohodaka domaćinstava. Otuda će koncept potreba još za neko vreme dominirati u nerazvijenim područjima, odnosno sve dotle dok se ova područja u celini materijalno osposobe, a posebno njihova domaćinstva ne ostvare takav nivo bruto ličnih dohodaka da se mogu pojaviti na tržištu kao kupci ili zakupci stanova i podneti ekonomsku cenu stambeno komunalnih troškova. Da bi se ovo ostvarilo – država – društvo ostaje u obavezi da određenim kategorijama domaćinstava u nerazvijenim područjima obezbedi uslove života i stanovanja koji obuhvataju stan i prateće komunalne usluge;

Standardi su usko povezani sa vrednostima, potrebama i ciljevima. Standardi se definišu kao mera nivoa potreba u datom vremenu i prostoru i u datim ekonomskim, kulturnim i tehnološkim uslovima. Definisanje potreba zavisi od dostignutog i očekivanog nivoa razvijenosti: porodica bez stana ili žive u neuslovnim stanovima ili u prenaseljenim; od raspoloživih resursa kao što su građevinski materijali, radna snaga, zemljište – uređenje i opremanje, investicije, troškovi života, struktura lične potrošnje u kojoj na primer dominira ishrana, stope rasta stanovništva, formiranje porodice, štednje, razvijene tehnologije, posebno građevinarstvo, nivoi ličnog dohotka itd.. Standarde treba iskazivati u relativnim i dinamičnim kategorijama, jer se sa podizanjem nivoa razvojenosti menjaju i standardi. Obračun standarda za područje juga Srbije iziskivaće posebne istraživačke napore jer u ovom području postoji manjak stanova u nekim urbanim centrima i neprimereni uslovi života i višak stambenih jedinica u ruralnim sredinama i manjim naseljima: Da li je ovo prednost ili nedostatak za razvoj ovog područja?

Kapital predstavljaju novčane ušteđevine, koje se direktno ili preko hartija od vrednosti, najčešće akcije, pretvaraju u dugoročne investicije sa određenom stopom povraćaja sredstava – kapitalizacija;

Investicije predstavljaju izdatke za kupovinu zemljišta i ulaganja u stambene, poslovne i industrijske objekte, zatim izdatke za mašine i opremu (stalni kapital), ili u obrtna sredstva (promenljivi kapital), i izdatke na kupovinu hartija od vrednosti kao što su akcije, deonice i obveznice;

Preduzetništvo je delatnost preduzetnika koji okupljaju i organizuju faktore proizvodnje (zemljište, rad, kapital), u cilju realizacije određenih poduhvata iz kojih nastaje profit;

Ciljevi u ovom prostornom planu ne definišu se kao nacionalni ili društveni nego kao formulisani vrlo konkretni zadaci u skladu sa raspoloživim i predvidivim resursima u datom periodu vremena pomoću kojih će se usmeriti razvoj u pravcu željenih – neophodnih promena. Ciljevi treba da budu konzistentni sa osnovnim društvenim vrednostima i opredeljenjima da se prevaziđe ukupna i strukturna zaostalost juga Srbije. Po vremenu mogu biti dugoročni, srednjeročni i kratkoročni. Mogu biti izraženi u socijalnim, ekonomskim i fizičkim veličinama ili kvalitativno ili kvantitativno definisani. Ukoliko se desi da su međusobno inkompatibilni treba ih ispitati, modifikovati ili sasvim izmeniti. Slično standardima i ciljevi su podložni promenama u skladu sa vremenom, izmenjenim uslovima, potrebama i vrednostima. Međutim, jednom prihvaćeni postaju polazna osnova i okvir za formulisanje zadataka, prioriteta, politike prostornog rzavoja i definisanje programa i implementacije planova;

Zadaci se obično definišu kao elaborirani – razrađeni ciljevi za određeni vremenski period i za određenu fazu ili etapu razvoja. Za potrebe ovog prostornog plana dugoročni ciljevi razvoja do 2021. godine treba da budu razrađeni u programske zadatke za svake 4 godine;

Prioriteti su razrađeni ciljevi i zadaci po vremenu i značaju njihove implementacije. Međusobno su povezani i implementacija jednog prioriteta je uslov za implementaciju drugog. Na primer, za izgradnju industrijskih parkova prvi prioritet je pribavljanje zemljišta, drugi je njegovo pripremanje i opremanje, a treći je privlačenje investitora. Zato se prioriteti uobičajeno rangiraju po vremenu i značaju;

Prostorno planiranje je proces koji obuhvata permanentne interakcije između formulisanih i odabranih ciljeva i zadataka s jedne, i prioriteta i rezultata razvoja sa druge strane. Uključuje preispitivanje i modifikovanje ciljeva i reviziju standarda u zavisnosti od raspoloživih resursa, periodičnu reviziju plana – u našim uslovima svake 4 godine, u skladu sa menjanjem uslova i modifikovanjem ciljeva i prioriteta. Osnovni elementi izrade Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja su analize i modeli, na osnovu kojih treba da nastane Regionalni prostorni plan;

Programi se definišu kao niz specificiranih međusobno povezanih zadataka – planovi, projekti, objekti itd. – koje treba izvršiti u datom periodu vremena. Programi sadrže vremensku, lokacionu i finansijsku komponentu i realizuju se u našim uslovima preko ugovora o implementaciji.

3. Razlozi, pravni i planski osnov za izradu i donošenja regionalnog prostornog plana

3.1. Razlozi za izradu i donošenje planskog dokumenta

Osnovni razlog za izradu i donošenje Prostornog plana je zaustavljanje negativnih demografskih tendencija i ekonomskog zaostajanja i stvaranje uslova za realizaciju nacionalnih, republičkih, regionalnih i lokalnih interesa na području sliva Južne Morave. U pitanju su koridor X, područje Vlasine, slivno područje akumulacije Ključ i dr., za koja su doneti planski dokumenti ili su u fazi izrade. Ovi planovi predstavljaće stečenu obavezu u izradi Regionalnog prostornog plana. Regionalni prostorni plan je osnova za razradu načela prostornog uređenja, utvrđivanje ciljeva prostornog razvoja, organizacije, zaštite, korišćenja prostora, razvoja mreže naselja kao i drugih elemenata značajnih za područje juga Srbije.

Regionalni prostorni plan opština Južnog pomoravlja radi se zbog potrebe stvaranja pretpostavki za razvoj, racionalnu organizaciju prostora i zaštitu životne sredine. Zato je neophodno da se kroz Regionalni prostorni plan:

3.1. Definiše Regionalna ekonomska strategija, kao uslov za uravnotežen ekonomski i društveni razvoj i integralni sistem naselja;

3.2. Ostvari sektorska koordinacija, koja između ostalog uključuje oživljavanje i privlačenje stanovništva u danas depresirana područja, razvoj infrastrukture kao uslova za razvijanje privrede, u prvom redu malih i srednjih preduzeća, razvoj turizma i zaštitu okoline i prirodnih, kulturnih i istorijskih vrednosti i resursa;

3.3. Izvrši usklađivanje između različitih nivoa odlučivanja (lokalnog, regionalnog, nacionalnog i transgraničnog) preduzimanjem određenih mera i razmenom informacija;

3.4. Stvore uslovi za razvijanje partnerstva privatnog i javnog sektora privrede;

3.5. Izvrši procena uticaja razvoja od značaja za životnu sredinu.

3.2. Planski osnov

Planski osnov za izradu Regionalnog Prostornog plana sadržan je u odredbama Prostornog plana Republike Srbije, i to u:

– članu 3. Zakona o Prostornom planu Republike Srbije kojim je propisano da se Prostorni plan Republike Srbije ostvaruje regionalnim prostornim planovima, prostornim planovima područja posebne namene, prostornim planovima područja infrastrukture za područja utvrđena Prostornim planom;

– poglavlju VII.5 „Donošenje prostornih planova za uže prostorne celine”, kojim je u prioritete za izradu i donošenje regionalnih prostornih planova koji se donose za jedno ili više funkcionalnih područja odnosno upravnog okruga svrstan i Regionalni prostorni plan Južne Morave.

4. Predmet, pristup i metod izrade regionalnog prostornog plana

4.1. Predmet

Predmet plana je utvrđivanje dugoročne osnove razvoja, organizacije, korišćenja, uređenja i zaštite prostora u opštinama Jablaničkog i Pčinjskog upravnog okruga i osposobljavanje njihovih naselja za održivi razvoj.

Prema raspoloživim podacima i prethodnim analizama zapaža se da je područje regiona „Južno Pomoravlje“ ekonomski veoma nerazvijeno sa stalnom tendencijom smanjenja broja stanovnika, gašenja i odumiranja pojedinih naselja, naročito u pograničnom i prigraničnom području. Od 12 najnerazvijenih opština u Srbiji 7 je sa ovog područja. Region pored nerazvijenosti karakterišu izraženi strukturalni problemi u industriji i poljoprivredi, zatim nedovoljno razvijena infrastruktura, ugroženost prirodnih resursa i nerazvijen sistem naselja.

Tabela 2. Razvijenost planskog područja prema nekim pokazateljima (rang opština prema narodnom dohotku na jednog stanovnika)

Izgradnja naselja i gradova u Južnom pomoravlju nije postala sastavni deo integralnog razvoja Srbije. Zapaža se zaostajanje društveno – ekonomskog razvoja i prostorne strukture, koje se ispoljava stihijskim iseljavanjem stanovništva sa delova ovog područja, tako da region ostavlja sliku kompletne ekonomske i demografske depresije.

Regionalni prostorni plan opština Južnog pomoravlja je mehanizam za uspostavljanje odnosa i saglasnosti između korisnika zemljišta i drugih prirodnih resursa (privatni sektor) i institucija koje upravljaju procesima i donose političke i planerske odluke na raznim nivoima (javni sektor).

Tabela 3. Korišćenje zemljišta na području regiona u ha

Zadatak Regionalnog prostornog plana je da omogući: racionalno korišćenje prirodnih resursa, efikasno upravljanje građevinskim zemljištem i imovinom i izdavanje akta o urbanističkim uslovima radi izdavanje odobrenja – za izgradnju novih i rekonstrukciju postojećih objekata u naseljima i izvan naselja za koja se ne rade urbanistički planovi i planovi detaljne regulacije, blagovremeno planiranje infrastrukture na regionalnom i lokalnom nivou, obnovu stanovništva i privrede na principima koji vode ka održivom razvoju, i razvoj mreže naselja i takvu njihovu opremljenost koja će privlačno uticati na povratak stanovništva i razvoj privrede usklađen sa potencijalima područja.

4.2. Pristup

Metodološki pristup izrade Regionalnog prostornog plana zasniva se na sledećim principima:

– Kombinacije ciljeva, opredeljenja i prioriteta i instrumenata realizacije;

– Partnerstva privatnog, javnog i civilnog sektora u izradi, donošenju i implementaciji plana;

– Transparentnosti procesa planiranja u svim fazama izrade, donošenja i implementacije.

Brojne socio-ekonomske analize pokazuju da područje Južnog pomoravlja prolazi kroz faze ekonomskog zaostajanja i depresije koja se između ostalog manifestuje i demografskim pražnjenjem pojedinih pograničnih naselja i centara. Regionalna ekonomska nauka je dokazala, a iskustva zemalja zapadne Evrope su to potvrdila, da se uravnoteženi ekonomski razvoj date zemlje postiže kada se odnosi razvijenih i nerazvijenih regiona svedu u proporcije 2 : 1. Mereno dohotkom na jednog stanovnika, odnos razvijenih (Beograd i delovi Vojvodine) s jedne i juga Srbije s druge strane iznosi 11:1. Ovo znači da na 11 evra dohotka po jednom stanovniku u razvijenim područjima, dolazi samo 1 evro u nerazvijenim. Postavlja se pitanje da li Srbija sa ovakvim nasleđem može u celini da ostvari održivi razvoj i da se približi Evropskoj uniji. Iako Srbija ima i drugih nerazvijenih područja sa sličnim negativnim odnosima, ipak problem Juga Srbije ima poseban strateški značaj naročito sa stanovišta demografskog opstanka ovog područja i njegove integracije u razvojne tokove zemlje.

Izrada Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja treba da ima karakter pilot projekta u kome će doći prevashodno do izražaja promena odnosa države prema nerazvijenim područjima kao i prednosti konstituisanja regiona kao jedinstvenog područja sa određenim geografskim istorijskim, ekonomskim, sociološkim i drugim karakteristikama.

Regionalni prostorni plan opština Južnog pomoravlja ima karakter pilot projekta zato što strategija socio-ekonomskog razvoja Srbije još nije doneta, a zaostajanje seoskih, turističkih, brdsko planinskih i pograničnih područja, pa i nekih gradova i naselja gradskog karaktera ima najveće negativne posledice upravo na jugu Srbije. Istovremeno, regionalne analize a pogotovu nauka o prostornom razmeštaju, lokaciji i upravljanju prostorom je slabo i gotovo da nije razvijena, što između ostalog i pokazuje katastrofalno stanje prostora u Srbiji. Izrada ovakvog prostorno planskog dokumenta je veliki izazov jer kao da se ne shvata da tranzicija nije jednostavan linearni proces nego predstavlja duboke i korenite sistemske, ekonomske i socijalne promene, koje znače napuštanje administrativnih i utopiskih predstava o uređenju prostora – što stanje njegove zapuštenosti ilustrativno pokazuje. Ove promene iziskuju i nova shvatanja, ideje i metode zasnovane na privatno-svojinskim odnosima, u kojima se uspostavlja partnerstvo privatnog i javnog sektora, ali i jasno razgraničenje njihovih uloga, prava, obaveza, odgovornosti i dometa. Sem toga, Srbija prolazi kroz proces tranzicije a pri tome ima teško breme nasleđa, nedozvoljenih razlika između razvijenih i nerazvijenih delova zemlje. Prilika je da se pojedinci, timovi i organizacije koje se smatraju kompetentnim okušaju upravo na ovakvom projektu koji ima i demonstracioni karakter i da na ovom primeru pokažu koje pravce, metode, mehanizme i instrumente Srbija treba da koristi prilikom izrade Strategije svog prostornog razvoja, organizacije, uređenja i upravljanja prostorom, da bi obezbedila uravnotežen društveno-ekonomski razvoj u kome dominantnu ulogu treba da imaju gradovi svih veličina ali još više i naselja u ruralnim, brdsko-planinskim i transgraničnim područjima.

Konstituisanje regiona kao teritorijalnih jedinica sa određenim administratvinim položajem u državi postavlja se kao pitanje od izuzetnog značaja za razvoj Republike, koje zaslužuje pažnju naučne i stručne javnosti i državnih organa i zauzimanje definitivnog stava o istom.

Zato izrada Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja ima karakter pilot projekta, koji treba da pokaže i promenu odnosa države prema nerazvijenim i depresivnim područjima. Uopšte promene se manifestuju i preko afirmacije regionalizma kao pokreta i konstituisanja regiona kao područja sa određenim geografskim, istorijskim, ekonomskim i drugim karakteristikama, koji treba da dobije i odgovarajuće administrativne prerogative. Administrativno konstituisanje regiona je uslov da se ispune očekivanja stanovništva i privrede u pogledu stvaranja odgovarajućih uslova života i rada. Region je uslov da se ostvari efikasna komunikacija stanovništva i privrede sa državom. Evropska iskustva pokazuju da je centralizam pre svega poguban za privredu i poslovanje.

Dodatni problem regiona su pogranična područja koja se graniče sa Bugarskom i BJR Makedonijom. Demografsko i ekonomsko oživljavanje ovih područja i kroz transgraničnu saradnju je uslov svih uslova za integralni razvoj Srbije u celini.

Iz prethodnog se nameće pristup koji treba uvažiti u izradi ovog plana, a koji znači da Regionalni prostorni plan opština Južnog pomoravlja treba da bude urađen na osnovama integralnog planiranja i principa održivog razvoja, integrisanog društveno-ekonomskog razvoja i zaštite životne sredine sa primarnim zadatkom – preporod Juga Srbije.

4.3. Metod

Na primeru Južnog pomoravlja prilika je da se provere osnovni atributi regionalnog i prostornog planiranja kao nauke, tehnike i politike. Nauka, zato što sve pretpostavke na kojima se zasnivaju analize, predviđanja i projekcije treba da budu naučno zasnovane. Tehnika, jer složene socijalne i ekonomske promene i njihove prostorne dimenzije nije moguće sagledavati bez odgovarajućih analitičkih tehnika ili modela, preko kojih se otkrivaju i definišu uzajamni odnosi i sprege. Politika, jer se razvoj (proizvodnja) i organizacija prostora odvija kroz angažovanje javnih i privatnih sredstava, koje treba da budu transparentne i koje ima i različite posledice za pojedince, grupe i društvo u celini. Od prostornog planiranja se očekuje da suma koristi u javnom i privatnom sektoru bude veća od šteta koje nastaju usled javnih intervencija, kao što su izgradnja saobraćajnica, regulacija reka i vodotokova, izgradnja komunalne infrastrukture ili rekonstrukcija i revitalizacija gradova i naselja.

Polazeći od ovih premisa izrada Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja obuhvata sve aspekte procesa planiranja: prikupljanje i obrada podataka; priređivanje odgovarajućih analiza preko jednostavnih i složenih modela; izrada varijanti plana; vrednovanje; implementacija i monitoring.

Prilikom rada na pojedinim analitičkim fazama Regionalnog prostornog plana očekuje se primena i provera pojedinih lokacionih teorija i modela uticaja prostora – lokacija na razvoj pojedinih delatnosti, i kakve posledice imaju ovi uticaji na formiranje regionalne i prostorne strukture. S tim u vezi poznate su Fon Tinenove (Von Thunen) i Veberove (Weber) teorije sa početka i kraja 19. veka, kao i kasniji modeli Leša (Losch), Kristalera (Christaller), Ajzarda (Isard), Perua (Perrouh), Klasena (Classen) i njihovih sledbenika koji su naučne doprinose proveravali na primerima brojnih regionalnih prostornih planova u pojedinim zemljama Evrope i Amerike. Neki od ovih modela ilustrativno su navedeni u odgovarajućim delovima strategije plana, kao na primer model tražnje (potreba) i ponude stanova (stanovanje); model „klastera” za industriju; trasnportni model; i razvojni (svodni) ekonomski model.

Zadatak podmodela je da se analizama pojedinih analitičkih veličina obezbede i projekcije potreba za prostorom u ha ili m², koje će se preko troškova ili cena sa drugim investicijama ugraditi u svodni model.

Sem toga, obrađivači mogu koristiti i druge jednostavnije modele, kao što su: „brein storming” – za prikupljanje ideja i stavova stručnjaka i raznih drugih poznavaoca problema juga Srbije; Delfi metod – sofisticiran metod brein storming-a, a odnosi se na prikupljanje mišljenja eksperata i njihovih saznanja o predvidivim budućim kretanjima osnovnih pojava i veličina; morfološki metod – složenija tehnika koja obuhvata traganje za rešenjima složenih prostornih problema; analiza uticaja – koja treba da pokaže kako će se i kojom brzinom pojedini događaji kretati kao rezultat investicionih intervencija u infrastrukturu, razvoj naselja, poljoprivredu i dr.; teorija igara – primena kompjuterskih simulacionih tehnika, naročito kod izrade alternativnih scenarija razvoja.

Scenario je sveobuhvatan metod koji ima za osnovu analizu postojećeg i projekciju budućeg stanja (ekstrapolacija trenda, ekstrapolacija strukturnih promena, i mogućih i potrebnih nivoa razvoja u planiranom periodu). Pored alternativnih projekcija, scenario obuhvata i analizu i projekciju pojedinih događaja za kraće vremenske periode od 4 godine, itd.

SWOT analiza, predstavlja važan metod za identifikaciju komparativnih prednosti regiona i opština, preko koje se dobijaju i inputi za razvoj. Za SWOT analizu mogu se koristiti tehnike „brein storminga’’, delfi i druge, preko kojih se definišu snaga (strengths), slabosti (njeakness), mogućnosti (opportunitu) i ugroženost (threaten) unutrašnjih i spoljnih faktora i njihovi efekti i ograničenja. SWOT analiza zasniva se na dobijanju odgovora na unapred definisanja pitanja po pojedinim sektorima, kao što su stanovništvo i socijalni razvoj; privreda, posebno industrija, poljoprivreda i turizam; infrastruktura; zaštita životne sredine i prostorno planiranje u celini koje treba između ostalog da obuhvati mrežu naselja, stanje katastra i imovine, urbanističko planiranje i druga razna ograničenja koje treba ukloniti da bi se skratile procedure i ubrzalo vreme dobijanja odobrenja za izgradnju i saglasnosti.

5. Analiza stanja, problema i potencijala

5.1. Prirodni uslovi i resursi

Stanje

Region Južnog pomoravlja zahvata prostor od 628.991 ha. Na području Regiona ima 340.016 ha poljoprivrednog zemljišta (oko 54% od ukupnog), oko 240.192 ha šumskog (oko 38% od ukupnog), oko 25.531 ha građevinskog (oko 4% od ukupnog), a oko 23.250 ha je ostalo zemljište (oko 3,7 % od ukupnog).

Tabela 4. Bilansi zemljišta u ha u 2005. god. (rang opština prema površini zemljišta)

Strukturu korišćenja poljoprivrednog zemljišta karakteriše veliko učešće pašnjaka (31,3%) i livada (17,7%), što predstavlja veliki potencijal za razvoj stočarstva. Naglašen značaj pašnjaka (oko 40%) i livada (oko 16%) naročito je karakterističan za Pčinjski upravni okrug, a u jablaničkom je veći udeo (oko 50%) oraničnih površina.

