Odluka · Prostorni planovi

Odluka o izradi Regionalnog prostornog plana Timočke krajine

Prečišćen tekst, objavljen u: 15/2009.

Donet na osnovu: Zakon o planiranju i izgradnji.

Na osnovu člana 24. stav 5. Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, br. 47/03 i 34/06),

Vlada donosi

ODLUKU

o izradi Regionalnog prostornog plana Timočke krajine

"Službeni glasnik RS", broj 15 od 26. februara 2009.

1. Pristupa se izradi Regionalnog prostornog plana Timočke krajine (u daljem tekstu: Regionalni prostorni plan).

2. Cilj izrade Regionalnog prostornog plana je utvrđivanje dugoročne koncepcije razvoja, organizacije, uređenja, zaštite i korišćenja područja Regionalnog prostornog plana; racionalno korišćenje i očuvanje poljoprivrednog zemljišta, vodnih i ostalih prirodnih resursa; razvoj, izgradnja i rekonstrukcija infrastrukturnih sistema i objekata javnih službi; razvoj mreže naselja; razvoj i razmeštaj sekundarnih i tercijarnih delatnosti na planskom području; obezbeđenje saobraćajne, ekonomske, socijalne i drugih oblika integracije planskog područja i šireg okruženja; zaštita i unapređenje životne sredine, zaštita prirodnih i nepokretnih kulturnih dobara i zaštita biodiverziteta.

3. Područje Regionalnog prostornog plana obuhvata Zaječarski i Borski upravni okrug, i to: na teritoriji Zaječarskog upravnog okruga, cele teritorije opština Zaječar, Knjaževac, Boljevac i Sokobanja; na teritoriji Borskog upravnog okruga, cele teritorije opština Bor, Majdanpek, Negotin i Kladovo.

Područje Regionalnog prostornog plana dato je na grafičkom prikazu, koji je odštampan uz ovu odluku i čini njen sastavni deo.

4. Koncepcija Regionalnog prostornog plana biće zasnovana na studijskoj, prostorno-planskoj i urbanističkoj dokumentaciji, kao i na rezultatima dosadašnjih istraživanja u oblasti planiranja, zaštite prirodnih i nepokretnih kulturnih dobara i zaštite životne sredine.

5. Nosilac izrade Regionalnog prostornog plan?? je Republička agencija za prostorno planiranje.

Nosilac izrade Regionalnog prostornog plana dužan je da obezbedi pribavljanje mišljenja, uslova i saglasnosti nadležnih organa i organizacija propisanih zakonom, kao i da osigura saradnju i usaglašavanje stavova sa svim relevantnim subjektima planiranja.

6. Ministarstva, posebne organizacije, javna preduzeća i ustanove nadležne za poslove infrastrukture, poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, rudarstva i energetike, zaštite životne sredine, zaštite prirodnih i nepokretnih kulturnih dobara i drugi zainteresovani organi i organizacije, dostaviće u roku od 30 dana od dana stupanja na snagu ove odluke sve raspoložive podatke, uslove i dokumentaciju iz delokruga svoga rada nosiocu izrade Regionalnog prostornog plana.

7. Rok za izradu Regionalnog prostornog plana je 13 meseci od dana stupanja na snagu ove odluke.

8. Sredstva za izradu Regionalnog prostornog plana obezbediće Republička agencija za prostorno planiranje iz budžeta Republike Srbije.

9. Predlog Regionalnog prostornog plana biće izložen na javni uvid u trajanju od 30 dana u zgradama skupština opština Zaječar, Knjaževac, Boljevac, Sokobanja, Bor, Majdanpek, Negotin i Kladovo.

10. Program za izradu Regionalnog prostornog plana odštampan je uz ovu odluku i čini njen sastavni deo.

11. Sastavni deo ove odluke je Odluka o izradi strateške procene uticaja Regionalnog prostornog plana Timočke krajine na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, broj 78/08).