Tabela 5. Poljoprivredna površina prema načinu korišćenja u ha

Tabela 6. Struktura poljoprivredne površine prema načinu korišćenja u %

U Regionu ima 240.193,8 ha šumskog zemljišta2. Opštine sa najvećim učešćem šumskog zemljišta su Medveđa (53,5%), Crna Trava (47,5%), Vladičin Han (43 %) i Vranje (oko 42%). Po prostranstvu opštine Leskovac i Vranje imaju najveće površine pod šumama (Vranje preko 36.000 ha i Leskovac preko 33.000 ha).

Sadašnji godišnji obim pošumljavanja (u šumama i van šuma) iznosi oko 300 ha, dok obim posečene drvne mase iznosi 293.286 m3.

Tabela 7. Kretanje pošumljavanja (u šumama i van šuma) u ha

Tabela 8. Kretanje posečene drvne mase u m3

Okosnicu rečnog sistema u regionu predstavlja Južna Morava koja nastaje spajanjem Binačke Morave i Moravice (Preševske), i sa svojim pritokama: Vlasinom, Veternicom, Jablanicom i Toplicom, utiče da se ovo područje izdvaja kao bogato vodama, koje nisu adekvatno iskorišćene i zaštićene. U slivu Južne Morave na području regiona izdvajaju se regionalni vodoprivredni sistemi, i to: Pčinjski, Vlasinsko jezero, Vlasinski i Jablanički. Na osnovu Vodoprivredne osnove Republike Srbije u Pčinjskom upravnom okrugu izgrađene su akumulacije Prvonek, Lisina i Vlasinsko jezero, dok je planirana za izgradnju Prohor na Pčinji. U Jablaničkom upravnom okrugu izgrađene su akumulacije Barje i Brestovac, a planirane su Svođe, Grgurevac i Ključ. Ceo Južnomoravski sistem obuhvata čitav sliv Južne Morave; pored 13 akumulacija za vodosnabdevanje planira se i više akumulacija koje su namenjene ostalim korisnicima, a pre svega uređenju vodnih režima, od kojih u prvi planski horizont sa područja plana ulazi Končulj na Binačkoj Moravi.

Vodoprivrednom osnovom propisan je kvalitet površinskih voda u slivu Južne Morave – klasa IIa, s tim da merenja u proteklim godinama pokazuju da se u pojedinim delovima sliva beleži klasa IV i niže.3 U manjim naseljima (npr. Crna Trava, Bosilegrad, Trgovište, Preševo), oko 2/3 otpadnih voda potiče iz domaćinstava, a oko 1/3 su industrijske. U većim naseljima (npr. Leskovac, Vranje, Surdulica, Bujanovac i dr.) osnovni izvor zagađenja su industrijski kapaciteti (oko 4/5), a ostali izvori su domaćinstva (oko 1/5).

Tabela 9. Postojeće i planirane akumulacije

Region raspolaže značajnim izvorima termomineralnih voda, koji nije u potpunosti ispitan i valorizovan. Na aktiviranim geotermalnim izvorima formirani su zdravstveno – lečilišni, banjski centri (Vranjska, Sijarinska, Bujanovačka banja).

Tabela 10. Termomineralni izvori

Region raspolaže određenim mineralnim sirovinama koje su nekada predstavljale značajan razvojni resurs (npr. rudnik Mačkatica i dr.), a danas se samo delom koriste zbog neekonomičnosti eksploatacije.

Tabela 11. Korišćenje mineralnih sirovina

Problemi i ograničenja

Poljoprivredni zemljišni potencijal ne koristi se uvek racionalno, što je uzrokovano brojnim faktorima (nepovoljna, usitnjena, posedovna struktura poljoprivrednih gazdinstava, velika zastupljenost staračkih domaćinstava, neodgovarajuća opremljenost gazdinstava, nerazvijena infrastruktura, posebno melioraciona, itd.). Pored toga, postojeća organizovanost (zadružni sistem) ne odgovara potrebama savremene organizacije, što se posebno ispoljava kod otkupa poljoprivrednih proizvoda.

Region raspolaže značajnim šumskim fondom, koji se tokom vremena smanjio umesto da se povećao. Ovaj negativan proces karakterističan je za zemlju u celini i pored činjenice na planska rešenja utvrđenim u Prostornom planu Republike Srbije, kao i sve negativne posledice na životnu sredinu.

Sadašnji obim pošumljavanja (u šumama i van šuma) je na području Regiona oko 15 puta manji u odnosu na 1980. godinu, dok je istovremeno obim posečene drvne mase čak i nešto uvećan. Ova činjenica ukazuje na neracionalan odnos prema šumskom potencijalu odnosno njegovo devastiranje, sa brojnim negativnim posledicama na prirodnu (erozije) i životnu sredinu (povećanje zagađenosti). Nesklad posečene drvne mase i pošumljavanja upozorava da se zakon o zaštiti prirode ne uvažava jer nije ispoštovan princip o posečenoj i pošumljenoj drvnoj masi.

Nizak kvalitet voda je jedan od ograničavajućih faktora koji zahteva doslednu primenu zakona i propisa o zaštiti voda. Posebno je ugrožena Južna Morava kod Vladičinog Hana (fabrika papirne industrije „FOPA”) gde se beleži preko 44% od ukupnog ispuštanja organskih i neorganskih zagađujućih materija u delu sliva na području regiona. Istovremeno Leskovac (poljoprivredna postrojenja, hladnjača, tekstilna industrija) i Vranje (YUMCO – fabrika tekstila) ispuštaju oko 16% ukupnih zagađujućih materija.

Pored toga, pojava neuređenih rečnih tokova u područjima gde su najkvalitetnije oranice, kao i nedovoljna zaštita od erozija utiču na smanjenje prinosa poljoprivrednih kultura, što takođe predstavljaju značajan problem regiona.

Potencijali

Velika prostranstva pašnjaka i livada predstavlja značajan potencijal za razvoj stočarstva i proizvodnju zdrave hrane.

Pored stočarstva region raspolaže velikim komparativnim prednostima za voćarsku proizvodnju. Izražena potražnja u Evropi za zdravom hranom predstavlja značajan podsticaj za intenzivnije korišćenje prirodnih potencijala i proizvodnju zdrave hrane na području regiona. Revitalizacija stanovništva treba da bude praćena i revitalizacijom poljoprivrede (voćarstva, stočarstva i dr.) zbog izuzetnih efekata na porast dohodaka stanovništva regiona i doprinos izvozu zemlje.

Povećanje pošumljenosti je neophodno iz više razloga (zaustavljanja erozionih procesa, racionalnog korišćenja zemljišta i dr.), pa su i mogućnosti za značajnije povećanje drvne mase realne. Pored toga Region raspolaže velikim potencijalom za proizvodnju lekovitog i šumskog bilja, kako u šumskim područjima tako i u ravničarskim područjima.

Obilje vode, predstavlja značajan potencijal kako za rešavanje pitanja vodosnabdevanja, tako i za navodnjavanje-odvodnjavanje (mali sistemi, veći pokretni sistemi, veliki zalivni sistemi vezani za mogućnosti pojedinih akumulacija).

Poseban potencijal predstavljaju visoki planinski izvori kvalitetne vode koji pružaju mogućnost proizvodnje, flaširanja i izvoza kako slabomineralne tako i oligomineralne vode.

Takođe, geotermalni izvori omogućuju proširenje i diverzifikaciju postojeće banjske ponude.

***

U postupku rada na analitičko-planskoj dokumentaciji posebnu pažnju treba usmeriti na ekonomske, vlasničke, proizvodne, tržišne, fiskalne i ekološke funkcije prirodnih resursa, a posebno zemljišta. U ovim analizama dominantno mesto ima katastar nepokretnosti i prava, koji predstavlja nezamenljiv deo prostornog planiranja jer obezbeđuje: sigurnost svojine i zakupa, osnov za oporezivanje imovine i dobijanje kredita, razvijanje tržišta nekretnina, smanjenje konflikata i parnica, upravljanje okolinom, a posebno je uslov za delotvorno prostorno i urbanističko planiranje.

5.2. Stanovništvo, socijalni resursi i stanovanje

Stanje

Na području Regiona Južno pomoravlje, prema popisu iz 2002. godine živi 468.613 stanovnika tj. 6,2% republičke populacije, dok je 1948. godine učešće Regiona iznosilo 7,6%. Od 1948. do 1981. godine stanovništvo Regiona se povećavalo, a potom se smanjuje u periodu 1981-1991. u proseku godišnje za 274 lica, a od devedesetih za 2.373 stanovnika. Od 1991. do 2002. godine broj stanovnika Regiona smanjen je sa 484.700 na 468.683 odnosno za oko 16.000. Pored navedenog broja, još oko 35.000 stanovnika Regiona živi u drugim zemljama duže od 10 godina, dok je taj broj 1991. godine iznosio oko 10.000.

Tabela 12. Kretanje stanovništva do 2002. i projekcija do 2021. po osnovu nastavljanja trenda

Etnička struktura Regiona je mešovita jer ima preko dvadeset etničkih zajednica (Srbi, Albanci, Romi, Bugari, Makedonci, Bošnjaci, Muslimani, Goranci, Jugosloveni, Rusi, Rusini, Česi, Slovaci, Hrvati, Nemci, Rumuni, Mađari, Bunjevci, Vlasi i dr.). Najmnogobrojnija je srpska (preko 79%) i albanska (12,3%), potom romska (4,7) i bugarska (1,8%). Ove četiri etničke zajednice čine preko 98% od ukupnog stanovništva. U Jablaničkom upravnom okrugu je učešće srpskog stanovništva izraženije (93,4%), a u Pčinjskom je učešće srpskog stanovništva manje (64,6%), a albanskog (24,1%), romskog (5,8%) i bugarskog (3,8%) veće. Etničke strukture karakterišu osobenosti u pogledu prirodnog priraštaja, veličine porodice, obrazovne strukture i dr., što utiče na značajnije ispoljavanje unutarregionalnih razlika.

Na osnovu prirodnog priraštaja stanovništvo Regiona se u periodu 1991–2002. uvećalo za oko 14.200. Prirodni priraštaj u Regionu se od 1981. godine smanjuje, a posebno od 1990. Jedine opštine koje su od 1991. godine imale pozitivan prirodni priraštaj su: Preševo (9.688), Bujanovac (6.889), Vranje (2.702) i Medveđa (157), s tim da se i u Medveđi posle 1999. godine javlja negativan priraštaj.

Izmeću dva poslednja popisa (od 1991. do 2002. godine) sa područja Regiona se odselilo za 44.100 više stanovnika nego što se doselilo. Migracioni saldo je negativan sa tendencijom pogoršanja. Jedina opština koja je u poslednjem međupopisnom periodu (od 1991. do 2002. godine) imala pozitivnu razliku je Vranje (+ 770 stanovnika), u kojoj je prirodni priraštaj bio veći od migracionog salda. Opštine sa najvećim prirodnim priraštajem Preševo, Bujanovac i Medveđa imaju takođe negativan migracioni saldo. Na području Regiona autohtono stanovništvo čini 62,3%, a stanovništvo koje potiče sa iste opštine 20,6%.

Stopa aktivnosti stanovništva Regiona iznosi 43,8%. Učešće aktivnog stanovništva koje obavlja zanimanje iznosi 32,9%, dok je učešće izdržavanog stanovništva 39,2%.

U Regionu ima blizu 66.000 poljoprivrednih stanovnika, od kojih je 42.529 aktivno i uglavnom su to individualni poljoprivrednici. Stopa aktivnosti u poljoprivredi iznosi 64,5%.

Prosečna starost u Regionu je oko 38 godina, u Jablaničkom upravnom okrugu 40,4 a u Pčinjskom upravnom okrugu 35,9 godina. Opštine Preševo, Bujanovac, delom i Vranje imaju veće učešće najmlađih starosnih grupa (do 7 godina) a manju najstarije grupe (preko 60 godina starosti), a opštine sa izrazito nepovoljom starosnom strukturom su Crna Trava, Bojnik, Bosilegrad i Trgovište. Ova podeljenost je, takođe, karakteristična i za fertilitet.

U strukturi stanovništva starijeg od 15 godina prema školskoj spremi u Regionu je bez školske spreme preko 11% (što je prisutno i u razvijenijim opštinama – Vranju i Leskovcu oko 10%), sa srednjim obrazovanjem 31,5%, a sa višim i visokim 2%).

Na području Regiona, prema popisu iz 2002. godine ima 137.464 domaćinstava. Prosečna veličina domaćinstva se tokom vremena smanjivala, i danas iznosi 3,4, u jablaničkom 3,3 a Pčinjskom 3,5. Preko 46% domaćinstava su sa 4 i više lica po domaćinstvu, a zastupljenost domaćinstava sa 6 i više članova je oko 13%. Uglavnom se radi o albanskoj i romskoj etničkoj zajednici.

Na području Regiona ima 166.830 stanova, što čini 5,6% od ukupnog broja u Srbiji. Od ukupnog broja stanova 153.610 je za stalno stanovanje, od kojih je 130.481 nastanjeno a čak 23.129 nenastanjeno. Pored navedenog fonda, 10.000 stanova se koristi za odmor i rekreaciju, 2.762 u vreme sezonskih radova, a isključivo za obavljanje delatnosti 458.

Tabela 13. Karakteristike stanovanja – 2002.

Prosečna površina stana na području Regiona iznosi 62,6 m², što je nešto ispod republičkog proseka (64,8 m²). U opštinama Preševo i Bujanovac prosečna veličina stana je preko 80 m², odnosno 70 m².

Prosečan broj lica u nastanjenim stanovima iznosi 3,6, a u opštinama Preševo i Bujanovac preko i oko 5 lica. Zato je u navedenim opštinama znatno manja stambena kvadratura po licu (14,6 m² i 14,7 m²), za razliku od opštine Crne Trave (24 m²), Bosilegrad (19,7 m²), Bojnik (19,6 m²) i Vladičin Han (18,8 m²).

U pogledu osnove korišćenja za Region je u odnosu na republički prosek karakteristično nešto veći udeo stanova u vlasništvu, a manje zakupaca i podstanara. Izuzetak u tom pogledu je Medveđa, gde je veće učešće zakupaca i podstanara, i Vranje sa značajnijim učešćem podstanara i korišćenje stanova po osnovu srodstva.

U Regionu je broj domaćinstava manji od broja stanova (0,9), posebno u opštinama Medveđa i Trgovište (po 0,7), potom Bojnik, Bosilegrad, Vladičin Han i Surdulica (po 0,8). U velikom broju seoskih naselja je broj stanova dva puta veći od broja domaćinstava (na primer u opštini Bojnik, Bosilegrad, Vladičin Han, Trgovište), a u pojedinim selima i do 15 puta.

Problemi i ograničenja

Veliki problem Regiona je odliv stanovništva. Redistribucija stanovništva se samo manjim delom odvijala unutar Regiona (pretežno prema Leskovcu i Vranju), a u daleko većem obimu prema razvijenijim centrima Srbije (uglavnom Beogradu) i drugim zemljama. Ukoliko bi se nastavilo ovako smanjenje, mnoga sela i delovi područja Regiona bi se demografski ugasila. Poseban problem je što su negativni procesi najviše zahvatili prigranična i pogranična područja Regiona. U ovim područjima istovremeno je mnogo izraženiji proces starenja, kao i nepovoljnija obrazovna struktura stanovništva.

Slika 2. Raspored naselja u regionu

Struktura stanovništva prema aktivnosti u Regionu je nepovoljnija u odnosu na prosek Srbije (niža stopa aktivnosti i aktivnog stanovništva koje obavlja zanimanje, a veća stopa izdržavanog), što ukazuje na nerazvijenost privrede. Navedene nepovoljne karakteristike su još izraženije u Pčinjskom upravnom okrugu (41,9%, 31,0 % i 43,4%). U opštinama Preševo i Bujanovac preko 50% stanovništva spada u kategoriju izdržavano (59,7% i 52,6%), a niže je učešće kategorije aktivnog stanovništva koje obavlja zanimanje (18,1% i 25,0%).

Poseban problem je nepovoljna obrazovna struktura stanovništva starijeg od 15 godina, posebno nerazvijenijih područja. Vranje i Leskovac iako imaju nešto povoljniju obrazovnu strukturu, imaju, takođe, visoku zastupljenost stanovništva bez školske spreme i sa nižim stepenom obrazovanja. Obrazovna slika Regiona je znatno nepovoljnija od prosečne u Republici.

Iako je starosna struktura nešto povoljnija (zato što opštine sa pretežnim albanskim življem imaju naglašeniju zastupljenost mladog stanovništva) u nerazvijenim, posebno prigraničnim opštinama proces starenja je znatno izraženiji. Već danas, na primer opština Crna Trava ima broj zaposlenih veći od raspoloživog radnog kontigenta.

Na području Regiona se u stanovanju odvijaju dva uporedna procesa – u područjima gde se odvija najbrža stambena izgradnja istovremeno su u značajnom porastu nenastanjeni stanovi, što je posebno karakteristično za mešovita odnosno područja sa pretežno albanskim življem (Preševo, Bujanovac, Medveđa).

Za stanovanje značajan problem Regiona je da je preko 20% stanova neopremljeno vodovodnom mrežom, oko 43% nema kupatila, a preko 50% je bez toaleta (nužnika). Posebno je nepovoljna opremljenost stanova u opštinama Bojnik, Medveđa, Bosilegrad i Trgovište.

Manja je zastupljenost stanova koji se koriste isključivo za obavljanje delatnosti u odnosu na republički prosek, što ukazuje na zaostajanje privatne inicijative, naročito u nerazvijenijim delovima Južnog Pomoravlja.

Izražen problem predstavlja i bespravna izgradnja na celom području Regiona, što ima posebno negativne posledice na zaštitu velikih infrastrukturnih koridora koji treba da postanu razvojna osovina juga Srbije.

Potencijali

Povoljnija starosna struktura stanovništva Regiona u odnosu na prosečnu u Srbiji (izuzev u pograničnim delovima prema Bugarskoj i BJR Makedoniji) uz veliki kontigent aktivnog stanovništva, od kojih mali deo danas obavlja zanimanje, predstavlja resurs za razvoj. Značajan potencijal za razvoj predstavlja i stanovništvo koje živi u inostranstvu, čiji se broj kreće oko 35.000. Povratak ovog stanovništva značilo bi za Region prenošenje radnog iskustva, transfer znanja i tehnologije, ali i neophodnog kapitala. Povratak određenog broja mlađih stanovnika posebno u opštine Crna Trava, Bosilegrad i dr. povoljno bi uticalo na aktiviranje komparativnih prednosti ovih područja i oživljavanje transgranične privredne saradnje, što je jedan od ciljeva unapređenja evropskih integracionih procesa.

Neiskorišćen stambeni fond kao posledica smanjenja stanovništva je negativan proces, koji je naročito izražen u velikom broju seoskih naselja. Međutim, i ovo može da predstavlja odgovarajući potencijal za razvoj različitih delatnosti – od male privrede, usluga do realizacije brojnih poljoprivrednih programa ukoliko dođe do postepenog povratka stanovništva.

***

U toku izrade Regionalnog prostornog plana opština Južnog Pomoravlja posebno treba istražiti probleme: mladih bračnih parova koji nemaju rešene stambene probleme, domaćinstava koja žive u tehnički neuslovnim stanovima, invalida, domaćinstva sa nižim zaradama, nezaposlenih čiji se broj povećava zbog restrukturiranja preduzeća i izbeglica i raseljenih lica i sl.

5.3. Privreda

Stanje

Na području Regiona registrovano je 9.070 preduzeća. Privatnih preduzeća ima 6.097, društvenih 325, zadružnih 290, državnih 243, a mešovitih 171. Struktura preduzeća pokazuje da je u odnosu na republičku strukturu naglašeniji značaj društvenog, državnog i zadružnog vlasništva. Po poreklu kapitala, udeo domaćeg je 77,36%, sa stranim kapitalom 0,26% a mešovitim 0,94%.

Efekti privatizacije

Proces privatizacije pokrenulo je 139 preduzeća, od kojih 5 putem tendera a 134 metodom aukcije. Privatizovana su 57 preduzeća – 3 metodom tendera a ostala 54 aukcijom.

Tabela 14. Stanje privatizacije u Regionu

Zaposlenost

U Regionu je zaposleno oko 98.000 stanovnika, što je nešto preko 5% od ukupnog broja zaposlenih u Republici. Istovremeno na tržištu rada Regiona prijavljeno je preko 68.000 lica, što čini 7,2% nezaposlenih u Republici.

Tabela 15. Zaposlenost i nezaposlenost na području Južnog pomoravlja

Stepen zaposlenosti (meren brojem zaposlenih na 1000 stanovnika) iznosi 209, a nezaposleno-sti 145.

Tabela 16. Karakteristike zaposlenosti – 2003.

Od 1981. godine u Regionu se zapaža intenzivno povećanje nezaposlenosti. Za 20-ak godina broj nezaposlenih je sa oko 28.200 povećan na oko 71.800 odnosno za oko 44.000 lica. Regionalne karakteristike nezaposlenosti su:

– prvi put traži zaposlenje oko 70%. Sa većim učešćem ove kategorije su opštine Preševo (blizu 90%), Bujanovac (preko 82%) i Crna Trava (88%);

– bez kvalifikacija je 45%, a sa većim učešćem su opštine Preševo (68,6%), Bujanovac (preko 64%), Bojnik (53,6%) i Trgovište (51,2%).;

– niže učešće na tržištu rada nezaposlenih žena, što je posebno izraženo u nerazvijenijim opštinama – Trgovište, Crna Trava, Lebane i Bojnik.

Investicije

U proteklom periodu od 1980-tih godina ispoljava se smanjenje investicione aktivnosti na području Regiona, sa izuzetkom u pojedinim godinama (na primer 1995), i pojedinim područjima (na primer Medveđa i Vranje). U 2003. godini prosečne investicije na jednog stanovnika na nivou Regiona iznose svega 25% od republičkog proseka, dok ulaganja u poređenju sa Beogradom daleko više zaostaju i iznose oko 12%.

Tabela 17. Ostvarene investicije na jednog stanovnika u dinarima (tekuće cene)

Tabela 18. Indeks odnosa ostvarenih investicija na jednog stanovnika

Narodni dohodak

U formiranju narodnog dohotka učešće pojedinih oblasti je sledeće: industrije 40.1%, poljoprivrede 24,3%, građevinarstva 6,9%, saobraćaja 5,6%, trgovine 14,8% i ugostiteljstva i turizma 1,9%.

Ostvarene promene u formiranju narodnog dohotka u periodu od osamdesetih godina značile su: smanjenje učešća sekundarnog sektora za 5,9 i uslužnog za 2,59 indeksnih poena. U Jablaničkom upravnom okrugu je značaj sekundarnog sektora smanjen za 11,4 a uslužnog sektora za oko 4 indeksnih poena, a u Pčinjskom upravnom okrugu za 1,6 i 0,2 indeksnih poena.

Industrija

Industrija je zastupljena sa 27 industrijskih grana među kojima se po brojnostima ističu tradicionalne, kao što su tekstilna, kožna, prehrambena, drvna i sl. Sankcije i ekonomska izolovanost su drastično uticale na pad: proizvodnje, izvoza, zaposlenosti, ulaganja u tehničko-tehnološku opremljenost.

Industrija zapošljava 2003. godine 38.859 lica, što je 7,1% od republičkog proseka. Između 1991. i 2003. godine broj zaposlenih se smanjio za oko 16.000 hiljade. U Jablaničkom upravnom okrugu industrija zapošljava oko 13,5 hiljada a u Pčinjskom oko 23,5 hiljada. U Jablaničkom upravnom okrugu se industrijska zaposlenost od 1991. godine smanjila za oko 11,3 hiljade lica a u Pčinjskom za 4,7 hiljade.

Tabela 19. Kretanje zaposlenih u industriji i rudarstvu

Proces privatizacije je od 930 registrovanih industrijskih preduzeća na području regiona započelo 74 preduzeća. Prodato je 30 preduzeća, od kojih je u 2 najveća, DIV „Vranje” i „Zdravlje” Leskovac, nakon privatizacije povećan obim proizvodnje, proširen asortiman proizvoda i izvršena značajna ulaganja u tehničko-tehnološko obnavljanje kapaciteta.

Turizam

Na području Regiona je 2003. godine boravilo preko 195 hiljada turista, sa ostvarenih blizu 1.361.000 noćenja. Analiza proteklog perioda pokazuje da se ukupan broj turista i broj noćenja u Regionu tokom vremena smanjivao (za 70% odnosno 56%), brže od ostvarenog u Srbiji, ali je produženo vreme zadržavaanja turista (sa 3,1 na 4,5 dana). Isti je slučaj i sa banjskim turizmom. U dve banje (Sijarinska i Vranjska) boravi oko 24% turista koji ostvaruju preko 42% noćenja, što je vrlo malo povećanje u odnosu na početak 1980-tih godina. Za region je u celini karakterističan nedostatak smeštajnih kapaciteta. Ovo naročito važi za Vranjsku i Bujanovačku banju koje se nalaze na Koridoru X a dobrim delom za Vlasinsko jezero i Sijarinsku banju koji imaju posebne komparativne prednosti.

Tabela 20. Kretanje broja turista, noćenja i prosečnog broja noćenja

Poljoprivreda

Poljoprivreda predstavlja značajnu privrednu delatnost u kojoj se ostvaruje blizu četvrtine od ukupnog narodnog dohotka Regiona a oko 15% od ukupnog stanovništva je poljoprivredno. Proces vlasničke transformacije se sporo odvija, od 8 preduzeća koji su započeli proces privatizacije do sada je samo 3 prodato.

Posedovnu strukturu karakteriše najveća zastupljenost gazdinstava sa malim posedima, između 1 ha i 3 ha korišćene površine.

Tabela 21. Poljoprivredna gazdinstva prema korišćenom poljoprivrednom zemljištu, popis 2002.

Tabela 22. Struktura poljoprivrednih gazdinstva prema korišćenom poljoprivrednom zemljištu u %, popis 2002.

U poslednje vreme stočarska proizvodnja ne samo da stagnira već je i u velikom opadanju. Posebno je za Region karakterističan drastičan pad ovaca, sa oko 60.000 koliko je bilo početkom 1980-tih godina na oko 12.000 u 2004. godini.

Tabela 23. Kretanje stočnog fonda

Problemi i ograničenja

Region Južnog pomoravlja, kao dugogodišnje nerazvijeno područje, u proteklim godinama pokazuje tendencije još naglašenijeg zaostajanja, što se može sagledati u: nižim dohocima na jednog stanovnika, manjim investicionim ulaganjima na jednog stanovnika, manjem učešću zaposlenih u ukupnom stanovništvu, manjem učešću industrijske zaposlenosti u ukupnoj zaposlenosti, zaostajanju turizma, smanjenju poljoprivredne proizvodnje, posebno u pojedinim delatnostima, itd..

Ključni problem Regiona su nedovoljna ulaganja, što ima za posledicu pored privrednog pada, pad proizvodnje, tehničko – tehnološko zaostajanja, sporije promene privredne strukture, takođe i veliki odliv stanovništva u inostranstvo i u druga područja u zemlji, zatim stalnu depopulaciju značajnog dela teritorije Regiona, posebno prigraničnih i pograničnih delova.

Struktura preduzeća sa naglašenijim značajem društvenog, državnog i zadružnog vlasništva ukazuje na usporeniji proces privatizacije, koja se često, posebno u nerazvijenijim opštinama ocenjuje kao negativna (prestanak rada preduzeća, smanjena zaaposlenost, izostanak ulaganja), ali i manju privlačnost za ulaganje stranog kapitala.

Neki negativni pojavni oblici privatizacije naročito su prisutni u Leskovcu, Lebanu i Vlasotincu (u industriji, poljoprivredi, turizmu). Neophodno je postojeći Zakon o privatizaciji izmeniti i dopuniti posebnom klauzulom za zaštitu nerazvijenih područja u Republici Srbiji.

Stepen zaposlenosti u Regionu, meren brojem zaposlenih na 1000 stanovnika, je za oko 18 procentnih poena niži od republičkog proseka, dok je stepen nezaposlenosti viši za oko 22 indeksna poena.

Problem nezaposlenosti odnosno niskog stepena zaposlenosti se tokom vremena, a naročito posle 1990-tih godina sve više ispoljava. Ranije je svaki 5. stanovnik radio a sada svaki 4-ti, što je nepovoljnije od proseka u Srbiji. Situacija nije mnogo povoljnija ni u centralnim opštinama, kao što su Vranje, Leskovac i Surdulica u kojima je oko polovina nezaposlenih bez kvalifikacija.

Iskorišćenost radnog kontigenta stanovništva Regiona je znatno niža od prosečne u Republici (33,8%; 38,2%). Posmatrano po opštinama, posebno je nepovoljna situacija u Preševu u kome je iskorišćenost radnog kontigenta stanovništva svega 14,4%, Bujanovcu 22,2%, Bojniku 26,3% i u Medveđi 27,8%. Nedostatak radnih mesta je uslovio veliki odliv stanovništva iz Regiona, a posebno iz vrlo nerazvijenijih delova. Poseban problem za povećanje zapošljavanja može da predstavlja nepovoljna obrazovna struktura. Situacija nije mnogo povoljnija ni u centralnim opštinama, kao što su Vranje, Leskovac u kojima je oko polovine nezaposlenih bez kvalifikacija.

Veliki problem je struktura industrije kao i veliki pad industrijske proizvodnje, što je uslovilo pogoršanje materijalnog položaja privrede i stanovništva. U poslednjoj dekadi 20. veka u Jablaničkom upravnom okrugu se industrijska zaposlenost smanjila za oko 11,3 hiljade lica a u Pčinjskom za 4,7 hiljade. Tehničko-tehnološko zaostajanje industrijskih kapaciteta je značajan problem. Od uspešnosti privatizacije u velikoj meri zavisi modernizacija industrije regiona, s tim da dosadšnja iskustva pokazuju da je privatizacija imala i negativne posledice – gašenje kapaciteta i smanjene zaposlenosti, i ugrožavanje materijalnog položaja opština.

U proteklom periodu poljoprivreda pokazuje brojne znake zaostajanja, kao što su: smanjenje obima proizvodnje posebno u stočarstvu, slabosti u organizovanju otkupa poljoprivrednih proizvoda, nedovoljnu povezanost sa prerađivačkom industrijom. Poseban problem predstavlja usitnjenost poseda poljoprivrednih gazdinstava sa stanovišta organizacije moderne poljoprivredne proizvodnje.

Potencijali

Da bi se preokrenuli dosadašnji nepovoljni trendovi – pokrenuo privredni razvoj, aktivirali značajni potencijali (poljoprivredni, turistički, industrijski i dr.), izgradila neophodna infrastruktura (saobraćajna i komunalna), poboljšali socijalni uslovi života (obrazovanje, zdravstvo, kultura i dr.) neophodno je da se ulaganja u Region značajno povećaju. Tek na osnovu intenzivne investicione politike može se očekivati da se zaustave negativni demografski trendovi i započne „obnova” populacije.

Završavanjem procesa privatizacije očekuje se da će privatni sektor promovisati preduzetnički duh – otvaranje novih radnih mesta kroz mala i srednja preduzeća, uvođenje novih proizvoda (roba i usluga), marketinšku obradu tržišta, i dr. aktivnosti koje su od značaja za podizanje stepena efikasnosti privrede, produktivnosti rada i kvaliteta proizvoda. Takođe, privatizacija stvara uslove za direktne investicije, prenos znanja i menadžerskih veština, kao i za podizanje tehničko-tehnološke opremljenosti.

Region raspolaže značajnim zemljišnim potencijalom, ali je potrebno merama ekonomske i poreske politike omogućiti da se formiraju poljoprivredni posedi i to veliki od preko 100 ha, srednji preko 30 ha i mali od 3,5 i više ha. Ovo se u prvom redu odnosi na ravničarske predele Leskovca, Vlasotinaca i u Vranjskoj kotlini, u kojima je moguća intenzivna ratarska i voćarska proizvodnja, dok u brdsko planinskim područjima treba formirati stočarske farme.

Region raspolaže značajnim turističkim potencijalom, pre svega za razvoj banjskog, seoskog ali i drugih turističkih usluga. Međutim, mnogi turistički potencijali nisu u dovoljnoj meri iskorišćeni. Period kroz koji je zemlja prolazila imao je značajan negativan uticaj i na razvoj turizma, a što se još više ispoljilo na nerazvijenijem i politički nestabilnijem području Regiona. Naročito nedostaju smeštajni kapaciteti, što se oseća i u banjskim mestima u kojima postoji naglašena turistička tražnja.

S obzirom na zastupljenu privrednu strukturu, region raspolaže potencijalom za formiranje klastera u okviru koga bi došlo do saradnje poljoprivrede, industrije, trgovine, turizma, finansijskog sektora, zdravstva, i drugih institucija u cilju smanjenja troškova, zajedničkog nastupa na tržištu, korišćenja informacione osnove od zajedničkog interesa, stvaranje zajedničkih istraživačkih službi i fonda sredstava radi prevazilaženja kriznih situacija, a sve u cilju povećanja konkurentnosti i prilogađavanja zahtevima svetskog tržišta.

***

U toku analize i dijagnoze stanja i definisanja problema potrebno je istražiti „linkove” (spajanje i povezivanje) između ekonomskih delatnosti i unutar pojedinih aktivnosti koji mogu biti vertikalni: predionice – tkačnice – proizvodnja odeće; konvergentni: veze velikih preduzeća sa malim isporučiocima; dijagonalni: servisiranje drugih preduzeća, ili indirektni – veze sa tržištem radne snage i institucijama za prestrukturiranje i obrazovanje kadrova. Za ove potrebe obrađivači mogu koristiti input – output metode, lokacione koeficijente (analiza nosećih preduzeća u opštini i Regionu), analize industrijskih kompleksa, metode polova rasta ili model klastera (prikazan u strategiji).

5.4. Infrastruktura

Stanje

Putna mreža

Dužina putne mreže Regiona iznosi 4.540 km, od kojih je 1.691 km, odnosno 37,2% sa savremenim kolovozom, a u Republici učešće puteva sa savremenim kolovozom je oko 60 %.

U strukturi putne mreže Regiona preko 70% učestvuju lokalni putevi (u Srbiji oko 60%), regionalni 22,4% (u srbiji 27,5%), a magistralni i višeg ranga 6,9% (u Srbiji 12,4%). U pogledu učešća puteva sa savremenom mrežom kao i zastupljenosti pojedinih vrsta puteva nema veće razlike između Jablaničkog i Pčinjskog upravnog okruga.

Stepen motorizacije iznosi 138 (prosečan republički je 192). Jablanički u odnosu na Pčinjski upravni okrug ima nešto veći stepen motorizacije (143 u odnosu na 133).

Tabela 24. Putna mreža i stepen motorizacije 2004.

Evropski infrastrukturni koridor X, odnosno autoputski pravac E-75 prolazi kroz Region pravcem sever – jug na teritoriji opština Leskovac, Vladičin Han, Vranje, Bujanovac i Preševo. Izgradnja ovog puta je u toku.

Železnica

Najznačajnija železnička veza u regionu je pruga E-85 Niš-Skoplje, koja je u infrastrukuturnom Koridoru X.

Ostali sistemi

Od ostalih infrastrukturnih sistema izdvaja se elektroenergetski. Najveći deo naselja (sela i zaseoci) su elektrificirani (98%). Na području regiona ima 69 pošta i preko 86.000 telefonskih priključaka.

Problemi i ograničenja

Sa stanovišta infrastrukturne opremljenosti (pre svega saobraćajne) nedostaci se naročito ističu na pravcu istok – zapad (nedostatak regionalnih i magistralnih puteva), kao i u perifernim i pograničnim delovima regiona (nedostatak lokalnih i regionalnih puteva).

Pored toga, problem predstavlja i neadekvatna tehnička opremljenost, i to: 1) nedostatak puteva sa savremenim kolovozom; 2) dotrajala železnička infrastruktura; 3) neodgovarajući kvalitet snabdevanja elektroenergijom; 4) mali kapacitet pošta i telefonskih centrala za veći broj priključaka i kvalitetnije veze; i 5) nedovoljan broj baznih stanica mobilne telefonije za pokrivanje teritorije čitavog Regiona.

Potencijali

Infrastrukturni Koridor X (drumski, železnički, elektroenergetski, telekomunikacioni, energetski – gasovod) sa planiranim bočnim vezama predstavlja najznačajniji potencijal za razvoj infrastrukture i ukupan socio-ekonomski razvoj regiona.

Po završetku izgradnje autoputa i drugih infrastrukturnih sistema u Koridoru H stvaraju se pretpostavke za brži razvoj Regiona i integraciju Juga Srbije u prostor Republike. Uočava se da su opštine koje se nalaze na glavnim autoputnim pravcima razvijenije i privlačnije za naseljavanje.

Tabela 25. Potencijal uticaja Koridora X na razvoj opština prema nekim pokazateljima – 2002.4

5.5. Mreža naselja i javne službe

Stanje

Mreža naselja predstavlja najznačajniji aspekt regionalnog i prostornog planiranja. Sadašnju mrežu naselja Regiona čine 699 naselja, od kojih samo 64 imaju više od 1000 stanovnika, dok su ostala naselja demografski vrlo usitnjena. Prosečan broj stanovnika po naselju iznosi svega 384.

Na području Regiona svega 14 naselja su gradskog karaktera, od kojih 2 (Leskovac i Vranje) imaju preko 50.000 stanovnika, 4 naselja između 10 i 20.000 stanovnika (Vlasotince, Bujanovac, Surdulica, Lebane), dok su ostala demografski daleko manja. U jednom broju opština (Bojnik, Crna Trava, Preševo, Trgovište) nema naselja gradskog karaktera.

Tabela 26. Mreža naselja i centara

U gradskim naseljima Regiona živi blizu 194.000 stanovnika odnosno oko 41,4% od ukupnog. Koncentracija gradskog stanovništva je u okviru dve opštine Leskovac i Vranje, gde živi oko 67% gradskog stanovništva, a u samim centrima – Leskovcu i Vranju oko 61%.

Tabela 27. Kretanje gradskog stanovništva 1948 – 2002. g. stepen urbanizacije

(rang opština prema broju stanovnika 1948. godine)

Sadašnja opremljenost naselja obrazovnim, zdravstvenim, kulturnim i drugim uslužnim sadržajima, koji karakterišu nivo dostignute razvijenosti i društvenog standarda, je sledeća:

– mrežu obrazovnih institucija čine 281 osnovna škola, 37 srednjih, 3 više škole, i 2 fakulteta, sa 822 studenta. Predškolskih ustanova ima 137,

Tabela 28. Stanje obrazovnih institucija – 2003.

– zdravstvene usluge stanovništvu Regiona pruža 1.087 lekara, što znači da na 1 lekara dolazi 433 potencijalnih korisnika;

– bioskopa ima svega 10, sa prosečnih 7 posetilaca na 100 stanovnika,

– poštanske usluge pruža 69 pošta, a broj telefonskih pretplatnika na 100 stanovnika iznosi oko 57.

Tabela 29. Pokazatelji nivoa razvijenosti i društvenog standarda – 2003.

Problemi i ograničenja

Mreža naselja Regiona je vrlo nerazvijena, svega 14 gradskih od kojih samo dva veća (Vranje i Leskovac). Proces urbanizacije je značajno niži u odnosu na ostvaren u Republici (41,4% i 56,4%). Velika je usitnjenost naselja – samo 64 imaju više od 1000 stanovnika. Prosečan broj stanovnika po naselju je preko 3 puta manja od prosečne veličine naselja u Srbiji (384 prema 1.218 stanovnika).

Niska gustina naseljenosti i usitnjenost mreže naselja predstavlja otežavajuću okolnost za njihovo komunalno opremanje i obezbeđenje bolje dostupnosti osnovnim uslužnim objektima.

Dostignuti nivo razvijenosti i društvenog standarda Regiona značajnije zaostaje za prosekom Srbije, što se ispoljava u nerazvijenosti mreže obrazovnih institucija, posebno srednjih i viših škola, kao i fakulteta, većem broju stanovnika koji jedan lekar opslužuje, i značajnom zaostajanju u pogledu opremljenost telefonskim priključcima.

Neravnomeran prostorni raspored stanovništva, kao i neravnomerno prirodno i mehaničko kretanje stanovništva u okviru upravnog okruga pojedinačno, kao i za plansko područje u celini predstavlja jedan od ključnih problema u planiranju razvoja. Neravnomerna razvijena mreža naselja, kao i velike razlike u rangu naselja u oba upravna okruga, s tim što je to nešto izraženije na severnom delu regiona – u Jablaničkom upravnom okrugu, nedvosmisleno zahteva definisanje planskih rešenja sa merama i instrumentima za realizaciju oživljavanja i razvoja regiona u celini.

Iz prethodnog se nameće neophodnost revitalizacije sela i tercijarnih gradskih naselja, pogotovu onih koja raspolažu komparativnim prednostima za razvoj intenzivnog stočarstva i voćarstva u kombinaciji sa turizmom i drugim uslugama kao i revitalizacija pograničnih naselja koja raspolažu sa povoljnim uslovima za transgraničnu ekonomsku i drugu saradnju.

Potencijal

Region raspolaže brojnim resursima koji se mogu aktivirati: prirodnim – poljoprivreda i prerađivačka industrija, vodoprivreda, šumarstvo i drvnoprerađivačka industrija, energetika, turizam i dr.; ljudskim – lokalna i radna snaga iz dijaspore; stvorenim – značajni industrijski kapaciteti kojima predstoji restrukuturiranje posebno u Vranju i Leskovcu, a koji mogu da podstaknu razvoj malih i srednjih preduzeća u okruženju, novoplanirana infrastruktura, posebno u okviru Koridora X. Koridor X je dodatni impuls za uspešno aktiviranje navedenih potencijala a posebno za razvoj savremenih uslužnih delatnosti (informatičke, intelektualne, finansijske, specijalizovani servisi, trgovina, itd.).