12. Ova odluka stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u „Službenom glasniku Republike Srbije”.

05 broj 350-5579/2008-1

U Beogradu, 5. februara 2009. godine

Vlada

Prvi potpredsednik Vlade –

zamenik predsednika Vlade,

Ivica Dačić, s.r .

PROGRAM ZA IZRADU REGIONALNOG PROSTORNOG PLANA TIMOČKE KRAJINE

I. PROGRAMSKE OSNOVE

1. Uvodne napomene

U skladu sa obavezama iz Zakona o Prostornom planu Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 13/96) (u daljem tekstu: PPRS), Republička agencija za prostorno planiranje (u daljem tekstu: Agencija) pripremila je Program za izradu Regionalnog prostornog plana Timočke krajine (u daljem tekstu: Program).

Program je urađen u skladu sa odredbama člana 25. Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, br. 47/03 i 34/06), čl. 29. i 30. Pravilnika o sadržini i izradi planskih dokumenata („Službeni glasnik RS”, broj 60/03) i Zakona o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, broj 135/04).

Predmet Programa je izrada Regionalnog prostornog plana Timočke krajine, kao integralnog razvojnog dokumenta koji treba da osposobi područje za održivi razvoj.

Program je urađen u tekstualnom, tabelarnom i grafičkom obliku.

Program čini sastavni deo Odluke o izradi Regionalnog prostornog plana Timočke krajine.

2. Vrsta, obuhvat i vremenski horizont

2.1. Vrsta planskog dokumenta i vremenski horizont

Odredbama člana 20. Zakona o planiranju i izgradnji (u daljem tekstu: Zakon) i odredbama člana 24. Pravilnika o sadržini i izradi planskih dokumenata (u daljem tekstu: Pravilnik) propisano je da se regionalni prostorni plan donosi za područja prostornih jedinica veličine evropskog NUTS 2 i 3 standarda, što po novoj podeli1 odgovara nivou NUTS 3.

Prema članu 23. Zakona, prostorni planovi rade se za period od najmanje 10 godina. Vremenski horizont Regionalnog prostornog plana Timočke krajine određen je za period od 2008. do 2025. godine, tako da se implementacija plana ostvaruje kroz tri etape srednjeročnog programa od četiri godine, period za koji se i zaključuje ugovor o implementaciji, u skladu sa odredbama člana 31. Zakona.

Osnovne analitičke veličine plana – stanovništvo, zaposlenost, poljoprivreda, industrija, trgovina, turizam, usluge, saobraćaj i druga infrastruktura, stanovanje i komunalne delatnosti, zemljište i prirodni i stvoreni resursi i posebno mreža naselja, prikazuju se u skladu sa potencijalima i prioritetima i sredstvima, u vidu projekcija do 2025. godine, sa detaljnom razradom I etape do 2010. godine. Dinamika plana se ostvaruje preko njegove pokretljivosti jer realizacija I etape uz neophodne dopune i korekcije (osnovnih projekcija) služi kao polazna osnova za izradu programa II etape, i tako dalje. Na taj način, postiže se kontinualnost i istovremenost planiranja jer se etape plana poklapaju sa ugovorima o implementaciji što je i osnovni uslov za realizaciju Regionalnog prostornog plana Timočke krajine do 2025. godine.

Prilikom izrade srednjeročnih programa ukoliko je neophodno, moguće je pristupiti izmenama i dopunama plana.

U skladu sa navedenim odredbama Zakona i Pravilnika potrebno je uraditi regionalni prostorni plan sa sledećim nazivom: Regionalni prostorni plan Timočke krajine, za period od 2008. do 2025. godine (u daljem tekstu: Regionalni prostorni plan).

______________________

1 „NUTS” je nomenklatura statističkih teritorijalnih jedinica po standardima EU. NUTS 1 ima od 3 do 7 miliona stanovnika, odnosno karakter federalne jedinice, NUTS 2 ima od 800.000 do 3 miliona stanovnika, NUTS 3 ima od 150.000 do 800.000 stanovnika, dok su područja ispod 150.000 stanovnika označena kao lokalne administrativne jedinice.

2.2. Obuhvat planskog dokumenta

Granica područja Regionalnog prostornog plana obuhvata dva upravna okruga (Borski i Zaječarski), odnosno osam opština, i to: na teritoriji Borskog upravnog okruga – Bor, Kladovo, Majdanpek i Negotin i na teritoriji Zaječarskog upravnog okruga – Boljevac, Zaječar, Knjaževac i Sokobanja.

Na severu se područje Regionalnog prostornog plana graniči sa Rumunijom, na istoku sa Bugarskom, na jugu sa Nišavskim i Pirotskim upravnim okrugom i na zapadu sa Braničevskim i Pomoravskim upravnim okrugom.

Na površini planskog područja koje iznosi 7.130 km², živi 284.112 stanovnika (preko 20 nacionalnosti, etničkih grupa).

3. Razlozi, pravni i planski osnov za izradu i donošenje regionalnog prostornog plana

3.1. Razlozi za izradu i donošenje planskog dokumenta

Osnovni razlog za izradu i donošenje Regionalnog prostornog plana je zaustavljanje negativnih demografskih tendencija i ekonomskog zaostajanja i stvaranje uslova za realizaciju nacionalnih, republičkih, regionalnih i lokalnih interesa na području istočne Srbije. Regionalni prostorni plan je osnova za razradu načela prostornog uređenja, utvrđivanje ciljeva prostornog razvoja, organizacije, zaštite, korišćenja prostora, razvoja mreže naselja, kao i drugih elemenata značajnih za područje istočne Srbije.

Regionalni prostorni plan radi se zbog potrebe stvaranja pretpostavki za razvoj, racionalnu organizaciju prostora i zaštitu životne sredine. Zato je neophodno da se kroz Regionalni prostorni plan:

1. definiše regionalna ekonomska strategija, kao uslov za uravnotežen ekonomski i društveni razvoj i integralni sistem naselja;

2. ostvari sektorska koordinacija, koja između ostalog uključuje oživljavanje i privlačenje stanovništva u danas depresirana područja, razvoj infrastrukture kao uslova za razvijanje privrede, u prvom redu malih i srednjih preduzeća, razvoj turizma i zaštitu okoline i prirodnih, kulturnih i istorijskih vrednosti i resursa;

3. izvrši usklađivanje između različitih nivoa odlučivanja (lokalnog, regionalnog, nacionalnog i transgraničnog) preduzimanjem određenih mera i razmenom informacija;

4. stvore uslovi za razvijanje partnerstva privatnog i javnog sektora privrede;

5. izvrši procena uticaja razvoja od značaja za životnu sredinu.

3.2. Planski osnov

Planski osnov za izradu Regionalnog prostornog plana sadržan je u odredbama Prostornog plana Republike Srbije, i to u:

1. članu 3. Zakona o Prostornom planu Republike Srbije kojim je propisano da se Prostorni plan Republike Srbije ostvaruje regionalnim prostornim planovima, prostornim planovima područja posebne namene, prostornim planovima područja infrastrukture za područja utvrđena Prostornim planom;

2. poglavlju VII .5 „Donošenje prostornih planova za uže prostorne celine”, kojim je u prioritete za izradu i donošenje regionalnih prostornih planova koji se donose za jedno ili više funkcionalnih područja odnosno upravnih okruga svrstan i Regionalni prostorni plan.

4. Predmet, pristup i metod izrade Regionalnog prostornog plana

4.1. Predmet

Predmet plana je utvrđivanje dugoročne osnove razvoja, uređenja i zaštite prostora u opštinama Zaječar, Knjaževac, Boljevac, Sokobanja, Bor, Majdanpek, Negotin i Kladovo, i osposobljavanje njihovih naselja za održivi razvoj.