***

Analiza mreže naselja treba da pokaže faktore nastajanje svakog naselja (geografske, demografske, ekonomske, saobraćajne i druge) njihovu evoluciju i sadašnje stanje, sa posebnim osvrtom na naselja koje se nalaze u fazi nazadovanja (Trgovište, Bosilegrad, Crna Trava, Bojnik i dr.). U postupku analize koristiti poznate urbane modele (Walter Christaller, Lösch i Isard). Kao ilustraciju navodi se metod Kristalera. Iako ovaj metod više odgovara za ravničarske regione bilo bi interesantno testirati ga na primeru Južnog Pomoravlja. Ako se uslovno zanemare brdsko planinska područja juga Srbije, struktura mreže naselja Regiona u mnogome podseća na Kristalerov dupli heksagon, sa dva centralna grada Leskovac i Vranje sa sekundarnim gradovima Lebane, Vlasotince, Vladičin Han, Surdulica, Bujanovac i Bosilegrad i sa tercijarnim gradskim naseljima Medveđa, Bojnik, Crna Trava, Preševo i Trgovište. Nevolja je što Bojnik, Medveđa, Trgovište i Preševo nažalost nemaju status gradskog naselja mada se Preševo nalazi u dinamičkoj demografskoj ekspanziji. Između ostalog jedan od ciljeva transformacije mreže naselja biće ekonomska i demografska revitalizacije pored drugih naselja naročito Bojnika, Crne Trave, Bosilegrada (ima status gradskog naselja) i Trgovišta.

Kristalerov metod zasnovan je na broju telefonskih priključaka i gravitacionom području koje opslužuje data telefonska centrala svakog centralnog mesta u rangu.

Prilagođen za uslove juga Srbije, a polazeći od ovih merenja, pokazuje moguće strukturisanje mreže naselja na:

U toku rada na analitičko-planskoj dokumentaciji kritički istražiti tipove naselja uključujući i gradska, kao što su: kompaktna, zvezdasta, linearna, multidimenzionalna itd., kao i ekonomske, tehničke, geografske, socijalne faktore, koji su uticali na odgovarajuću formu i strukturu naselja. U okviru ovih istraživanja posebnu pažnju usmeriti na namene zemljišta i gustine, na razvoj saobraćajne mreže i druge tehničke infrastrukture, na razvijenost ekonomskih i socijalnih funkcija, ekologije, zelenila itd., i preko razvojnih pragova uspostaviti određenu spregu i dimenzije sprege sa materijalnom osnovom naselja – grada i potrebama za rekonstrukcijom, revitalizacijom, obnovom, očuvanjem prirodnog i kulturnog nasleđa itd., i definisati ekonomske i finansijske pretpostavke za samorazvoj.

Grafikon 3. Kristalerov model mreže naselja

5.6. Prirodna i kulturno-istorijska dobra

Stanje

U Pčinjskom i Jablaničkom upravnom okrugu nalaze se veći broj zaštićenih prirodnih dobara od kojih se posebno izdvaja Predeo izuzetnih odlika „Dolina Pčinje” sa manastirskim kompleskom Sveti Prohor Pčinjski. Pored toga nalaze se nekoliko rezervata prirode, dok su u poostupku zaštite Radan planina i Vlasinsko jezero.

Tabela 30. Zaštićena prirodna dobra

U području Regiona nalaze se pod režimom zaštite značajan broj kulturnih dobara. Po svojim karakteristikama i značaju posebno se izdvajaju lokaliteti Caričin grad u okolini Lebana i Manastir Sveti Prohor Pčinjski, kao i veći broj kulturnih dobara od velikog značaja. Pored navedenih kulturnih dobara, nalaze se brojna arheološka nalazišta na području opština duž Koridora X, koja su u postupku istraživanja i prethodne zaštite.

Tabela 31. Zaštićena kulturna dobra

Problemi i ograničenja

Opšti problemi i ograničenja u pogledu prirodnih i kulturno-istorijskih dobara ogledaju se u nezadovoljavajućem korišćenju i zaštiti istih, i to iz više razloga – usporen (ponekad višedecenijski) proces istraživanja i proglašenja zaštite, nedostatak finansijskih sredstava ali i organizacione slabosti za preduzimanje svih potrebnih aktivnosti i radova na prevenciji i zaštiti, prekomerna i neplanska seča šuma i bespravna i neplanska izgradnja, nedovoljna edukacija svih korisnika prostora, nezadovoljavajuća markentiška aktivnost na promociji vrednosti i značaja ovih dobara, manja mobilnost stanovništva uslovljena opštom nerazvijenošću i nižim stepenom integrisanosti područja Regiona u prostor Republike.

Potencijal

Ekološka očuvanost, bogatstvo i raznovrsnost flore i faune, bogastvo akvatorija, kao i predeone karakteristike čine značajan potencijal za razvoj turizma i drugih priverednih aktivnosti. Poseban potencijal ovog područja čine Vlasinsko jezero, dolina Pčinje sa manastirom sv. Prohor Pčinjski, veći broj manastirskih kompleksa i Caričin grad kod Lebana. Kuriozitet koji je manje poznat je tzv. „gravitaciona anomalija” na planini Radan koja je u postupku zaštite.

Infrastrukutrni Koridor H pored kojeg se nalaze brojna arheološka nalazišta omogućiće bolju pristupačnost i integrisanost prirodnim i kulturno-istorijskim dobrima ovog područja.

5.7. Zaštita životne sredine

Stanje

Vazduh

Na području Regiona osnovni izvor zagađenja vazduha je nekontrolisana proizvodnja i ispuštanje izduvnih gasova iz saobraćaja, industrije i domaćinstava, koji nastaju kao posledica: 1) korišćenja starih vozila bez odgovarajućih uređaja za prečišćavanje izduvnih gasova; 2) korišćenja zastarelih tehnologija u industrijskoj proizvodnji; 3) nekontrolisanog spaljivanja različitih materija.

Vode

Kvalitet površinskih voda ne zadovoljava Vodoprivrednom osnovom određenu klasu. Glavni izvori zagađenja su industrijski kapaciteti u većim centrima, a domaćinstva u manjim centrima.

Nasuprot nižem kvalitetu voda u rečnim tokovima, kvalitet i rezerve podzemnih voda su vrlo dobre i radi očuvanja ovakvog stanja zahtevaju poseban režim zaštite.

Zemljište

Stanje kvaliteta zemljišta u direktnoj je vezi sa sistemom upravljanja otpadom (čvrstim, tečnim i opasnim) i upotrebom agrohemijskih mera u poljoprivrednoj proizvodnji.

Jedina sanitarna deponija se nalazi u Vranju, dok se u ostalim naseljima vrši nekontrolisano smeštanje otpada.

Flora i fauna – biodiverzitet

Region Južnog pomoravlja je nekada u znatnoj meri obilovao autohtonom šumskom vegetacijom hrasta, cera, bukve i u višim predelima zimzelenim rastinjem. Posebnu vrednost predstavljaju travne vegetacije livada i planinskih pašnjaka, koje obiluju lekovitim biljem. Zapažaju se i reliktne vrste na području Grdeličke klisure i klisure reke Pčinje. Zbog svojih prirodnih i ambijentalnih vrednosti klisura reke Pčinje je zaštićena kao predeo izuzetnih odlika.

Od divljači zastupljeni su veverica, zec, jelen, lisica, vuk, divlja svinja, a od ptica fazan, jarebica, drozd, prepelica, roda, kos i dr., a od riba pastrmka, mrena, krkuša, klen i dr.

Problemi i ograničenja

Vazduh

Niži stepen ekonomske razvijenosti uslovljava upotrebu zastarelih tehnologija kako u industriji, tako i u saobraćaju. To za posledicu ima prekomerno zagađivanje vazduha na pojedinim područjima – lokacijama.

Opšti problem za region u celini predstavlja nedostatak propisa i neprimenjivanje republičkih zakona.

Vode

Opšti problem za region u celini predstavlja nedostatak propisa za upravljanje vodama i tečnim otpadom, kao i neprimenjivanje republičkih zakona.

Poseban problem predstavlja nekontrolisano oslobađanje tečnog otpada iz domaćinstava i industrije, kao posledica nižeg stepena komunalne opremljenosti, upotrebe zastarelih tehnologija u industriji, nedostatak uređaja za prečišćavanje.

Zemljište

Sa izuzetkom Vranja gde postoji sanitarna deponija u ostalim naseljima vrši se nekontrolisano smeštanje otpada. Poseban problem koji je rezultat nediscipline i mentaliteta predstavljaju „divlje deponije” – rasuti po naseljima i u blizini puteva. Neretko su i rečni tokovi ishodište za smeštaj otpada.

Flora i fauna – biodiverzitet

Nekontrolisana seča šuma, često posledica ekonomske nerazvijenosti i korišćenja drvne mase za loženje, ima za posledicu izražene erozione procese, što područje regiona svrstava u jedne od ugroženijih u Srbiji. Pored toga, smanjeno je ispoljavanje zaštitne funkcije šuma.

6. Polazne osnove za definisanje pravila korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja

6.1. Pravila korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja5

Saglasno odredbama člana 16. Pravilnika o sadržini i izradi planskih dokumenata propisana je izrada Pravila korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja, i to naročito pravila za:

1. Korišćenje i zaštitu prirodnih resursa (poljoprivredno zemljište, šume i šumsko zemljište, vode i vodno zemljište);

2. Razvoj i uređenje mreže naselja (izgrađena područja i područja predviđena za izgradnju – tradicionalna područja – seoska naselja);

3. Prostorni razvoj prigraničnih i pograničnih područja;

4. Prostorni razvoj i uređenje ruralnih područja;

5. Prostorni razvoj i razmeštaj privrednih delatnosti;

6. Prostorni razvoj i razmeštaj uslužnih delatnosti i javnih službi;

7. Prostorni razvoj, razmeštaj i korišćenje infrastrukturnih sistema;

8. Zaštitu životne sredine;

9. Zaštitu prirodnih i kulturnih dobara;

10. Korišćenje i uređenje prostora od interesa za odbranu zemlje i zaštitu od elementarnih nepogoda.

Pravila će se odrediti na osnovu prethodno utvrđenih kriterijuma, a posebno se insistira na definisanju prostornih celina, od kojih svaka pojedinačno treba da sadrži pravila u okviru osnovnih kategorija korišćenja zemljišta. U tom smislu, neophodno je prostor bilansirati u postojećem i planiranom stanju prema osnovnim kategorijama korišćenja zemljišta i to:

– građevinsko,

– poljoprivredno,

– šumsko, i

– vodno.

Jedan od najznačajnijih kriterijuma je kompatibilnost funkcija objekata planiranoj nameni, tj. da su građevinski objekti kompatibilni građevinskom zemljištu, poljoprivredni objekti kompatibilni poljoprivrednom zemljištu, šumski objekti kompatibilni šumskom zemljištu i vodni objekti kompatibilni vodnom zemljištu.

1) U okviru građevinskog zemljišta, potrebno je definisati pravila za izgled, veličinu, oblik i površinu građevinske parcele, udaljenost od suseda, organizaciju dvorišta (stambenog i ekonomskog dela kao i okućnice). Takođe, pravilima treba da se odrede i regulaciona i nivelaciona linija, planski elementi za određivanje indeksa izgrađenosti i indeksa iskorišćenosti parcele, veličinu, visinu, oblik i površinu objekta, planski elementi za postavljanje ograde, garažiranje i parkiranje, mogućnost priključenja objekta na komunalnu i tehničku infrastrukturu, mogućnost izgradnje ili rekonstrukcije slobodnostojećih, dvojnih i objekata u neprekinutom nizu i drugi uslovi propisani zakonom.

U koridorima saobraćajnica, u odnosu na rang u mreži, pravilima treba da se odredi širina saobraćajnice (pored ostalog i biciklističke), širina zaštitnog koridora (posebno za drumski i železnički saobraćaj), vrsta kolovoznog zastora, udaljenost tzv. servisne saobraćajnice od glavnog puta (ili železnice), mogućnost priključenja ili ukrštanja saobraćajnica različitog ranga, način postavljanja reklamnih panoa itd.

U koridorima infrastrukture, pravilima treba da se odredi širina zaštitnog koridora, mogućnost priključenja objekata na postojeću ili novu infrastrukturnu mrežu, planske elemente za izgradnju npr. repetitora, trafostanice, postrojenja za proizvodnju vode za piće, kao i postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda, gasne mernoregulacione stanice i dr.

2) U okviru poljoprivrednog zemljišta potrebno je definisati pravila za organizaciju parcela poljoprivrednih domaćinstava, sadržaj objekata u stambenom i ekonomskom delu parcele, mogućnost organizacije poljoprivredne proizvodnje na nivou okućnice i drugih poljoprivrednih površina, orijentisanost ka putu (na rubovima građevinskih rejona – ka ulici), izgradnju ili rekonstrukciju objekata za poljoprivrednu proizvodnju ili skladištenje poljoprivrednih proizvoda, higijensku udaljenost, zatim, položaj objekta u odnosu na stranu sveta, pravac dominirajućeg vetra, nagib i ekspoziciju terena, hidrotehničke karakteristike itd.

3) U okviru šumskog zemljišta potrebno je definisati pravila za izgradnju i rekonstrukciju objekata, organizaciju budućih zasada, eventualnu seču, odnosno proređivanje postojećih sastojina u svrhu uređivanja, način prosecanja novih i održavanja postojećih šumskih puteva, organizaciju novih i uređivanje postojećih lovišta i dr.

4) U okviru vodnog zemljišta potrebno je definisati pravila za izgradnju i rekonstrukciju objekata na obalama uz reke, jezera i druge vodne površine, mogućnost formiranja pristana za čamce u svrhu rekreacije, marina, planske elemente za način obaloutvrđivanja u naseljima i van njih, za formiranje akumulacija za vodosnabdevanje ili navodnjavanje, pravila za postavljanje plovnih objekata – splavova na vodi itd.

Pravilima treba detaljno da se prikaže i način izgradnje ili rekonstrukcije objekata u zonama tradicionalne gradnje sa specifičnim arhitektonskim elementima. Kako postoji mogućnost da se ovakve zone nađu u svim osnovnim kategorijama korišćenja zemljišta neophodno je striktno poštovanje, prethodno navedenih, opštih pravila.

Što se tiče bespravno izgrađenih objekata, pravilima posebno treba da budu određeni uslovi pod kojima objekat ne može da dobije odobrenje za izgradnju (npr. ukoliko je izgrađen na javnoj površini, u zoni uže sanitarne zaštite vodoizvorišta, ili na objektima ili koridorima infrastrukture itd.).

Pravila treba da budu precizno definisana uz obavezujuće smernice za niže hijerarhijske nivoe. Posebno treba izdvojiti prostorne celine za koje je obavezna izrada planova detaljne regulacije u smislu detaljnije razrade ili načina pribavljanja zemljišta.

Pri određivanju pravila uvažiti kriterijum da se planovi detaljne regulacije obavezno izrađuju za građevinska područja u naseljima na lokacijama pogodnim za društveno-ekonomski razvoj.

Pravila koja se odnose na prostorne zone propisati tako da se može saglasno odredbama člana 57. Zakona o planiranju i izgradnji pristupiti izdavanju akta o urbanističkim uslovima za područja za koje nije predviđena izrada urbanističkih planova, a u cilju pojednostavljivanja izrade planske dokumentacije za pribavljanje odobrenja za izgradnju. Na taj način, omogućava se lokalnim samoupravama koja imaju ograničena finansijska sredstva da brže dođu do neophodnih planova i programa, a u cilju privlačenje domaćih i stranih investicija.

6.2. Kriterijumi za korišćenje, uređenje i zaštitu planskog područja

6.2.1. Kriterijumi za korišćenje planskog područja:

– područja gazdovanja šumama (odrediti najmanji % šumskih površina),

– područja intenzivne poljoprivredne proizvodnje (odrediti najmanji % intenzivne poljoprivrede),

– područja ekstenzivne poljoprivredne proizvodnje (odrediti najmanji % ekstenzivne poljoprivrede),

– područja upravljanja vodama (odrediti najmanji % za vodoprivredne svrhe i režime izgradnje),

– područja za gradsku izgradnju (odrediti najmanji % za izgradnju u gradovima),

– područja tradicionalne izgradnje (seoska područja),

– izgrađena područja (ostala izgrađena područja – infra i suprastruktura).

6.2.2. Kriterijumi za uređenje planskog područja – definisanje prostornih zona

(područja od nacionalnog, regionalnog i lokalnog značaja)

Kriterijumi za definisanje prostornih zona:

Područja od nacionalnog značaja:

– prirodne celine od posebnog značaja (zaštićena prirodna dobra),

– transgranične zone i granični prelazi (Preševo, Bujnovac – Prohor Pčinjski, Trgovište – Lesnica, Bosilegrad, Strezimirovci, Surdulica, Crna Trava),

– zone sa mešovitim etničkim sastavom (Preševo, Bujanovac i Medveđa, Bosilegrad i sl.),

– zaštićene zone izvorišta posebnog kvaliteta i zone visokokvalitetnih podzemnih voda,

– zone slivova velikih akumulacija (Prvonek, Barje, Prohor na Pčinji, Ključ, Brestovac, Svođe),

– turističke zone – banjska područja,

– zemljišta visokog kvaliteta i boniteta,

– zone međunarodnih infrastrukturnih koridora,

– slobodne zone i zone industrijskih parkova,

– područja za odbranu zemlje i odbrane od prirodnih katastrofa.

Područja od regionalnog značaja:

– zaštićena područja prirode,

– zaštitni pojas zone prirodnog i kulturnog dobra,

– plavljena područja,

– eroziona područja,

– pogranične i prigranične zone,

– zone slivova malih i srednjih akumulacija,

– industrijske zone u polovima razvoja regiona,

– zone robno – trgovačkih centara,

– turističke zone,

– koridori regionalne i magistralne infrastrukture,

– prirodne celine,

– „zeleni” – „ekološki koridori”,

– predeone celine i prostori predeonih celina koja zahtevaju rehabilitaciju,

– područja sa mogućnošću kontrolisanog odlaganja otpada,

– područja za civilnu zaštitu i odbranu od elementarnih nepogoda.

Područja od lokalnog značaja:

– privredne zone i komercijalne zone,

– zone malih i srednjih preduzeća,

– komunalne zone,

– zone javnih službi i javnih servisa,

– zone stanovanja,

– zone malograničnog prometa,

– zone opšteg tipa.

6.2.3. Kriterijumi za zaštitu planskog područja

Na osnovu odredaba člana 6. Zakona o strateškoj proceni kriterijumi su definisani po osnovu:

A) Karakteristika Regionalnog prostornog plana, a naročito:

1) značaja Regionalnog prostornog plana za zaštitu životne sredine i održivi razvoj;

2) problema zaštite životne sredine u Regionalnom prostornom planu i mogućnost uticaja na:

– vazduh,

– vode,

– zemljište,

– klimu,

– biljni i životinjski svet,

– staništa i biodiverzitet,

– zaštićena prirodna dobra,

– stanovništvo i zdravlje,

– gradove i druga naselja,

– kulturno-istorijsku baštinu,

– infrastrukturne, industrijske i druge objekte,

– druge stvorene vrednosti;

3) stepen uticaja Regionalnog prostornog plana na druge planove i programe, uključujući i one u različitim hijerarhijskim strukturama;

4) stepen kojim se Regionalnim prostornim planom uspostavlja okvir za realizaciju projekata u pogledu lokacije, prirode, obima i uslova funkcionisanja ili u vezi sa alokacijom resursa.

B) Karakteristike uticaja, a naročito:

1) verovatnoća, intenzitet, složenost, reverzibilnost;

2) vremenska dimenzija (trajanje, učestalost, ponavljanje);

3) prostorna dimenzija:

– lokacija,

– geografska oblast,

– broj izloženih stanovnika,

– prekogranična priroda uticaja;

4) kumulativna i sinergijska priroda uticaja;

5) rizici po ljudsko zdravlje i životnu sredinu;

6) delovanje na oblasti od prirodnog, kulturnog i drugog značaja:

– posebne prirodne karakteristike,

– oblasti ili prirodni predeli kojima je priznat zaštićeni status na republičkom ili međunarodnom nivou,

– kulturno-istorijska baština,

– gusto naseljene oblasti,

– oblasti sa različitim režimima zaštite;

7) delovanje na ugrožene oblasti:

– prekoračeni standardi kvaliteta životne sredine ili granične vrednosti,

– intenzivno korišćenje zemljišta,

– postojeći rizici,

– smanjeni kapacitet životne sredine,

– posebno osetljive i retke oblasti,

– ekosistemi,

– biljne i životinjske vrste.

7. Pregled i ocena postojeće dokumentacije i podloga za izradu regionalnog prostornog plana

7.1. Prostorni i urbanistički planovi

Za izradu Prostornog plana značajni su sledeći prostorni planovi i urbanistički planovi: Prostorni plan Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 13/96); Prostorni plan područja Vlasine („Službeni glasnik RS”, broj 131/04), Prostorni plan područja infrastrukturnog koridora Niš – granica Republike Makedonije („Službeni glasnik RS”, broj 77/02); Generalni plan koridora dalekovoda 400 kV Niš 2 – granica BJR Makedonije (na teritoriji opština Leskovac, Vladičin Han, Vranje, Bujanovac i Preševo), kao i opštinski prostorni i urbanistički planovi.