Prema raspoloživim podacima i prethodnim analizama zapaža se da je područje Timočke krajine ekonomski veoma nerazvijeno sa stalnom tendencijom smanjenja broja stanovnika, gašenja i odumiranja pojedinih naselja, naročito u pograničnom i prigraničnom području. Područje Timočke krajine pored nerazvijenosti karakterišu izraženi strukturalni problemi u industriji i poljoprivredi, zatim nedovoljno razvijena infrastruktura, ugroženost prirodnih resursa i nerazvijen sistem naselja. Zaostajanje društveno-ekonomskog razvoja i prostorne strukture ispoljava se stihijskim iseljavanjem stanovništva sa delova ovog područja, tako da područje Timočke krajine ostavlja sliku kompletne ekonomske i demografske depresije.

Regionalni prostorni plan je mehanizam ??a uspostavljanje odnosa i saglasnosti između korisnika zemljišta i drugih prirodnih resursa (privatni sektor) i institucija koje upravljaju procesima i donose političke i planerske odluke na raznim nivoima (javni sektor), radi podizanja nivoa teritorijalne konkurentnosti, pristupačnosti i kohezije.

Zadatak Regionalnog prostornog plana je da omogući: održivo korišćenje prirodnih resursa, efikasno upravljanje građevinskim zemljištem i imovinom i izdavanje akta o urbanističkim uslovima radi izdavanje odobrenja – za izgradnju novih i rekonstrukciju postojećih objekata u naseljima i izvan naselja za koja se ne rade urbanistički planovi, blagovremeno planiranje infrastrukture na regionalnom i lokalnom nivou, obnovu stanovništva i privrede na principima koji vode ka održivom razvoju, i razvoj mreže naselja i takvu njihovu opremljenost koja će privlačno uticati na povratak stanovništva i razvoj privrede usklađen sa potencijalima područja.

4.2. Pristup

Metodološki pristup izrade Regionalnog prostornog plana treba da se zasniva na sledećim principima:

1. kombinacije ciljeva, opredeljenja i prioriteta i instrumenata realizacije;

2. partnerstva privatnog, javnog i civilnog sektora u izradi, donošenju i implementaciji plana;

3. transparentnosti procesa planiranja u svim fazama izrade, donošenja i implementacije.

Brojne socio-ekonomske analize pokazuju da područje istočne Srbije prolazi kroz faze ekonomskog zaostajanja i depresije koja se između ostalog manifestuje i demografskim pražnjenjem pojedinih pograničnih naselja i centara. Ekonomske nauke su dokazale, a iskustva zemalja zapadne Evrope su to potvrdila, da se uravnoteženi ekonomski razvoj date zemlje postiže kada se odnosi razvijenih i nerazvijenih područja svedu u proporcije 2 : 1. Mereno dohotkom na jednog stanovnika, odnos razvijenih (Beograd i delovi Vojvodine), s jedne i istočne Srbije s druge strane iznosi 11:1. Ovo znači da na 11 evra dohotka po jednom stanovniku u razvijenim područjima, dolazi samo 1 evro u nerazvijenim. Postavlja se pitanje da li Republika Srbija sa ovakvim nasleđem može u celini da ostvari održivi razvoj i da se približi Evropskoj uniji. Iako Republika Srbija ima i drugih nerazvijenih područja sa sličnim negativnim odnosima, ipak problem istočne Srbije ima poseban strateški značaj naročito sa stanovišta demografskog opstanka ovog područja i njegove integracije u razvojne tokove zemlje.

Izrada Regionalnog prostornog plana opština istočne Srbije treba da ima karakter pilot projekta u kome će doći prevashodno do izražaja promena odnosa države prema nerazvijenim područjima kao i prednosti konstituisanja regiona kao jedinstvenog područja sa određenim geografskim, istorijskim, ekonomskim, sociološkim i drugim karakteristikama, a u skladu sa Strategijom regionalnog razvoja Republike Srbije.

Zaostajanje seoskih, turističkih, brdsko planinskih i pograničnih područja, pa i nekih gradova i naselja gradskog karaktera ima najveće negativne posledice na istoku (jugu) Srbije. Tranzicija nije jednostavan linearni proces nego predstavlja duboke i korenite sistemske, ekonomske i socijalne promene, koje znače napuštanje administrativnih i utopijskih predstava o uređenju prostora – što stanje zapuštenosti Timočke krajine ilustrativno pokazuje. Ove promene iziskuju i nova shvatanja, ideje i metode zasnovane na privatno-svojinskim odnosima, u kojima se uspostavlja partnerstvo privatnog i javnog sektora, ali i jasno razgraničenje njihovih uloga, prava, obaveza, odgovornosti i dometa. Sem toga, Republika Srbija prolazi kroz proces tranzicije a pri tome ima teško breme nasleđa, nedozvoljenih razlika između razvijenih i nerazvijenih delova zemlje.

Konstituisanje regiona kao teritorijalnih celina sa određenim funkcionalnim položajem u državi postavlja se kao pitanje od izuzetnog značaja za razvoj Republike Srbije, koje zaslužuje pažnju naučne i stručne javnosti i državnih organa i zauzimanje definitivnog stava o istom.

Zato izrada Regionalnog prostornog plana treba da pokaže i promenu odnosa države prema nerazvijenim i depresivnim područjima. Uopšte promene se manifestuju i preko afirmacije regionalizma kao pokreta i konstituisanja razvojnih regiona kao područja sa određenim geografskim, istorijskim, ekonomskim i drugim karakteristikama. Razvojni region je uslov da se ostvari efikasna komunikacija stanovništva i privrede sa državom.

Dodatni problem područja Timočke krajine su pogranična područja koja se graniče sa Bugarskom i Rumunijom. Demografsko i ekonomsko oživljavanje ovih područja i kroz transgraničnu saradnju je uslov svih uslova za integralni razvoj Republike Srbije u celini.

Iz prethodnog se nameće pristup koji treba uvažiti u izradi ovog plana, a koji znači da Regionalni prostorni plan treba da bude urađen na osnovama integralnog planiranja i principa održivog razvoja, integrisanog društveno-ekonomskog razvoja i zaštite životne sredine sa primarnim zadatkom – preporod istočne Srbije.

4.3. Metod

Na primeru Timočke krajine prilika je da se provere osnovni atributi regionalnog i prostornog planiranja kao nauke, tehnike i politike. Nauka, zato što sve pretpostavke na kojima se zasnivaju analize, predviđanja i projekcije treba da budu naučno zasnovane. Tehnika, jer složene socijalne i ekonomske promene i njihove prostorne dimenzije nije moguće sagledavati bez odgovarajućih analitičkih tehnika ili modela, preko kojih se otkrivaju i definišu uzajamni odnosi i sprege. Politika, jer se razvoj (proizvodnja) i organizacija prostora odvija kroz angažovanje javnih i privatnih sredstava, koje treba da budu transparentne i koje ima i različite posledice za pojedince, grupe i društvo u celini. Od prostornog planiranja se očekuje da suma koristi u javnom i privatnom sektoru bude veća od šteta koje nastaju usled javnih intervencija, kao što su izgradnja saobraćajnica, regulacija reka i vodotokova, izgradnja komunalne infrastrukture ili rekonstrukcija i revitalizacija gradova i naselja.

Polazeći od ovih premisa izrada Regionalnog prostornog plana obuhvata sve aspekte procesa planiranja: prikupljanje i obrada podataka; priređivanje odgovarajućih analiza preko jednostavnih i složenih modela; izrada varijanti plana u fazi Strategije; vrednovanje; implementacija i monitoring.