7.2. Plansko-razvojni dokumenti i osnove razvoja

Plansko-razvojni dokumenti značajni za izradu Prostornog plana su:

1. Vodoprivredna osnova Republike Srbije

(„Službeni glasnik RS”, broj 11/02);

2. Strategija privrednog razvoja Srbije do 2010. godine (2003);

3. Strategija razvoja poljoprivrede Srbije (2005);

4. Strategija smanjivanja siromaštva (2005);

5. Strategija zapošljavanja (2005);

6. Srednjoročni program ekonomskog razvoja Srbije 2003–2008 (2003);

7. Nacionalna strategija upravljanja otpadom (2003);

8. Politika naučnog i tehnološkog razvoja Srbije (2003);

9. Strategija i politika trgovine Republike Srbije (2003);

10. Strategija razvoja energetike (2005);

11. Integralan plan društveno-ekonomskog razvoja juga Srbije (2004);

12. Planovi i programi Koordinacionog tela za Jug Srbije;

13. Strateški, razvojni i akcioni planovi i dokumenti za pojedine opštine regiona, i dr.

7.3. Podaci o stanovništvu, aktivnosti i prostoru6

Osnovni izvor za demografske podatke, za potrebe izrade Prostornog plana, su popisi i drugi podaci Republičkog zavoda za statistiku (popisi 1948–2002. god.). Izvor podataka o aktivnostima za nivo opština je, takođe, Republički zavod za statistiku, a nedostajući podaci za nivo naselja obezbediće se anketiranjem i istraživanjem planskog područja. Posebno treba obezbediti podatke o stanovništvu u rasejanju.

Podaci o prostoru, podaci o prirodnim uslovima mogu se preuzeti iz dokumentacije planova, studija, istraživačkih kuća, autora i dr., a podaci o stvorenim uslovima terenskim istraživanjima, uz korišćenje dokumentacije planova, geodetskih podataka po katastarskim opštinama i dr.

7.4. Podloge

Za potrebe izrade Prostornog plana koristiće se postojeće upotrebljive geodetske podloge, kao i topografske karte u razmeri 1:50 000 (TK 50) i to, sledeći listovi: 632 Leskovac, list 1, list 2, list 3 i list 4 (632-1, 632-2, 632-3 i 632-4), 633 Vlasotince, list 1, list 2, list 3 i list 4 (633-1, 633-2, 633-3 i 633-4), 682 Kumanovo, list 1 i list 2 (682-1 i 682-2) i 683 Kriva Palanka, list 1 i list 2 (683-1 i 683-2). Prosečna starost sadržaja listova je 19 godina, štampanih u boji (7 boja) formata 50 x 70 cm, sa prikazanom teritorijom površine po listu oko 550 km². Karte su u analognom obliku i po potrebi se može sadržaj svakog lista skenirati. Istovremeno koristiće se karte i u digitalnom obliku, kao i po mogućstvu aerofoto i satelitski snimci. Republički geodetski zavod poseduje topografske karte u razmeri 1:25.000 u digitalnom obliku.

Odredbama člana 44. Zakona o planiranju i izgradnji, Republički geodetski zavod je u obavezi da na zahtev dostavi lokalnim samoupravama geodetske podloge odgovarajuće razmere (1:1.000, 1:2.500 i 1.5000). Ove podloge će se koristiti za istraživanje, analizu i definisanje pravila korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja u građevinskim i vangrađevinskim područjima.

Nosioci izrade ranije tehničke dokumentacije (npr. Institut za vodoprivredu „Jaroslav Černi” i dr.), takođe raspolažu upotrebljivim podlogama, kartama i grafičkim prilozima za područje Regionalnog prostornog plana.

Slika 3. Satelitski snimak Regiona Južnog pomoravlja

II. STRATEGIJA RAZVOJA, KORIŠĆENJA, UREĐENJA I ZAŠTITEŽIVOTNE SREDINE

A) STRATEGIJA

1. Uvod

Strategija regionalnog razvoja Južnog pomoravlja zasniva se na prostornom razvoju koji predstavlja sintezu socio-ekonomskih i ekoloških faktora sa ciljem da se u narednih dvadesetak godina dostigne nivo održivog razvoja. Strategija razvoja se između ostalog zasniva na potrebi ubrzanog socio-ekonomskog i demografskog razvoja ovog područja uz uvažavanje funkcija informacionog društva, i razvoja evropskih standarda i kriterijuma, koji se zasnivaju na uravnoteženom i policentričnom razvoju, uspostavljanju novih veza urbano – ruralno (grad – selo), stvaranje jednakih mogućnosti razvoja za sve stanovnike, etničke i socijalne grupe i dostupnost infrastrukturnim sistemima i javnim službama, racionalno upravljanje prirodnim i stvorenim resursima, upravljanje imovinom i nekretninama i zaštitom prirodnih vrednosti i kulturnog nasleđa.

Strateški plan treba da bude dovoljno čvrst u osnovnim razvojnim opredeljenjima u cilju unapređenja socijalne, ekonomske, prostorne i naseljske strukture i zaštite okoline ali i dovoljno fleksibilan da omogući razvoj i harmonizaciju novih tehnologija i savremenih formi partnerstva privatnog i javnog preduzetništva.

Na regionalnom nivou plan obezbeđuje opštu strategiju a na nivou opština i naselja predstavlja osnovu za preuzimanje konkretnih aktivnosti (planovi, programi, projekti i objekti).

Analizom analitičke dokumentacije i različitih studija koja su rađena za ovo područje definisani su stateški ciljevi, strateška opredelenja i prioriteti budućeg razvoja Regiona, specifičnih prostornih celina i kompleksa od vitalnog značaja za Region.

1.1. Funkcije strategije

Prva faze izrade Regionalnog prostornog plana je Strategija razvoja planskog područja.

Strategija razvoja planskog područja sadrži osnovne funkcija razvoja, uređenja i zaštite prostora Južnog pomoravlja. U strategiji se razrađuju:

– osnove razvoja područja i uređenja prostora,

– usklađivanje razvoja i zaštite,

– usklađivanje privatnih i javnih interesa,

– podloge za donošenje investicionih odluka,

– osnove za izradu različitih modela i scenarija razvoja,

– mehanizmi upravljanja razvojem i prostorom u funkciji realizacije opštih i posebnih ciljeva,

– polazne osnove za izradu planova i programa opština i drugih subjekata,

– usmeravanje razvoja sistema naselja, osnovne saobraćajne i druge infrastrukture,

– zaštita životne sredine,

– monitoring.

U okviru ovih opredeljenja naročito treba stvoriti osnove, mehanizme i instrumente za:

1. revitalizaciju stanovništva,

2. rehabilitaciju mreže naselja,

3. restruktuiranje i razvoj privrede, posebno industrije i formiranje klastera,

4. aktiviranje svih turističkih potencijala i objedinjavanje turističke ponude,

5. usklađivanje razvoja regionalnih infrastrukturnih sistema i objekata,

6. povezivanje lokalnih infrastrukturnih sistema od značaja za susedne opštine,

7. razvoj poljoprivrede, posebno u brdsko planinskim područjima,

8. integralni pristup zaštiti životne sredine, prirodnih i kulturnih dobara,

9. uravnoteženiji razvoj mreže naselja i funkcionalno povezivanje ruralnog područja sa sekundarnim i primarnim opštinskim centrima i regionalnim centrom,

10. upravljanje resursima, posebno zemljištem.

1.2. Sadržaj Strategije

Polazeći od osnovnih funkcija Strategija sadrži:

– interpretaciju rezultata analize postojeće dokumentacije za plansko područje;

– rezultate urađenih ekspertiza po različitim oblastima – analiza stanja definisanje problema i kriterijumi za rešavanje problema;

– potencijali i ograničenja planskog područja po pojedinim oblastima (stanovništvo, naselja, javne službe, privredni razvoj, prirodni resursi, regionalna i komunalna infrastruktura – saobraćaj, energetika, vodoprivreda, telekomunikacije, turizam i prirodno i kulturno nasleđe, zaštita životne sredine, upravljanje otpadom, monitoring);

– u skladu sa identifikovanim potencijalima i definisanim konfliktima i ograničenjima formulišu se opšti i posebni ciljevi razvoja, uređenja i zaštite, ukupno za područje po oblastima i opštinama;

– varijante razvoja prema scenarijima sa različitim nivoima, dinamikom, etapnostima (prva etapa 2010, druga etapa 2016. i treća etapa 2021) i instrumentima za prevazilaženje identifikovanih problema i ograničenja i kriterijum za izbor optimalne planske varijante;

– predlog osnovnih pravila korišćenja, uređenja, zaštite i razvoja planskog područja po oblastima i opštinama;

– drugi elementi od značaja za izradu prostornog plana.

2. Ciljevi razvoja, korišćenja i uređenja planskog područja

Polazne osnove Strategije regionalnog razvoja i zaštite su opšti, posebni ciljevi i specifični ciljevi.

Definisanje ciljeva, zadataka, prioriteta i mehanizama i instrumenata implementacije prostornog razvoja i organizacije i uređenja prostora spada u najvažnije aspekte regionalne i prostorno planske nauke, tehnike i politike. Za potrebe ovog rada upotrebljen je metod „drvo relevantnosti” kao polazna osnova za analizu, selekciju i formulisanje ciljeva, kao polaznih osnova, koji će se razradom Strategije pretočiti u zadatke i prioritete.

Grafikon 4. Drvo relevantnosti ciljeva

Polazeći od priloženog Grafikona 4. bliže su definisani opšti i posebni ciljevi.

2.1. Opšti ciljevi

U opšte ciljeve spadaju:

1. uravnotežen društveno-ekonomski razvoj i iskorenjivanje siromaštva – posebno podsticanje razvoja ekonomskih zaostalih područja i centara, uz izgradnju, obnavljanje i održavanje infrastrukture. Disproporcije između razvijenih područja Srbije i Južnog pomoravlja danas iznose 11:1, a do 2021. godine treba da se svedu na odnos 3:1. Uključivanje Regiona u razvojne tokove Srbije, jugoistoka Balkana i međunarodne;

2. demografska obnova – podsticanjem rasta prirodnog priraštaja i stvaranjem uslova da se ne samo zaustavi odliv stanovništva već i da se stanovništvo iz dijaspore vrati;

3. unapređenje kvaliteta života – stvaranje uslova za oživljavanje prirodnog priraštaja, povratak stanovništva, zapošljavanje, poboljšanje uslova stanovanja, bolju dostupnost različitim javnim servisima i bolju integrisanost stanovništva u razvojne procese;

4. odgovorno upravljanje prirodnim resursima i zaštita okoline – smanjenje konflikata posebno, između tražnje za prirodnim resursima (zemljišta, vode, predeonih celina i sl.) i njihovog očuvanja, kao i sređivanje katastra i zemljišnih knjiga;

5. racionalno korišćenje zemljišta – zaštita poljoprivrednog i šumskog zemljišta od neplanskog i neracionalnog širenja građevinskih površina, onemogućavanje bespravne izgradnje, očuvanje infrastrukturnih koridora, i korišćenje njihovih komparativnih prednosti za razvoj industrijskih kompleksa i industrijskih parkova i sl.;

6. omogućiti regionu i opštinama da upravljaju resursima i imovinom i ubiraju prirodne i stvorene rente. Zaustaviti odlivanje prirodnih i stvorenih renti – sa područja regiona i opštinama omogućiti da upravljaju svojom imovinom i da ekonomske rente investiraju u sopstveni društveno-ekonomski razvoj.

2.2. Posebni ciljevi

2.2.1. Posebni ciljevi prostornog razvoja i organizacije

1. Urbani centri – postizanje višeg nivoa urbaniteta razvojnih centara – Leskovca i Vranja i njihovim prerastanjem u regionalne polove rasta. Centri, kao što su Bujanovac, Preševo, Trgovište, Lebane, Bosilegrad, Medveđa, Vlasotince, Bojnik i drugi treba da postanu „inkubatori” razvoja;

2. Ruralna područja – poboljšanje u celini ekonomskih, socijalnih, kulturnih i ekoloških uslova, kao i izgradnja infrastrukturnih i pratećih sadržaja. Posebna pažnja obratiće se na izražene razlike koje postoje između područja u neposrednoj okolini najvećih centara, Leskovca i Vranja, i perifernih i pograničnih delova regiona (Medveđa, Bujanovac, Preševo, Crna Trava, Bosilegrad i Trgovište). Takođe, treba imati u vidu specifične funkcije ruralnih područja u pogledu očuvanja prirodnih vrednosti i upravljanja;

3. Granična područja – koordinacija sa susednim državama (pograničnim područjima), kao i saradnja na izgradnji zajedničkih infrastrukturnih sistema i zaštite životne sredine za Crnu Travu, Bosilegrad i Trgovište;

4. Brdsko planinska područja – definisanje politike prostornog razvoja zaštite i upravljanja sa ciljem obavljanja značajne ekološke, socijalne i poljoprivredne funkcije i u skladu sa prirodnim resursima;

5. Etnički mešovita područja – podsticanje socio-ekonomskog razvoja i regionalne integracije u Preševu, Bujanovcu, Bosilegradu i Medveđi.

2.2.2. Specifični ciljevi razvoja i upravljanja razvojem

1. Izgradnjom institucionalnog okvira za upravljanje celokupnim socio-ekonomskim razvojem Regiona, omogućiti formiranje planerskih, menadžerskih i drugih institucija;

2. Završetak procesa tranzicije lokalnih ekonomskih sistema, kroz privatizaciju, restrukturiranje i stečaj, a naročito u industriji, turizmu i poljoprivredi;

3. Ugradnja tržišnog mehanizma u obavljanju javnih delatnosti i promocija privatno-javnih i civilnih partnerstava, tako da se ostvari troškovna efikasnost u upravljanju ovim institucijama;

4. Diferencijacija postojeće privredne strukture i njena buduđa specijalizacija prema raspoloživim ljudskim, privrednim i socijalnim resursima;

5. Uspostavljanje razvojne hijerarhije mreže naselja na regionalnom i lokalnom nivou (I rang Leskovac i Vranje, II rang opštinski centri, III rang centri nižeg ranga);

6. Upravljanje komunalnim razvojem svih urbanih celina organizovanih u posebne opštine.

***

Napred navedene ciljeve treba proveriti, razraditi i konkretizovati u skladu sa specifičnostima, bilo da su u pitanju pojedine aktivnosti, funkcije ili područja.

3. Strateška opredeljenja razvoja, uređenja i zaštite planskog područja

3.1. Prirodni uslovi i resursi

Osnovno strateško opredeljenje ka održivom upravljanju prirodnim resursima u regionu Južnog pomoravlja je obezbeđenje povoljnih tehničko-tehnoloških, finansijskih i ekoloških rešenja za njihovo korišćenje, upravljanje i zaštitu.

Prirodni uslovi i resursi (geomorfološki, vodni, mineralne sirovine i dr.) Regiona su raznovrsni i omogućuju razvoj brojnih delatnosti (poljoprivreda, šumarstvo, lov, ribolov, vodoprivreda, rudarstvo i energetika i dr.) koji uz adekvatne mere zaštite ne ugrožavaju životnu sredinu, a mogu da doprinesu povećanju zaposlenosti i ravnomernijem razvoju područja.

Strateški pravci korišćenja prirodnih resursa, po najznačajnijim elementima prirodne sredine, su sledeći:

– GEOMORFOLOŠKE KARAKTERISTIKE

Tabela 32. Strateška opredeljenja korišćenja geomorfoloških potencijala

– VODNI RESURSI – rečni tokovi, jezera (prirodna i akumulacije), geotermalne vode, mineralne i termomineralne vode;

Tabela 33. Strateška opredeljenja korišćenja akumulacija

Tabela 34. Strateška opredelenja korišćenja mineralnih, termomineralnih i geotermalnih resursa

– MINERALNE SIROVINE – metalične i nemetalične

Tabela 35. Strateška opredeljenja korišćenja mineralnih sirovina

3.2. Politika građevinskog zemljišta

3.2.1. Građevinsko zemljište i zemljišna politika

Razvoj i uređenje građevinskog zemljišta je deo politike razvoja gradova i naselja, a koja treba da predstavlja deo ukupne razvojne politike zemlje i regiona. Kako razvoj u celini predstavlja politiku mobilizacije privatnih i javnih resursa u cilju opšteg privrednog razvoja, tako i razvoj građevinskog zemljišta kao reproduktivna aktivnost treba da predstavlja osnovnu komponentu razvoja lokalnih samuoprava. Socio-ekonomska efikasnost upotrebe građevinskog zemljišta u fazi tranzicije znači napuštanje administrativnih i uvođenje tržišnih oblika upravljanja zemljištem kao ograničenim resursom.

Da bi građevinsko zemljište odbacilo očekivane društvene, ekonomske i finansijske efekte, neophodno je da bude izloženo tržištu. Osnovni uslov za kapitalizaciju građevinskog zemljišta i ukupne imovine (nekretnine) su sređeni katastri nepokretnosti i prava: fizički, vlasnički i vrednosni. Pravo privatne svojine ne znači da je država – lokalna samouprava „neutralna” u pogledu načina i formi korišćenja građevinskog zemljišta, koji je idealan oblik za formiranje raznih monopola i neopravdanog privatnog prisvajanja društvenih i položajnih renti.

Iz navednih razloga upravljanje građevinskim zemljištem će se nakon uvođenja tržišnih mehanizama odvijati preko određenih mehanizama i instrumenata.

1) Mehanizmi obuhvataju:

– izgradnju regionalne i komunalne infrastrukture,

– kontrolu pretvaranja poljoprivrednog u građevinsko zemljište,

– izuzimanje ili pod određenim uslovima ostavljanje uvećane vrednosti zemljišta (renta),

– partnerstvo javnog i privatnog sektora,

– ažuriranje i sređivanje katastra;

2) Instrumenti obuhvataju:

– planerske (zoning, dozvole i saglasnosti itd.),

– poreske (oporezovanje: imovine, prihoda od imovine, oporezivanje gradilišnih parcela, neaktiviranih lokacija itd.),

– tržišne (kupovina zemljišta, lizing, razmena, zakup i prodaja),

– finansijske (subvencije, dotacije, obveznice itd.),

– administrativne (eksproprIIjacija, pravo preče kupovine, zemljišni fondovi, regulisanje cena itd.).

Polazeći od mehanizama i instrumenata Region Južnog pomoravlja i pojedinačne lokalne samouprave treba da preduzmu aktivnosti koje predstavljaju logistiku njihove realizacije:

– izvršiti ažuriranje katastra,

– ubrzati proceduru izdavanja odobrenja za izgradnju i saglasnosti,

– definisati javno i ostalo građevinsko zemljište,

– evidentirati sve oblike bespravne izgradnje,

– evidentirati municipalnu (opštinsku) imovinu,

– registrovati pojavne oblike uvećane vrednosti građevinskog zemljišta i njegovo privatno prisvajanje kao nezarađene dohotke,

– tragati za mehanizmima uspostavljanja partnerstva javnog i privatnog sektora,

– sprečavati pretvaranje poljoprivrednog u građevinsko zemljište, posebno u zaštitnim pojasevima infrastrukturnih koridora,

– zaštititi vredne predele i kulturna dobra,

– zaštititi životnu sredinu.

3.2.2. Koeficijenti korišćenja zemljišta

Koeficijenti korišćenja zemljišta za različite, pre svega urbane namene standardizovani na osnovu evropskih i svetskih iskustava, treba da pokažu da li je i do koje mere građevinsko zemljište racionalno i efikasno korišćeno u gradovima i naseljima na jugu Srbije. Rezerve poljoprivrednog i šumskog zemljišta predstavljaju ograničen prirodni i ekonomski resurs. Otuda je veoma važno uspostaviti odgovarajući optimalni odnos između poljoprivrednog i šumskog zemljišta, sa jedne i građevinskog zemljišta, sa druge strane.

Za razliku od bruto i neto gustine koji predstavljaju parametre za bilansiranje zemljišta ukupno i po namenama za urbano područje, keoficijenti korišćenja zemljišta su polazna osnova za bilansiranje zemljišta za urbane potrebe po pojedinim naseljima i na nivou regiona.

S tim u vezi daju se osnovne preporuke u pogledu korišćenja zemljišta za urbane potrebe.

Tabela 36. Strateška opredelenja u pogledu koeficijenata korišćenja zemljišta za urbane potrebe

***

U zavisnosti od veličine, funkcija i strukture gradova i naselja treba izvršiti proveru namene i korišćenje prostora i dati ocenu do koje mere je postojeća namena relevantna za smeštaj projektovanih funkcija i sadržaja.

3.3. Stanovništvo, socijalni resursi i stanovanje

Strateško opredeljenje budućeg regionalnog razvoja je revitalizacija stanovništva na području celog regiona.

Osnovne pretpostavke za demografsku revitalizaciju u narednom periodu su intenziviranje investicione aktivnosti u područje Regiona Južnog Pomoravlja, oslanjanjem na regionalnu razvojnu strategiju koja znači strateško opredeljenje na razvoj malih gradova, gradova srednje veličine i seoskih i pograničnih područja.