Sem toga, obrađivači mogu koristiti i druge jednostavnije modele, kao što su: „brein storming” – za prikupljanje ideja i stavova stručnjaka i raznih drugih poznavaoca problema istočne Srbije; delfi metod – sofisticiran metod „brein storming”-a, a odnosi se na prikupljanje mišljenja eksperata i njihovih saznanja o predvidivim budućim kretanjima osnovnih pojava i veličina; morfološki metod – složenija tehnika koja obuhvata traganje za rešenjima složenih prostornih problema; analiza uticaja – koja treba da pokaže kako će se i kojom brzinom pojedini događaji kretati kao rezultat investicionih intervencija u infrastrukturu, razvoj naselja, poljoprivredu i dr.; teorija igara – primena kompjuterskih simulacionih tehnika, naročito kod izrade alternativnih scenarija razvoja.

Scenario je sveobuhvatan metod koji ima za osnovu analizu postojećeg i projekciju budućeg stanja (ekstrapolacija trenda, ekstrapolacija strukturnih promena, i mogućih i potrebnih nivoa razvoja u planiranom periodu). Pored alternativnih projekcija, scenario obuhvata i analizu i projekciju pojedinih događaja za kraće vremenske periode od četiri godine, i tako dalje.

SWOT analiza, predstavlja važanu analitičku tehniku za identifikaciju komparativnih prednosti regiona i opština, pre??o koje se dobijaju i inputi za razvoj. Za SWOT analizu mogu se koristiti tehnike „brein storming”-a, delfi i druge, preko kojih se definišu snaga (strengths), slabosti (njeakness), mogućnosti (opportunitu) i ugroženost (threaten) unutrašnjih i spoljnih faktora i njihovi efekti i ograničenja. SWOT analiza zasniva se na dobijanju odgovora na unapred definisanja pitanja po pojedinim sektorima, kao što su stanovništvo i socijalni razvoj; privreda, posebno industrija, poljoprivreda i turizam; infrastruktura; zaštita životne sredine i prostorno planiranje u celini koje treba između ostalog da obuhvati mrežu naselja, stanje katastra i imovine, urbanističko planiranje i druga razna ograničenja koje treba ukloniti da bi se skratile procedure.

5. Analiza stanja, potencijala i problema

5.1. Prirodni uslovi i resursi

Stanje

Područje Timočke krajine nalazi se u istočnom delu Republike Srbije, za koju je karakteristična prirodna raznovrsnost i složena morfološka struktura. Reljef je poligenetskog porekla, nastao tako što su na tektonsku osnovu nakalemljeni paleoabrazivni, rečni, kraški, eolski i paleovulkanski oblici. U morfološkom smislu izdvajaju se dve celine: ravničarski tereni (do 500 m nadmorske visine) doline Crnog, Belog i Velikog Timoka koje se na severoistoku spajaju sa srpskim delom Vlaško-pontijskog basena; i brdsko-planiniski tereni koji uokviruju područje Timočke krajine sa zapadne i južne strane. Za područje Timočke krajine je karakteristična velika visinska amplituda jer je najviša tačka, na obroncima Stare planine, na preko 1800 m nadmorske visine, dok se najniža tačka (ujedno i najniža tačka u Republici) nalazi kod ušća Velikog Timoka na 28 m nadmorske visine. U planinskom delu dominiraju srednje i niže planine (Veliki i Mali Krš, Deli Jovan, Rtanj, Slemen, Tupižnica, Devica, zatim obronci Kučajskih planina, Ozrena, Tresibabe i Stare planine kao i drugih manjih planina). Područje Timočke krajine se u celini spušta od zapada, jugozapada i juga ka severoistoku i istoku, prema pravcu pružanja reke Timok. U tabeli je dat prikaz prosečnih nadmorskih visina po opštinama tako da se jasno vide visinske razlike pojedinih delova područja.

Tabela 1. Prosečne nadmorske visine opština

Obeležja

Prosečna nadmorska visina (m)

Područja

Kladovo

200-300

Negotin

200-300

Bor

300-600

Majdanpek

300-600

Boljevac

300-600

Zaječar

300-600

Knjaževac

600-800

Sokobanja

600-800

Izvor podataka: Prostorni plan Republike Srbije

Područje Timočke krajine nalazi se u zoni preplitanja, odnosno sutoka, stepsko kontinentalne klime južnog oboda Panonskog basena, umereno-kontinentalne klime središnje Srbije i prave kontinentalne klime Vlaško-pontijskog basena. Osim toga, izolovane kotline imaju župnu klimu dok je za veće nadmorske visine karakteristično subalpsko podneblje. Kontinentalnost položaja uslovljava velika temperaturna kolebanja i oskudne padavine.