Realizacije ovih pretpostavki omogućile bi uticaj i na demografska kretanja, jer bi stvorili uslove za:

– povećanje prirodnog priraštaja na nivo koji je bio između 1981. i 1991 (oko 15.000), što znači dva puta veći u odnosu na period 1991–2002;

– zaustavljanje velikog odliva stanovništva, odnosno svođenja migracionog salda na 0 i povratak stanovništva koje živi i radi u inostranstvu;

– planska ulaganja u izrazito nerazvijena područja koja su i najviše zahvaćena depopulacijom (Bojnik, Crna Trava, Medveđa, Bosilegrad, Surdulica, Trgovište) kako bi se zaustavio negativan trend i povećao broj stanovnika, sa težnjom da se demografski rast dve razvijenije opštine Vranja i Leskovca, sa dva najveća centra, zadrži na postojećem nivou ili uz eventualno minimalan rast;

– podizanje nivoa kvaliteta života u nerazvijenim područjima (Trgovište, Lebane, Bojnik, Bosilegrad, Bujanovac, Medveđa i dr.), kroz otvaranje radnih mesta, poboljšanja dostupnosti obrazovnim, zdravstvenim, socijalnim i kulturnim sadržajima, kao i unapređenjem komunalnih i stambenih uslova;

– bolje korišćenje izgrađenog stambenog fonda na velikom delu seoskog područja zahvaćenog depopulacijom;

– usklađivanje mreže srednješkolskih, viših i visokih ustanova sa potrebema nove privredne strukture i novih informacionih tehnologija (informatika, poljoprivreda – eko proizvodnja, MSP – preduzetništvo i menadžment, turizam – eko uslluge, šumarstvo – životna sredina i dr.);

– razvoj stručnih i naučnih ustanova i saradnja sa institucijama iz okruženja u skladu sa zahtevom modernizacije i specijalizacije privredne strukture (vinogradarstvo, voćarstvo, stočarstvo, povtarstvo, cvećarstvo i dr.).

Tabela 37. Strateška demografska opredeljenja – rast i razmeštaj stanovništva

***

Za proces povratka dijaspore ili njeno aktivnije angažovanja u budućem razvoju Regiona potrebno je da se napravi poseban, celovit, program saradnje od strane regionalnih i lokalnih organa. Program bi predstavljao osnovu za definisanje zadataka za različite subjekte na području Regiona, preko kojih bi se stvorili uslovi za razvijanje saradnje sa dijasporom.

Grafikon 5. Analiza stambenog fonda

Analiza stambenog fonda (grafikon 4) zasniva se na podacima popisa „Stanovništvo i stanovi” i anketama o uslovima stanovanja, rušenju i rekonstrukciji, potrebnom zemljištu i novoj izgradnji.

Rezultate dobijene po osnovu primene ovog modela treba spregnuti sa modelom prikazanim na grafikonu 5, koji je složeniji po karakteru i strukturi jer obuhvata detaljniju analizu i projekciju stanovništva i domaćinstava; analizu potreba i tražnje za stanovima različite veličine (m² i broj soba), cene izgradnje stanova, cene eksploatacije i uopšte troškove stanovanja u korespodenciji sa troškovima života (izdaci za stan u okviru ukupnih izdataka), kredite, hipoteke i sl., kao i potrebno zemljište i troškove pripremanja i opremanja lokacija za različite oblike stanovanja.

***

Modeli su priloženi kao ilustracija a obrađivači mogu odabrati i testirati i druge modele koji na optimalan način mogu odgovoriti zadatim ciljevima i prioritetima.

Grafikon 6. Model projekcija stanovništva i stanova

3.4. Privreda

Privreda Juga Srbije prolazi kroz mnogo teže oblike tranzicionog šoka nego drugi delovi Republike. Regionalni prostorni plan kao integralni dugoročni dokument treba da omogući i novi regulatorni okvir za stvaranje kritične mase znanja, razvijanja finansijskog tržišta i ohrabrenje investitorima da preduzimaju rizične poduhvate. Položajne rente koje nudi Koridor H i ekološki uslovi u okviru banjskih i brdsko-planinskih područja uveliko će uticati na smanjenje eventualnih rizika, tim pre, što zdrava životna sredina postaje sve značajniji faktor za mnoge delatnosti.

Polazeći od toga, strategija ka održivom privrednom razvoju zasniva se na korišćenju svih resursa koji treba da obezbede veće zapošljavanje, ravnomerniji regionalni razvoj i zaštitu životne sredine kao ključne probleme regiona. U tom smislu, postavljaju se nekoliko strateških opredeljenja.

Prvo strateško opredeljenje je promena buduće privredne strukture kroz:

– Restruktuiranje postojeće privrede kroz proces privatizacije i otvaranje novih MSP. U narednom periodu realno je očekivati nestajanje društvenih preduzeća i na osnovu njih formiranje velikih holding kompanija i akcionarskih društava;

– Specijalizaciju privredne strukture – od primarne faze do faze finalizacije proizvoda na osnovu održivog korišćenja prirodnog potencijala (proizvodnja i prerada poljoprivrednih proizvoda, šumarstva i prerade drveta, prerade bilja, šumskih plodova, hidroekonomije, turizma i specijalizovanih vidova turističke ponude kao što su banjski, lečilišni, eko, zimski i dr. turizam); na osnovu postojećih kapaciteta – novog asortimana proizvoda; na osnovu novih tehnoloških unapređenja i dr.;

– Razvoj uslužnog sektora – od usluga najvišeg nivoa (informatički, poslovni, bankarski, finansijski, inženjerski, konsalting i dr.), preko usluga privatno – javnog partnerstva, do usluga koji zadovoljavaju svakodnevne potrebe stanovništva i drugih korisnika prostora.

Drugo strateško opredeljenje odnosi se na strategiju finansiranja koja treba da se zasniva na obuhvatanju i aktiviranju celokupnog ekonomskog potencijala regiona – javnog, privatnog i ličnog, odnosno formalnog i neformalnog finansijskog potencijala. Procenjuje se da bi u strukturi finansijskog potencijala formalni sektor učestvovao sa oko 25% do 30% (lokalna sredstva, sredstva Republike i dr.), a da se najveći potencijal nalazi u neformalnom delu (sivo tržište, doznake iz inostranstva, štednja „u kući”).7

Na osnovu valorizacije potencijala regiona, strateški razvojni pravci i nosioci razvoja od izrazitog značaja na povećanje zaposlenosti i rast društvenog proizvoda izdvajaju se:

– prehrambena industrija,

– turizam i ugostiteljstvo,

– zanatstvo,

– privatne usluge,

– bioindustrija,

– hemijska industrija,

– farmaceutska industrija,

– saobraćaj i veze,

– poljoprivredna proizvodnja,

– šumarstvo i drvna industrija,

– metalna i mašinska industrija,

– građevinarstvo,

– trgovina,

– javne usluge, i

– tekstilna industrija.

Iz prethodnog proizilazi sledeće strateško opredeljenje – formiranje klastera (iz srodnih i različitih delatnosti, stručnih institucija, bankarsko – finansijskih institucija, nosioca informatičkih i tehnoloških unapređenja i dr.) u cilju jačanja konkurentnosti privrede Regiona.

Grafikon 7. Model klastera industrije

Uslove za formiranje klastera na području regiona imaju delatnosti koje mogu da doprinesu afirmaciji eko proizvodnje i eko usluga, na ekološko zdravom području, u saradnji sa pratećim institucijama:

– poljoprivreda (stočarstvo, voćarstvo, vinogradarstvo itd.),

– industrija (prehrambena, hemijska i dr.),

– turizam (zdravstveni, seoski, komercijalni i dr.),

– zdravstveno lečilišne institucije,

– stručni zavodi i instituti,

– finansijske institucije (banke, osiguranje, štedionice i zadruge – stambene, snabdevačke

i dr.),

– prometne institucije (trgovinske, ugostiteljske, skladišta i dr.),

– sajam.

Grafikon 8. Model mogućeg klastera poljoprivrede u Regionu

Samo uz celovito aktiviranje ekonomskog odnosno finansijskog potencijala regiona i korišćenje „knonj honj” (kroz proces privatizacije, tehničko-tehnološko unapređenje, širenje informacionih i drugih visokih tehnologija) ekonomija regiona se može postaviti na zdrave osnove koje bi na kraju planskog perioda značile da region može da ostvari visoku stopu rasta nacionalnog dohotka (između 8% do 10%) što bi omogućilo da prosečni nacionalni dohodak po stanovniku na kraju planskog perioda iznosi između 2.500 i 3.000 evra, izrazito visoku stopu rasta ulaganja odnosno po stanovniku između 500 i 920 evra, da se stopa zaposlenosti značajno uveća (između 3% i 3,5%), odnosno da se na području regiona otvori između 70.000 i 80.000 novih radnih mesta, što bi ujedno značilo daleko bolju iskorišćenost radnog potencijala (između 50% i 55%)8

Tabela 38. Strateška opredeljenja razvijenosti Regiona9

Podrška napred navedenim projekcijama su potencijali vezani za:

– Mogućnost formiranja industrijskih parkova duž najznačajnijih infrastrukturnih koridora (Koridor X) koji omogućuju drumski, železnički prevoz, snabdevanje električnom energijom i gasom itd.;

– Intenziviranje turističkog razvoja korišćenjem geotermalnih potencijala, korišćenjem ekoloških prednosti ovog regiona i geosaobraćajnog položaja ovog regiona, posebno nakon izgradnje saobraćajne infrastrukture u Koridoru X, kao i zbog blizine međunarodnog aerodorma „Car Konstantin” u Nišu;

– Potpunije iskorišćenje poljoprivrednog potencijala – intenziviranjem primarne proizvodnje, prerade i plasmana, posebno eko prehrambenih proizvoda, kao i povezivanjem sa turističkom privredom, naročito na afirmaciji eko i seoskog turizma.

***

Klaster se oblikuje tako što se u regionu registruju sva preduzeća i njihove veze i odnosi međusobno i posebno sa službama za marketing, javnim i drugim uslugama, finansijskim uslugama i bankama, osiguranjem, saobraćajem, skladištima i trgovinom na veliko. Suština analize je da se uspostave kritične veze i odnosi i da se ustanove da li i koja ograničenja postoje u procesu kretanja roba i usluga u okviru klastera, jer je neophodno da normalno funkcionišu sve veze i odnosi između osnovnih nosioca klastera – usluge, banke, osiguranje, saobraćaj i dr.

3.5. Infrastruktura

Modernizacijom i usklađivanjem infrastrukturnih sistema stvara se pretpostavka za ravnomerniji razvoj i ekonomsku integraciju Regiona sa okruženjem.

Osnovni cilj dugoročnog razvoja, korišćenja i uređenja prostora Regiona odnosi se na utvrđivanju i sagledavanje razvoja i optimalnog razmeštaja infrastrukturnih sistema (saobraćajnog, telekomunikacionog, energetskog, gasovodnog) imajući u vidu prostorno-funkcionalne celine i potrebu ekonomske i socijalne revitalizacije Regiona.

Strateški pravci razvoja i razmeštaja pojedinih infrastrukturnih sistema odnose se na sledeća opredeljenja u pojedinim infrastrukturnim sistemima.

3.5.1. Saobraćajna infrastruktura

Drumska mreža i objekti

Izgradnja autoputa E-75, koji predstavlja okosnicu Transevropskog puta na pravcu sever-jug je od najvećeg značaja za povezivanje ovog Regiona sa okruženjem, sa primarnom funkcijom saobraćajnice velikog kapaciteta i visokog nivoa saobraćajne usluge za zadovoljenje očekivanih saobraćajnih tokova, i sekundarnom funkcijom da obezbedi neposredni podsticaj za razvoj područja i saobraćajno povezivanje naselja na ovom području, posebno zaleđa bogatim resursima,

Izgradnja poluautoputa Crna Trava–Leskovac–Priština, koji bi preko Prištine i Podgorice povezao ovo područje sa Jadranskim morem,

Unapređenje, rehabilitacija i dogradnja magistralnih puteva M-9 Pirot–Vlasotince–Leskovac–Lebane–Medveđa–Priština i M – 1.13 Predejane–Surdulica–Strezimirovac, kao i M-25 od Bujanovca i Preševa ka Kosovskom Pomoravlju.

Unapređenje regionalne mreže puteva u Regionu, posebno u nedovoljno razvijenim i pograničnim područjima, kako bi se većina naselja povezala sa magistralnim putevima,

Izgradnja novih i rehabilitacija postojećih saobraćajnica ostalih kategorija, čime bi se naselja, a pogotovu u brdsko-planinskim područjima i naselja koja predstavljaju okosnicu ubrzanog razvoja ovog područja, najbrže povezali sa autoputem,

Formiranje integralnih robno-transportnih centara u nodalnim tačkama,

Izgradnja odgovarajućih pratećih sadržaja, kako funkcionalnih tako i za korisnike puteva, a posebno centara za redovno održavanje saobraćajnica, opremljenih potrebnom mehanizacijom i opremom (na autoputu, poluatoputevima i magistralnim putevima).

Železnički saobraćaj

Izgradnja u koridoru 10 dvokolosečne i elektrificirane pruge sa brzinama do 200 km/h., E-85, kao dela Panevropske mreže pruga za velike brzine koja povezuje Evropu sa Bliskim i Dalekim istokom.

Modernizacija i izgradnja pruge E-85, koja svojim tehničkim i drugim elementima zadovoljava evropske standarde, omogućiće brzi transport roba i putnika i intenzivni razvoj područja Regiona, posebno za delatnosti koje proizvode masovan teret za daljinske transporte (poljoprivreda, šumarstvo, industrija).

Vazdušni saobraćaj

Dostizanje regionalne funkcije u vazdušnom saobraćaju kroz:

– dogradnju i modernizaciju postojećih sportskih aerodroma u Leskovcu i Vranju,

– izgradnju novog aerodroma i heliodroma na području turističke regije Vlasina, i

– korišćenja pogodnosti blizine međunarodnog aerodroma „Car Konstantin” u Nišu.

Vodni saobraćaj

Izrada studije opravdanosti izgradnje kanala Morava–Vardar, kao dela evropskog plovnog sistema,

Razvoj saobraćaja na unutrašnjim plovnim putevima (jezerima) u turističke svrhe.

Granični prelazi

Izgradnja više graničnih prelaza (prema Bugarskoj i Makedoniji), koji treba da doprinesu intenziviranju međugranične saradnje – privredne, trgovinske, zaštitarske, turističke, kulturne i dr.

Grafikon 9. Saobraćajni model

3.5.2. Telekomunikacije

Uvođenje savremenog telekomunikacionog sistema izgradnjom optičkih kablova na svim magistralnim pravcima, kako bi se zastareli tehnološki sistemi zamenili novim tehnologijama i uveli u mesne mreže tj. do svakog korisnika na ovom području. Mreža telefonskih centrala (GATC Leskovac i GATC Vranje, čvorne centrale duž koridora E-75 i krajnje centrale) stvara pretpostavku za formiranje širokopojasne digitalne mreže integrisanih usluga koje omogućavaju:

– povećanje TT kapaciteta terminalnog i tranzitnog međunarodnog saobraćaja,

– mogućnost priključka za sve privredne subjekte i ustanove, a naročito u turističkim i brdsko-planinskim područjima,

– jeftiniju i bržu vezu u lokalnoj i daljinskoj telekomunikaciji,

– zamenu dotrajale opreme i pristup Internetu svakom naselju.

Izgradnja baznih stanica za potrebe mobilne telefonije omogućiće vezu u perifernim brdsko – planinskim naseljima i retko naseljenim područjima – pogodnim za razvoj turizma.

3.5.3. Energetska infrastrutktura

Gasovodna mreža

Izgradnja novog magistralnog gasovoda RG-11 Niš–Leskovac–Vranje–Bujanovac–Preševo, deonice RG 11-01, RG 11-02 i RG 11-03 sa mogućnošću povezivanja sa sistemom BJR Makedonije, dužine 166 km, koji bi omogućio snabdevanje većih centara na ovom pravcu (Leskovac, Vranje),

Obezbeđenje koridora za izgradnju magistralnih gasovoda pravcem istok–zapad, deonice MG-11, MG-9 za Vlasotince i MG za Surdulicu čime bi se stvorila mogućnost snabdevanja navedenih centara,

Izgradnjom gasovoda, kao najjeftinijeg energenta omogućilo bi se intenziviranje proizvodnje (industrije, poljoprivrede, komunalne privrede) i zadovoljenje potrebe stanovništva za ovakvom vrstom energenata, a posebno poboljšanje životne sredine,

Izgradnja gasovoda je jedna od bitnih pretpostavki za ravnomerniji razvoj ovog područja i mogućnost povezivanja sa susednim regionima i državama (sa Bugarskom i Crnom Gorom).

Elektroenergetika

Izgradnja 400 kV dalekovoda Niš–Leskovac–Vranje–granica BJR Makedonija, sa krakom Vranje–TE „Kosovo B” i trafostanicama 400–110 kV u Leskovcu i Vranju.

Izgradnjom ovog dalekovoda obezbediće se sigurnije napajanje mreže 110 kV na području cele Južne Srbije i prevazilaženje problema nedostatka osnovne prenosne mreže i potrebnih objekata do svih naselja na ovom području.

Tabela 39. Značaj planiranih strateških infrastrukturnih sistema

Tabela 40. Strateška opredeljenja razvoja infrastrukturnih sistema

3.6. Zaštita životne sredine

Strategija zaštite životne sredine (vazduha, vode, zemljišta, retkih biljnih i životinjskih vrsta, ljudskog zdravlja) polazi od strateških opredeljenja sprečavanja emisije štetnih gasovitih materija, nekontrolisanog ispuštanja otpadnih voda, nekontrolisanog odlaganja čvrstog i tečnog otpada, nekontrolisanog uticaja jonizujućeg i nejonizujućeg zračenja, buke i vibracija i ljudske aktivnosti.

Strateške aktivnosti na zaštiti životne sredine polaze od sledećih aktivnosti: sanacija, edukacija, prevencija, nadzor i monitoring.

Tabela 41. Strateška opredeljenja u zaštiti životne sredine

Za ispitivanje međusobnog odnosa aktivnosti u prostoru i njihovog uticaja na životnu sredinu, pogodan je model profila urbane okoline, s obzirom da obuhvata sve aspekte uticaja, kao i mera koje je potrebno preduzeti.

Grafikon 10. Model profila urbane okoline

3.7. Mreža naselja i javne službe

Polazeći od faktora koji utiču na urbanizaciju i razvoj mreže naselja (demografski, ekonomski, socijalni, tehničko-tehnološki, saobraćajno-komunikacioni, ekološki i drugi), osnovno strateško opredeljenje je preporod mreže naselja Južnomoravskog regiona. Ova strategija zasniva se na strateškim razvojnim opredeljenjima pojedinačnih faktora i međusobnom uticaju navedenih faktora na razvoj mreže naselja u planskom periodu.

Dosadašnja saznanja o potencijalima i mogućnostima koje pružaju za razvoj pokazuju da Region raspolaže realnim uslovima da se negativne tendencije demografskih, ekonomskih, socijalnih, tehničko tehnoloških, saobraćajno-komunikacionih i drugih faktora ne samo zaustave već krenu pozitivnim uzlaznim trendovima. Strategija preporoda mreže naselja Regiona zasniva se sledećim faktorima i njihovoj mećusobnoj povezanosti i uslovljenosti:

demografski – zaustavljanje emigracionih kretanja, povratak stanovništva, pre svega onog dela koji živi i radi u inostranstvu, porast stope prirodnog priraštaja do stope koja će obezbediti normalnu reprodukciju stanovništva;

ekonomski – brži razvoj privatizacije (uz uslov blagovremenog otklanjanja određenih negativnih efekata privatizacije), racionalizacije i automatizacije u sekundarnom sektoru praćen razvojem MSP; revitalizacija primarnog sektora, pre svega poljoprivrede kroz veća ulaganja u restrukturiranje primarne proizvodnje, proizvodnju „zdrave hrane” i bolje povezivanje sa prerađivačkim kapacitetima, kao i stimulisanje poljoprivrednih domaćinstava na ukrupnjivanje poseda; intenzivan razvoj tercijarnog sektora iskorišćavanjem šansi koje pruža Koridor 10, a posebno raznovrsnog turističkog potencijala (banjskog, seoskog, zimskog i dr.);

socijalno-ekološki – kako kvalitet života postaje sve značajniji faktor lokacije stanovanja i rada odrećene komparativne prednosti Regiona (banjske, ekološke i dr.) mogu doći do punog izražaja uz blagovremeno preduzmanje akcija (markentiških, edukativnih. Posticajnih i drugih) na stvaranju potrebnog ambijenta;

saobraćajno-komunikacioni – evropski infrastrukturni koridori, posebno saobraćajni Koridor 10 i gasovodni Bugarska – Niš, stvaraju brojne pretpostavke za razvoj i različite vrste ušteda (vremena, sredstava, energije), potom telekomunikacione, koje svojom dostupnošću svim stanovnicima Regiona otvaraju nove mogućnosti za sticanje znanja, pristup informacijama i promeni odnosa mesta stanovanja i mesta rada.

Strateška opredeljenja ukazuju na potrebu formiranja hijerarhije sistema centara i mreže naselja, i to:

V ranga – regionalni/okružni centri: Leskovac i Vranje,

IV ranga – postojeći i (novi) opštinski centri: Surdulica, Vlasotince, Vladičin Han, Bujanovac, Preševo, Medveđa, Lebane, Bojnik, Trgovište, Bosilegrad, Crna Trava (Vučje, Grdelica, Vranjska Banja, Bujanovačka Banja, Sijarinska Banja, Vlasina i dr.)

III ranga – centri zajednica naselja

II ranga – sela

I ranga – zaseoci

Istovremeno, strategija održivog razvoja mreže centara podrazumeva uspostavljanje lokalne privredne strukture i uslužnog sektora koja odgovara potencijalu svakog razvojnog centra i njegovom okruženju, što znači opredeljenje za:

– centre V ranga (Leskovac i Vranje) – razvoj ovih centara kao inkubatore lokalnog, okružnog i regionalnog razvoja, sa pretežnom orijentacijom na informacijsko-komunikacione i obrazovno-istraživačke uslužne delatnosti, razvoj visoko specijalizovane industrije („enabling technologu”);

– centre IV ranga (opštinski centri) – razvoj sa dominacijom industrijske i poljoprivredne orijentacije, posebno MSP i turizma u turističkim centrima, zdravstvenih i lečilišnih usluga u banjskim centrima;

– centre III ranga (centri zajednica naselja) – razvoj pretežno orijentisan na primarnu proizvodnju i industrijsku preradu vezanu za lokalni potencijal i usluga u seoskom turizmu;

– sela II ranga – razvoj primarne proizvodnje;

– zaseoci I ranga – razvoj primarne proizvodnje.

Grafikon 11. Mogući novi model mreže naselja (prema Kristaleru)

Strategija organizacije i upravljanje mrežom naselja i javnih službi zasniva se na uspostavljanju teritorijalne organizacije u čijoj osnovi leži potreba efikasnije komunikacije lokalne samouprave i građana i njihovom interesnom organizovanju i uspostavljanju razvojne hijerarhije mreže naselja na regionalnom i lokalnom nivou. U tom smislu, daju se određene preporuke u pogledu opremljenosti (finansijskim ustanovama, organizacijama, javnim službama, komunalnom infrastrukturom i dr.).

Tabela 42. Strateška opredeljenja urbane opremljenosti prema gravitacionom sistemu centara

***

Razvoj komunalnih delatnosti zahteva velika ulaganja. Činjenica da ove investicije imaju dug period aktiviranja i povraćaja uloženih sredstava sa jedne strane, kao i da ulaganja u razvoj, pre svega treba obavljati na bazi sredstava iz cena komunalnih usluga, s druge strane uvek su potrebna velika predinvestiranja. Zato je neophodno istražiti ekonomsku isplativost ovih ulaganja. Jedan od modela na osnovu kojih je moguće proveriti isplativost ulaganja je model praga razvoja, koji se javlja u dva vida: 1) pojednostavljen model minimiziranja investicionih troškova i mnogo češće kao 2) model investicionih pragova zanovan na analizi troškova i efekata (cost/benefit). Model treba da se zasniva na analizi raznih ograničenja koja nastaju u razvoju grada, kao što su topografska, investiciona, namena površina i sl. U procesu razvoja ova ograničenja mogu biti savladana određenom sumom investicija koje se preko osnovnih i operativnih troškova uvećavaju po osnovu porasta novog stanovništva. Model se zasniva na ekonomskoj teoriji, posebno na konceptu stalnih i promenljivih torškova (teorija preduzeća) i na osnovu saradnje ekonomista i prostornih planera u procesu izrade plana. Model praga je pogodan za sagledavanje obima i strukture investicija da se savladaju „barijere” koje su uzrokovale opadanje stanovništva pojedinih naselja (Crna Trava, Bosilegrad, Trgovište, Bojnik) ili ekonomske i tehničke barijere naselja koje su došle u fazu stagnacije i nazadovanja. Putem modela praga u kombinaciji sa analizama troškova i koristi ispituje se ekonomska efikasnost urbanog razvoja, uključujući i naselja. Ekonomska efikasnost zavisi od prostornih, tehničkih i ekonomskih uslova grada, naselja i regiona u celini. Pogodni uslovi odražavaju se na manje investicione i operativne (eksplatacione troškove), regionalne i komunalne infrastrukutre i drugih javnih delatnosti (gradske i naseljske) i povećanje efikasnosti urbanog razvoja. Prostorni faktori ispoljavaju se preko konfiguracije zemljište (gradilišnih parcela) i pogodnosti vodosnabdevanja. Konfiguracija gradilišnih parcela utiče na investicione i eksploatacione troškove izgradnje instalacija i objekata vodovoda, kanalizacije, toplovoda i gasa (PTT i energetika pripadaju nacionalnim sistemima). Naselja i gradovi sa povoljnom konfiguracijom terena imaju mogućnost da pre dostignu optimalni kapacitet. Tehnički i ekonomski faktori utiču na urbanu efikasnost preko gustina stanovništva i nastanjenosti, veličine stana i spratnosti zgrada, dohodaka domaćinstava i troškova stanovanja i izdataka na razne oblike komuniciranja (mesto stanovanja i mesto rada npr.).

Grafikon 12. Pojednostavljen model praga razvoja

Grafikon 13. Model praga razvoja

S tim u vezi treba definisati određene stavove (mehanizme i instrumente) za upravljanje tokovima (sa aspekta dinamičkih i kompleksnih ekosistema), definisati kritične tačke (pragove) razvoja – vodovod, energija, saobraćaj, otpad itd.; podešavanje tehničkih i administrativnih mera u cilju postizanja održivog razvoja; upravljanje pojedinih podsistema kao što su saobraćaj i druga infrastruktura, priroda, zemljište, stanovanje, privreda, finansije itd.

4. Prioriteti razvoja, uređenja i zaštite planskog područja

U skladu sa strateškim ciljevima i opredeljenjima definisani su najvažniji prioriteti, koji predstavljaju okvir za razvoj, uređenje i zaštitu prostora regiona Južnog pomoravlja.

4.1. Prioriteti u primarnoj proizvodnji i preradi

Poljoprivreda

– obnova primarne proizvodnje (posebno stočarstva, vođarstva i vinogradsarstva, i dogradnja već postojećih tehničko-tehnoloških linija, kako u primarnoj proizvodnji tako i u oblasti prerade poljoprivrednih proizvoda;

– unapređenje poljoprivredne proizvodnje: transformacija poljoprivrede – od malih poljoprivrednih proizvođača ka tržišno orijentisanim proizvođačima putem povećanja poseda, uvođenje profitabilnijih kultura, smanjenje hemijskog zagađivanja i sl.;

– unapređenje tržišnog mehanizma: restrukturiranje postojeće, tradicionalne, u održivu i modernu tržišnu poljoprivredu i prerađivačku prehrambenu industriju, zasnovanoj na informacijama i efikasnoj distribuciji;

– unapređenje kvalifikacione strukture i prenos specijalnih znanja: stvaranje uslova novim generacijama poljoprivrednika za uvođenje novih proizvoda i omogućavanje prilagođavanja tržišnim zahtevima, prenos znanja, saradnja među poljoprivrednim institutima, razmene iskustava i dr.;

– poboljšanje poljoprivredne infrastrukture: poboljšanje i izgradnja irigacionih sistema, puteva, način korišćenja prirodnih resursa – zemljišta, voda, i šuma za razvoj održive poljoprivrede.

Šumarstvo

– dugoročno gazdovanje šumama – intenzivirati pošumljavanje i sprovoditi veđu kontrolu eksploatacije;

– iskorišćavanje prirodnih i ekoloških prednosti regiona u razvoju – sakupljanje lekovitog bilja i šumskih plodova (pečurke, glog, borovnica, žir, i hrastova kora) – posebno sa ekoloških područja (brežuljkasto-brdski i brdsko-planinski predeli, stimulisanje proizvodnje lekovitog bilja na oraničnim površinama, formirati centre za sakupljanje lekovitog bilja i centre za preradu, doradu i pakovanje i marketinšku obradu sa ekoznakom;

Mineralne sirovine

– eksploatacija metaličnih sirovina – stvaranje uslova za istraživanje rezervi molibdena i eventualnu eksploataciju;

– eksploatacija nemetaličnih sirovina – stvaranje uslova i organizovanje istražnih aktivnosti rude zeolita, kvarca, bentonita, feldspata, kaolina i tufova, mermernog oniksa, kao i fosfata

– Aktiviranje lokalnih kamenoloma u funkciji izgradnje putne mreže s ciljem smanjenja transportnih troškova.

4.2. Prioriteti u razvoju ljudskih resursa – stanovništva, socijalnih resursa i stanovanja

– oživljavanje prirodnog priraštaja i regeneracija stanovništva – stvaranje uslova za povratak odseljenih;

– iskorenjivanje siromaštva i unapređenje društveno – ekonomske osnove: borba protiv siromaštva, stvaranje uslova da dijaspora investira u područje;

– obučavanje i viši nivo obrazovanja: usklađivanje obrazovanja sa aktuelnim potrebama privrede, modernizovanje sistema obrazovanja, uvođenje kratkih obrazovnih seminara, posebno za vodeće kadrove;

– reintegracija i fleksibilnost: integracija dela stanovništva bez posla i ekonomskih migranata kroz otvaranje „radnih” klubova, posredovanje u zapošljavanju mladih ljudi, podrška za prevođenje „sive” ekonomije u legalne tokove i sl.;

– poboljšanje uslova za „marginalne” grupe, kao što su hendikepirani, manjinske populacije (albanska, romska, bugarska i druge), stari ljudi, nedovoljno obrazovani, žene i dr.;

– podrška samozapošljavanju: stvaranje povoljnih uslova u ruralnim područjima za „samozapošljavanje”, preorijentacijom i prekvalifikacijom;

– stambena izgradnja: za mlade bračne parove i mlade stručnjake.

4.3. Prioriteti u industri i razvoju malih i srednjih preduzeća

– restruktuiranje i revitalizacija industrije, posebno tradicionalnih grana (tekstilna, drvna, kožna i sl.)

– privlačenje investitora – stvaranje uslova za privlačenje domaćih i stranih investitora, a u prvom redu investitora iz rasejanja;

– potpora novim i postojećim industrijskim preduzećima, koja će zameniti preduzeća koja su prestala sa radom ili su smanjili aktivnost, kroz mala i srednja preduzeća;

– razvoj preduzetničkog duha kao uslova za razvoj privrednih aktivnosti: školovanje, programi za mlade, organizovanje susreta sa uspešnim preduzetnicima;

– atraktivna poslovna i društvena klima za domaće i strane investitore: formiranje regionalnog tržišta za direktne kontakte sa potencijalnim investitorima, organizovanje regionalnih sajmova, smanjenje investicionih troškova i bolja ponuda usluga, stvaranje brendova, i sl.;

– unapređenje kvalifikacione strukture i efikasan prenos neophodnih znanja: permanentno obrazovanje u cilju sticanja novih znanja i veština u svim privrednim delatnostima i javnim uslugama;

– unapređenje ekonomske infrastrukture: izgradnja modernih industrijskih zona sa posebnim uslugama i odgovarajućim marketingom, ubrzana izgradnja i modernizacija koridora X (autoput, železnica, dalekovod), koji dobro povezuje sever-jug, a za integralnu poslovnu komunikaciju poboljšanje puteva koji povezuju zapad-istok;

– odgovarajući instrumenti za finansijsku potporu: uspostavljanje regionalnih garantnih i razvojnih fondova, mikrokreditnih linija, sistema subvencioniranja, ažuriranje katastra, zemljišnih knjiga i drugih evidencija.

4.4. Prioriteti u razvoju infrastrukture

– ekonomske i socijalne

– unapređenje ekonomske infrastrukture: razvoj putne mreže, lokalnih i regionalnih puteva, telekomunikacione mreže, posebno fiksne telefonije, energetske, vodne i kanalizacione infrastrukture, kao i održavanje infrastrukturnih sistema i upravljanje otpadom;

– unapređenje socijalne infrastrukture: zaštita i unapređenje istorijskog i kulturnog nasleđa u funkciji turizma, kao na primer, Caričin grad, muzeji u Leskovcu i Vranju, Prohor Pčinjski, kao i unapređenje zaštite životne sredine – preduzimanje preventivnih i represivnih mera uz strogu kontrolu i primenu međunarodnih standarda.

4.5. Prioriteti u razvoju turizma

– poboljšanje atraktivnosti regiona kao turističke destinacije:10 valorizacija i promocija regionalnih specifičnosti, prepoznatljivih za domaće i strane turiste. Posebne šanse imaju banjski, etno i seoski turizam;

– unapređenje obrazovanja: podizanje kvaliteta usluga, gostoljubivost, znanje stranih jezika, razvoj različitih srevisa i sl.;

– pružanje odgovarajućih pogodnosti investitorima: posebne pogodnosti se odnose na investitore iz dijaspore da ulažu sredstva u turističke objekte, banjske i druge turističke centre;

– unapređenje turističke privrede: formiranje regionalnih turističkih organizacija, privatizacija postojećih turističkih preduzeća u cilju investiranja u poboljšanje atraktivnosti Vlasine, Caričinog Grada, Sijarinske i Vranjske banje, kao i nova ponuda od interesa za domaće i strane turiste.

4.6. Prioriteti u zaštiti životne sredine

– Zaštita vazduha, vode i zemljišta – stvaranje uslova za prevenciju i zaštitu vazduha, vode i zemljišta.

– Identifikacija ugroženih i hazardnih područja – izrada katastra svih vrsta zagađivača, uspostavljanje sistema merenja

– Izrada i usvajanje lokalnih ekoloških akcionih planova

– Donošenje lokalnih propisa za sanaciju i prevenciju

5. Strukturni model projekcije razvoja sa ocenom investicionih sredstava

5.1. Model regionalnog i prostornog razvoja

Razvoj i strukturu Regiona – ukupno i pojedinih njegovih opština, oblikovaće aktiviranje komparativnih prednosti koje će se ispoljiti preko ulaganja u pojedine proizvodne i prateće delatnosti. Vrsta delatnosti, broj radnih mesta, kvalitet života i kvalitet životne sredine opredeliće nivoe razvijenosti svake opštine i regiona u celini.

Stvaranje uslova za zapošljavanje i kvalitetno življenje postaje primaran cilj regionalnog prostornog razvoja. Otvaranje radnih mesta u restrukturiranim i novim kapacitetima omogućiće veće stope zaposlenosti i porast ličnih i dohodaka domaćinstava i na osnovu toga povećanje platežno sposobne tražnje, što će imati pozitivne posledice na obnovu postojećeg i izgradnju novog stambenog fonda, izgradnju komunalnih kapaciteta i pratećih funkcija stanovanja, komercijalnih usluga (svakodnevne, periodične i specijalne potrošnje), sa određenim posledicama na korišćenje građevinskog zemljišta. Ove promene odvijaju se pod uticajem sve većeg napretka tehnologije, primene rezultata naučnih saznanja, razvoja menadžmenta i marketinga, a što će zahtevati i nove dodatne napore da se postojeća i nova radna snaga ubrzano adaptira i kroz dodatna obrazovanja – dokvalifikacija, prekvalifikacija i permanentno obrazovanje uključuju se u ovaj proces.

Prednost jednih makro i mikro lokacija nad drugima, kao poželjnih sredina za proizvodnju i zapošljavanje u Južnom pomoravlju uveliko zavisi od raspoloživih resursa, koji pored rada, kapitala, sirovina i zemljišta obuhvataju i kvalitet životne sredine, kao sve dominantnijeg faktora.

Priloženi model predstavlja polaznu osnovu za neophodne strukturne promene i formiranje nove kvantitativno i kvalitativno razvijenije regionalne i prostorne strukture Južnog Pomoravlja i njegovih opština.

Grafikon 14. Model regionalnog razvoja

Teorija ekonomske baze, je metod analize urbanog rasta, poznat u nauci i kao teorija eksporta, jer razvoj takvih aktivnosti zavisi od tražnje koja dolazi sa tržišta izvan granica datog grada. Izvozno orijentisane aktivnosti grada formiraju egzogeni sektor, dok se aktivnosti koje pretežno, pa i sasvim, plasiraju svoje proizvode i usluge na tržištu grada, definišu kao endogene ili uslužne. Dostignuti nivo privrede predstavlja vrednost ukupne proizvodnje i usluga oba gradska sektora, odnosno:

T = E + S

Gde „T” izražava ukupni obim zaposlenosti ili dohotka urbanog područja, „E” obim zaposlenosti ili dohodak izvoznog ili baznog sektora, a „S” dohodak ili zaposlenost uslužnog (nebaznog) sektora. Bazni sektor plasira robe i usluge na druga tržišta i na taj način omogućava priliv novčanih sredstava u grad. Rast baznog sektora generiše uslov za rast zaposlenosti i dohotka u nebaznom sektoru grada.

Svaki grad, u zavisnosti od svoje privredne strukture, ima odgovarajuće proporcije između bazne (eksportne) i nebazne delatnosti. Na primer, ako u gradu od 80.000 stanovnika svaki četvrti radi u baznom sektoru, formira se odnos 1:4 (bazni:nebazni). Ako je na 1 u baznom zaposleno 1,5 lica u uslužnom, tada se formiraju sledeće proporcije:

1. odnos između baznog (izvoznog), i nebaznog (uslužnog) sektora iznosi 1:1,5;

2. odnos između bazne i ukupne zaposlenosti 1:2,5;

3. odnos ukupne zaposlenosti i urbanog stanovništva 1:4;

4. odnos bazne (izvozne) zaposlenosti i ukupnog stanovništva 1:10.

Pomoću ustanovljenih proporcija i koeficijenata moguće je pratiti i kontrolisati privredne tokove i poslove zapošljavanja. Na primer, javila se potreba da se u gradu zaposli 1.000 novih radnika u baznim delatnostima (veličina domaćinstva iznosi 4 lica). Tada se u praksi javljaju sledeće proporcije, kao što je pokazano u koloni broj 2 tabele br. 41. Stanje u koloni broj 2 je neuravnoteženo , jer porast od 1.000 zapooslenih u baznim delatnostima i njihovih 4.000 porodica uticaće na porast tražnje za robama i uslugama koja neće moći efikasno biti zadovoljena, ukoliko se zadrži stari odnos iz kolone broj 1, samo 12.000 zaposlenih u nebaznim delatnostima. Uvažavajući ravnotežno stanje iz kolone 1, doći će do 1.500 novih zaposlenih u nebaznim delatnostima, odnosno do povećanja od 6.000 novih stanovnika. Na nivou od 90.000 stanovnika uspostavlja se novo ravnotežno stanje. Slične proporcije se javljaju u slučaju opadanja zaposlenih i stanovništva. Proporcije i koeficijente treba shvatiti dinamički, zato što nove tehnološke promene, specijalizacija, porast produktivnosti i efikasnosti privređivanja utiču na promene koeficijenata i proporcija. Ove promene neophodno je stalno pratiti i blagovremeno korigovati.

Tabela 43. Model ekonomske baze

5.2. Strategija izrade regionalnog prostornog plana

Metod strateškog (akcionog) planiranja povezan je sa strukturnim promenama, namenama površina, implementacijom i faktorima donošenja odluka. Prednost ovog metoda je u međusobnom povezivanju planiranja, akcija i implementacije. Strateško planiranje zahteva normativno, analitičko, futurističko i strateško promišljanje. Metod se sastoji od analitičkih tehnika koje se uslovno dele na metode analize i definisanje ciljeva i metodi izrade i vrednovanja planskih alternativa, plana u celini (region) i njegovih komponenti (planovi po opštinama i naseljima). Metod obuhvata i upravljačke faktore preko kojih planeri (društvo) usmeravaju promene u željenom pravcu. Za ovaj metod je važno da se blagovrameno sagledaju svi faktori i da se analizama stvori prostor za „manevrisanje”. Upravljački aspekt u prostornom planiranju podrazumeva da se blagovremeno izuče i brojni etički, filozofski, i politički činioci sa kojima se mogu planeri sukobiti u postupku izrade plana.

Prema modelu koji je prikazan na Grafikonu 15., izrada strategije regionalnog prostornog plana izvodi se u 3 međusobno povezane faze:

Prva faza obuhvata preliminarne analize stanja, definisanje problema, ograničenja, potencijala i ciljeva. Odnosi se na celovito ispitivanje prostornih potencijala u urbanim i ruralnim područjima, mogućnost unapređenja izgrađenih područja, anticipiranje demografskih, socijalnih i ekonomskih strukturnih promena ukupno i po pojedinim opštinama (naseljima) u narednih 20-ak godina;

Druga faza obuhvata izradu Strategije, vrednovanje i formulisanje plana. Strategija se radi u varijantama u zavisnosti od potreba, mogućnosti, potencijala i trendova koji su izvedeni iz analiza i ekspertiza. Varijante se vrednuju sa aspekta ekonomske izvodljivosti i socijalne prihvatljivosti;

Treća faza se odnosi na implementaciju, uključujući monitoring i izradu programa realizacije (Ugovor o implementaciji).

Grafikon 15. Proces izrade strategije Regionalnog prostornog plana

5.3. Preliminarna procena indikativnih ulaganja

5.3.1. Pretpostavke razvoja

Prilikom sagledavanja razvoja Regiona u planskom periodu pošlo se od sledećih pretpostavki:

1. Završavanje procesa privatizacije, odnosno napuštanje državne i društvene svojine;

2. Stvaranje savremenog poslovnog ambijenta i uklanjanje administrativnih ograničenja, pre svega u prostornom i urbanističkom planiranju, građenju, jačanju decentralizacije i upravljanju imovinom;

3. Privlačenja „grinfild” (na ledini) investicija, kao i direktnih investicija na bazi izgradnje biznis parkova (sa izgrađenom infrastrukutrom);

4. Jačanja međugeneracijske i unutar regionalne, međuregionalne i međugranične saradnje;

5. Reforme obrazovanja, mogućnosti prekvalifikacije i dokvalifikacije kadrova i jačanje urbanog i regionalnog menadžmenta;

6. Razvoj infrastrukture da bi se iskoristile komparativne prednosti tranzitnog položaja Juga Srbije;

7. Stvaranja uslova za funkcionisanje tržišta kapitala i nekretnina (katastar, planiranje i sl.), tržišta rada i tržišta preduzeća;

8. Stvaranje uslova za izdavanje hartija od vrednosti, posebno obveznica koji mogu da izdaju gradovi, odnosno lokalne samouprave za uređenje zemljišta i izgradnju komunalne infrastrukutre,

9. Suzbijanje monopola i neopravdanog bogaćenja kroz prisvajanje različitih oblika ekonomskih renti koje nisu u funkciji razvoja, investiranja i otvaranja novih radnih mesta.

5.3.2. Osnovni elementi i karakteristike indikativnog budžeta

Za obračun orijentacione sume investicija, koje treba da budu uložene u razvoj Regiona, korišćeni su podaci i procene o nacionalnom dohotku, štednji (formalnoj i neformalnoj), zaposlenosti, radnom kontigentu, projektovanim strukturnim promenama itd.. Takođe, korišćene su ekspertize i planovi koji su rađeni za potrebe razvoja juga Srbije i programi razvoja Leskovca, Surdulice i drugih opština. Polazeći od opštih i posebnih ciljeva i saznanja iz napred navedenih materijala došlo se do zaključka da je Južnom pomoravlju neophodan brži porast dohotka na jednog stanovnika, viši nivo zaposlenosti, smanjenje nejednakosti u raspodeli dohotka, a naročito diverzifikacija privredne strukture. Uvažena je činjenica ograničenosti domaće akumulacije, pa se otuda u projekcijama računalo na prevođenje neformalnih u formalne finansijske tokove, kao i na inostrana ulaganja, pomoći i donacije.

Polazeći od raspoloživih informacija urađene su 2 orijentacione varijante investicionih ulaganja do kraja planskog perioda, a na osnovu njih kumulativna ulaganja, odnosno sva godišnja ulaganja u planskom periodu.

Struktura ulaganja u razvoj pojedinih sektora za planski period zasnovana su na projekcijama (varijanta I i varijanta II) s jedne strane, i definisanim prioritetima, s druge strane.

Kumulativna ulaganja, prema varijanti I za period 2003-2021. godine procenjuju se na oko 1.856.314.000 eura ili u proseku godišnje oko 103.128.550 eura, a prema varijanti II na oko 3.500.000.000 eura, ili u proseku godišnje oko 195.000.000 eura.

Oko trećina od ukupnih sredstava treba da se usmeri u razvoj privrede i malih i srednjih preduzeća, potom po obimu projektovanih sredstava je poljoprivreda i ruralni razvoj (oko 27%), slede ulaganja u razvoj infrastrukture (oko 18%), ljudskih resursa (oko 13%) i turizam (oko 9%).

Tabela 44. Procena obima i strukture ulaganja u evrima11

***

Polazeći od prethodnih analiza, obrađivači tokom izrade Plana treba, između ostalog, naročito da istraže i definišu: 1) područja (opštine) koje su u fazi ekonomske depresije i demografskog pražnjenja; 2) područja u kojima postoje ekonomske, stambene, infrastrukturne, poljoprivredne, turističke i druge mogućnosti za dinamičan razvoj; 3) područja u kojim su prostorna i organizaciona ograničenja za razvoj minimalna; 4) efekte na razvoj ekstrapolacijom trendova; i na osnovu toga 5) optimalnu regionalnu strukturu. Iskustva zemalja i regija koje su koristile ovaj i slične metode izrade strateških regionalnih prostornih planova pokazuju da se uobičajeno ispolji 50 i više reprezentativnih strategija za testiranje.

Pored prethodno navedenih, u Strategiji je poželjno da se provere, testiraju i razrade modeli prostornog razmeštaja i lokacija:

– Model razvoja pograničnih, transgraničnih područja i centara

– Model razvoja brdsko planinskih područja i njihovih sela i zaseoka

– Model razvoja turističkih područja i posebno banja

– Model revitalizacije sela i poljoprivrede

– Model rekonstrukcije urbanih područja, pre svega onih sa bespravnom gradnjom i zapuštenim komunalnim razvojem

– Model revitalizacije regionalne saobraćajne i komunalne infrastrukutre,

– Model industrijskih parkova

– Model upravljanja zemljištem, imovinom i nekretninama u celini (sređivanje katastra)

– Model instrumenata zemljišne politike

– Model upravljanja gradskim naseljima

– Model upravljanja zaštitom životne sredine

– Model saradnje javnog i privatnog sektora – ukupno i po pojedinim oblastima (industrija, stanovanje, turizam itd.)

– Model savremenih mehanizma i instrumenata implementacije planova i projekata.

B) ANALITIČKO-DOKUMENTACIONA OSNOVA

1. Izvod iz planskih dokumenata

Za potrebe izrade Analitičko-dokumentacione osnove Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja potrebno je pripremiti izvode iz planskih dokumenata, i to: Prostornog plana Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 13/96); Prostornog plana područja Vlasine („Službeni glasnik RS”, broj 131/04), Prostornog plana područja infrastrukturnog koridora Niš – granica Republike Makedonije („Službeni glasnik RS”, broj 77/02); i dr.

2. Ocena stanja i tendencije u razvoju,

organizaciji, uređenju, korišćenju i zaštiti prostora (opšta i sektorska ocena)

Region Južnog pomoravlja spada u grupu nerazvijenih područja, pograničnih (demografski ispražnjenih i sa nepovoljnom starosnom strukturom stanovništva) i društveno – ekonomski nedovoljno integrisan u prostor Republike.

Između brojnih ograničenja posebno treba istražiti:

1. prirodna ograničenja

1.1. geološki i geomorfološki uslovi i ograničenja

1.2. klimatski uslovi

2. socio-ekonomska ograničenja

2.1. demografsko pražnjenje područja

2.2. niska stopa priraštaja stanovništva

2.3. visok procenat zastupljenosti starog stanovništva

2.4. nezaposlenost i nedostatak kadrova

2.5. siromaštvo

2.6. negativni efekti privatizacije12

3. saobraćajna i druga infrastrukturna ograničenja

3.1. neravnomerna pokrivenost područja

3.2. zatvorenost područja

4. prostorno-funkcionalna ograničenja

4.1. nerazvijena mreža naselja

4.2. smanjena dostupnost i povezanost.

3. Bilans prostora

Osnovna namena ukupnog prostora

– poljoprivredno zemljište

– šumsko

– vodno

– građevinsko

– ostalo

Stanje građevinskog zemljišta i njegovo korišćenje

– odnos javnog i ostalog (u skladu sa Zakonom)

– odnos gradskog građevinskog zemljišta u građevinskom području i građevinskog zemljišta van građevinskog područja

– korišćenje građevinskog zemljišta (stanovanje, privreda/industrija, saobraćaj, zelenilo i dr.)

– odnos prema korišćenju građevinskog zemljišta (gustina naseljenosti, gustina stanovanja, koeficijent korišćenja, stepen izgrađenosti i dr.)

Rezime

– Bilansi poljoprivrednog zemljišta – ukupno i po namenama

– Bilansi šumskog zemljišta – ukupno i po namenama

– Bilansi građevinskog zemljišta (javno i ostalo) – ukupno i po namenama

– Ostalo zemljište.

4. Sadržaj analitičko-dokumentacione osnove

Analitičko-dokumentaciona osnova Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja sadrži:

– Izvod iz planskih dokumenata višeg reda;

– Izvode iz planskih dokumenata susednih područja;

– Spisak dokumentacije korišćene za izradu planskog dokumenta (planska, tehnička, razvojna i dr.);

– Izvod iz korišćene dokumentacije;

– Elaborate po pojedinim oblastima na osnovu kojih je urađena sinteza;

– Obrazloženje ciljeva, planskih rešenja i smernica za sprovođenje planskog dokumenta;

– Tematske karte i druge grafičke priloge;

– Posebne uslove i zahteve nadležnih organa;

– Mišljenja nadležnih ministarstava i drugih organizacija;

– Izveštaj o izvršenoj stručnoj kontroli planskog dokumenta;

– Izveštaj o izvršenom javnom uvidu o planskom dokumentu; i

– Drugu dokumentaciju koja je od značaja za izradu planskog dokumenta.

Analitičko-dokumentaciona osnova Prostornog plana, pored navedenih elemenata, treba da sadrži i: izvode iz dugoročnih strategija, programa i planova koji se odnose na dominantnu namenu, funkciju ili aktivnost u planskom području; analizu i ocenu razvoja aktivnosti na planskom području i njen uticaj na životnu sredinu i prirodna i kulturna dobra, kao i na odvijanje drugih aktivnosti u prostoru; raspoloživost i uslove održivog korišćenja prostora i drugu dokumentaciju koja je od značaja za izradu planskog dokumenta.

Poseban deo Analitičko-dokumentacione osnove Prostornog plana predstavljaće Izveštaj o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu.

III. REGIONALNI PROSTORNI PLAN OPŠTINA JUŽNOG POMORAVLJA – PREDLOG

1. Sadržaj predloga regionalnog prostornog plana

– Opis granice područja prostornog plana;

– Obaveze, uslovi i smernice iz planskih dokumenata višeg reda, ovog i susednih područja;

– Skraćeni prikaz postojećeg stanja (prirodni resursi, stanovništvo, mreža i funkcije naselja, ruralna područja, privredne delatnosti, uslužne delatnosti i javne službe, saobraćaj i infrastrukturni sistemi, životna sredina, prirodna i kulturna dobra itd.);

– Ograničenja i potencijali područja prostornog plana;

– Opšti i posebni ciljevi;

– Ciljevi razvoja po pojedinim oblastima;

– Korišćenje i zaštita prirodnih resursa;

– Razvoj i uređenje mreže naselja;

– Prostorni razvoj pograničnih i prigraničnih područja;

– Prostorni razvoj i uređenje ruralnih područja;

– Prostorni razvoj i razmeštaj privrednih delatnosti;

– Prostorni razvoj i razmeštaj uslužnih delatnosti i javnih službi;

– Prostorni razvoj, razmeštaj i korišćenje infrastrukturnih sistema;

– Zaštita životne sredine;

– Zaštita prirodnih i kulturnih dobara;

– Korišćenje i uređenje prostora od interesa za odbranu zemlje i zaštitu od elementarnih nepogoda.

– Implementacija Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja do 2021. godine

– Lista prioritetnih aktivnosti za implementaciju prostornog plana;

– Učesnici u implementaciji prostornog plana;

– Mere i instrumenti za implementaciju prostornog plana;

– Ugovor o implementaciji prostornog plana.

2. Finansijska sredstva i rokovi potrebni

za izradu regionalnog prostornog plana

2.1. Procenjena finansijska sredstva za izradu regionalnog prostornog plana

Za potrebe Programa izrade Prostornog plana izvršena je preliminarna procena minimalnih potrebnih finansijskih sredstava. Procena je izvršena na osnovu:

Odluke Upravnog odbora Inženjerske komore Srbije broj 342/1-13 od 29. januara 2004. godine o minimalnim cenama za izradu regionalnih prostornih planova;

Dopunskih kriterijuma za obračun cena za nerazvijena i demografski ispražnjenja područja.13

PROCENJENA MINIMALNA SREDSTVA ZA IZRADU PLANA iznose 14.875.000,00 din. Sredstva su obezbeđena Zakonom o budžetu Republike Srbije za 2006. godinu.

Prema osnovnim fazama izrade Prostornog plana daje se sledeći raspored procenjenih sredstava:

Tabela 45. Procena finansijskih sredstava potrebnih za izradu Prostornog plana

2.2. Rokovi izrade regionalnog prostornog plana

Izrada i donošenje Regionalnog prostornog plana, odvijaće se po sledećoj dinamici:

1. Strategija razvoja planskog područja

– Izrada radne verzije Strategije razvoja planskog područja

Rok: 5 meseci

– Stručna kontrola Strategije razvoja planskog područja i usaglašavanje stavova lokalne samouprave i korisnika prostora

Rok: 15 dana

– Izrada finalne verzije Strategije razvoja planskog područja

Rok: 15 dana

2. Predlog prostornog plana

– Izrada radne verzije predloga Regionalnog prostornog plana

Rok: 4 meseca

– Stručna kontrola radne verzije predloga Regionalnog prostornog plana

Rok: 15 dana

– Izrada finalne verzije predloga Regionalnog prostornog plana

Rok: 15 dana

– Obavljanje javnog uvida

Rok: 1 mesec

– Finalna redakcija Regionalnog prostornog plana

Rok: 15 dana

– Donošenje Prostornog plana

Rok: 15 dana

Ukupan rok za izradu Prostornog plana u svim fazama planiran je na 13 meseci.

Od toga, rok za izradu Strategije razvoja planskog područja i Predloga Prostornog plana planiran je na 9 meseci, a rok za proceduru stručne kontrole, javnog uvida, finalne redakcije i donošenja Prostornog plana je 4 meseca.

3. Usvajanje regionalnog prostornog plana i overa referalnih karata

Regionalni prostorni plan opština Južnog pomoravlja donosi Vlada. Regionalni prostorni plan sadrži:

1. Tekstualni deo

I. Polazne osnove

1. Opis granice područja prostornog plana;

2. Obaveze, uslove i smernice iz planskih dokumenata višeg reda, ovog i susednih područja;

3. Skraćeni prikaz postojećeg stanja (prirodni resursi, stanovništvo, mreža i funkcije naselja, ruralna područja, privredne delatnosti, uslužne delatnosti i javne službe, saobraćaj i infrastrukturni sistemi, životna sredina, prirodna i kulturna dobra itd.);

4. Ograničenja i potencijali područja prostornog plana.

II. Ciljevi prostornog razvoja

1. Opšti i posebni ciljevi;

2. Ciljevi razvoja po pojedinim oblastima.

III. Pravila korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja

1. Korišćenje i zaštita prirodnih resursa;

2. Razvoj i uređenje mreže naselja;

3. Prostorni razvoj pograničnih i prigraničnih područja;

4. Prostorni razvoj i uređenje ruralnih područja;

5. Prostorni razvoj i razmeštaj privrednih delatnosti;

6. Prostorni razvoj i razmeštaj uslužnih delatnosti i javnih službi;

7. Prostorni razvoj, razmeštaj i korišćenje infrastrukturnih sistema;

8. Zaštita životne sredine;

9. Zaštita prirodnih i kulturnih dobara;

10. Korišćenje i uređenje prostora od interesa za odbranu zemlje i zaštitu od elementarnih nepogoda.

IV. Implementacija prostornog plana

1. Implementacija Regionalnog prostornog plana opština Južnog pomoravlja do 2021. godine

1.1. Etapnost

1.1.1. Prva etapa do 2010. godine

1.1.2. Druga etapa do 2016. godine

1.1.3. Treća etapa do 2021. godine

1.2. Mere i instrumenti

2. Implementacija Prve etape (do 2010. godine) Regionalnog prostornog plana opština Južnog Pomoravlja

2.1. Lista prioritetnih aktivnosti za implementaciju prostornog plana;

2.2. Učesnici u implementaciji prostornog plana;

2.3. Mere i instrumenti za implementaciju prostornog plana;

2.4. Ugovor o implementaciji prostornog plana.

2. Grafički deo

Grafički deo prostornog plana sadržaće referalne karte u razmeri 1:100.000, i to:

1. Referalna karta br. 1

Namena prostora;

2. Referalna karta br. 2

Mreža naselja, funkcija, javnih službi i infrastrukturnih sistema;

3. Referalna karta br. 3

Prirodni resursi i ruralna područja, zaštita životne sredine i prirodnih i kulturnih dobara.

4. Zaključivanje ugovora o implementaciji

Saglasno odredbama člana 31. Zakona o planiranju i izgradnji sastavni deo Regionalnog prostornog plana predstavlja Ugovor o implementaciji. Neophodno je pokrenuti pitanje implementacije plana još u najranijoj fazi – definisanju ciljeva i strateških opredeljenja. Sastavni deo Ugovora o implementaciji biće Bilans prioriteta i Bilans sredstava.

4.1. Bilans prioriteta biće razrađen prema obavezama pojedinih nosioca koji će obuhvatiti prioritete definisane planovima, programima, projektima i objektima, i

4.2. Bilans sredstava obuhvatiće obaveze po osnovu definisanih prioriteta odnosno po planovima, programima, projektima i objektima.

Ugovor o implementaciji sadrži naročito obaveze potpisnika u pogledu uslova za pristup odgovarajućim fondovima, prema specificiranim planskim rešenjima i merama, kao i dinamiku i način obezbeđivanja sredstava za njihovu realizaciju.

Ugovor o implementaciji zaključuju po usvajanju Regionalnog prostornog plana, učesnici u realizaciji za period od 4 godine (prva etapa – do 2010. godine).

IV. INSTITUCIONALNA I FINANSIJSKA PODRŠKA ZA REALIZACIJU REGIONALNOG PROSTORNOG PLANA

1. Institucionalna podrška

U skladu sa stavovima Prostornog plana Republike Srbije, (poglavlje VII. Primena i sprovođenje Prostornog plana, potpoglavlje 6. Institucionalna i informatička podrška Prostornom planu), neophodno je za područje Južnog pomoravlja formirati regionalnu instituciju koja bi preuzela odgovornost da upravlja razvojem i uređenjem prostora u celini i prema etapama implementacije i stvori pretpostavke za trajni monitoring istraživanja, kontinuelnog planiranja i implementaciju održivog razvoja.

2. Finansijska podrška

Za potrebe realizacije Regionalnog prostornog plana neophodno je stvoriti finansijske i druge instrumente za realizaciju planskih rešenja, posebno za realizaciju prioriteta u prvoj etapi, a potom i za realizaciju planskih rešenja u drugoj i trećoj etapi sprovođenja plana. U sastavu Ugovora o implementaciji koji se zaključuje za prvi četvorogodišnji period biće definisane obaveze potpisnika u pogledu uslova za pristup odgovarajućim fondovima (prema specificiranim planskim rešenjima i merama), kao i dinamiku i način obezbeđivanja sredstava za njihovu realizaciju.

U toku realizovanja Regionalnog prostornog plana po etapama, a posebno po završetku svake etape potrebno je preispitati dinamiku realizacije i po potrebi pristupiti reviziji projektovanih finansijskih bilansa.

U tom smislu neohodno je iskazati finansijske bilanse za realizaciju Regionalnog prostornog plana prema planskim rešenjima i izvorima – lokalna finansijska sredstva, sredstva Republike Srbije, sredstva iz namenskih fondova za područje Južnog pomoravlja (domaći i međunarodni).

__________________________________________________________

1 „NUTS” je nomenklatura statističkih teritorijalnih jedinica po standardima EU. Po najnovijoj podeli NUTS 1 ima od 3 do 7 miliona stanovnika, odnosno karakter federalne jedinice, NUTS 2 ima od 800.000 do 3 miliona stanovnika, NUTS 3 ima od 150.000 do 800.000 stanovnika, dok su područja ispod 150.000 stanovnika označena kao lokalne administrativne jedinice.

2 Ibidem

3 Prema Strategija održivog razvoja opštine Leskovac, Fond za razvoj opštine Leskovac, Leskovac, oktobar, 2002. godine

4 Podaci za Srbiju dati su za sve koridorske pravce TEM puteva, bez AP Kosovo i Metohija

5 Pravila korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja treba grafički predstaviti u okviru referalnih karata Regionalnog prostornog plana.

6 Republička agencija za prostorno planiranje je u saradnji sa Republičkim zavodom za statistiku i Republičkim geodetskim zavodom obezbedila odgovarajuće statističke i podatke iz katastra za područje Južnog pomoravlja (Pčinjski i Jablanički upravni okrug).

7 Strategija održivog razvoja opštine Leskovac, Fond za razvoj opštine Leskovac, Leskovac, oktobar 2002. godine

8 Konsultovani materijali: Integrated Approach for Socio – Economic Development of Southern Serbia (Jablanica and Pcinja), EU Funded Project Managed bu the EAR, Leskovac, februar 2005.

Strategija održivog razvoja opštine Leskovac, Fond za razvoj opštine Leskovac, Leskovac, oktobar 2002. godine Indikativni budžet opštine Surdulica, Surdulica 2005 godine.

9 Na osnovu projektovanog rasta investicija izračunata su kumulativna ulaganja za ceo planski period i prikazana u tački 5. podtačka 5.3.2.

10 Značajne regionalne turističke manifestacije su Vlasinsko leto – Surdulica, Vinski Bal – Vlasotince, Roštiljijada – Leskovac

11 U toku izrade plana neophodno je proveriti procenjena ulaganja

12 Ovi negativni efekti se između ostalog manifestuju kupovinom i zatvaranjem preduzeća. Iz dosadašnjeg praćenja primene propisa o privatizaciji u praksi se uočava niz negativnih pojava koje u suštini dovode u pitanje cilj privatizacije. Izmenom i prilagođavanjem propisa iz ove oblasti u skladu sa standardima EU moguće je otkloniti uzroke ovih negativnih pojava.

13 Područja Pčinjskog i Jablaničkog upravnog okruga spadaju u nerazvijena i u velikom delu demografski ispražnjena područja Republike Srbije. Indikatori razvijenosti na osnovu statističkih podataka pokazuju da prostor regiona Južnog pomoravlja ima samo 1/3 razvijenosti u odnosu na republički prosek, sa prosečnom gustinom naseljenosti 76 st./km². Istovremeno, za plansko područje Republička agencija za prostorno planiranje je pribavila odgovarajuće statističke podatke (za period 1948–2002. g.) i podatke iz katastra na nivou katastarskih opština (građevinsko, poljoprivredno, šumsko i ostalo zemljište). Pored toga, za područje plana su usvojeni ili su u proceduri izrade planski dokumenti (npr. Vlasina, koridor X, akumulacije Ključ i dr.). Iz tih razloga, izvršen je odgovarajući diskont u proceni sredstava za izradu Regionalnog prostornog plana