Tabela 2. Karakteristične vrednosti pojedinih klimatskih elemenata

Izvor podataka: Republički hidrometeorološki zavod

Uprkos maloj količini padavina hidrološka mreža je dosta razvijena. Osnovu rečnog sistema planskog područja čini reka Timok sa svojim pritokama, a značajan hidrološki potencijal je i reka Dunav koja predstavlja granicu planskog područja sa njegove severne i severoistočne strane. Timok nastaje spajanjem Belog i Crnog Timoka nedaleko od Zaječara. Beli Timok, kao i Timok, celom svojom dužinom protiče kroz plansko područje a nastaje spajanjem Svrljiškog i Trgoviškog Timoka u okolini Knjaževca. Osim Timoka, značajni vodotokovi koji se ulivaju u Dunav su Pek i Porečka reka. Osim ovih, značajan rečni tok je i Moravica, desna pritoka Velike Morave, koja protiče kroz sokobanjsku kotlinu i odvodnjava severne padine Ozrena i Device kao i južne padine planine Rtanj. Osim vodotokova, značajni hidrografski objekti su i akumulacije Borsko i Đerdapsko jezero. Plansko područje raspolaže određenim količinama podzemnih voda kao i brojnim termalnim, mineralnim i termomineralnim izvorima. U opštini Bor registrovano je 10 termomineralnih izvora valorizovanih u okviru rekreativno-lečilišnog centra Brestovačka banja. Na teritoriji opštine Zaječar od posebnog značaja su podzemne vode u ataru sela Grčište. Na tom području registrovano je pet izvora na malom rastojanju čija ukupna izdašnost iznosi 101 l/s. Sve ispitivane vode su hipoterme (T=19–22ºS), slabobazne do neutralne i malomineralizovane i pripadaju hidrokarbonatnoj klasi, kalcijumskoj grupi. Osim ovih u opštini Zaječar postoje još dva izvora sličnih karakteristika Toplik u ataru sela Vratarnice i izvor u blizini sela Vrbica. Od velikog značaja su i dve pojave termomineralnih voda od kojih je Gamzigradska banja afirmisan balneološki centar dok je Nikoličevska banja na nivou primitivne neuređene banje. U opštini Knjaževac nalazi se termomineralne vode temperature 28ºC u okviru Rgoške banje. Najpoznatiji banjski centar u Timočkoj krajini je Sokobanja sa termomineralnim, radiokativnim zemnoalkalnim vodama. U okviru opštine Sokobanja nalazi se i banja Jošanica sa vodom sličnih karakteristika.

Tabela 3. Termomineralni izvori

Opština

Karakteristike izvora

Naziv banje

Bor

10 izvora, termomineralni, 32-40ºC, Fe, Al, Co, Cu, Rb, Mn, Yn, J, Br, PO4

Zaječar (Gamzigradska banja)

termomineralni, 42ºC

Sokobanja (Sokobanja)

termomineralna, radioaktivna, zemnoalkalna voda, 28-46ºC

Knjaževac

termomineralna, 28ºC

Područje Timočke krajine obuhvata prostor površine 713018,5 ha. Prirodne karakteristike područja uticale su na postojeći način korišćenja prostora u kome dominiraju poljoprivredne površine sa 347439,1 ha, odnosno 48,7%, i šumsko zemljište sa 294952,7 ha, odnosno 41,3%. Posebno visokim procentualnim učešćem poljoprivrednog zemljišta (preko 60%) karakterišu se Negotin i Zaječar, kao pretežno ravničarske opštine. Najveće procentualno učešće šumskog zemljišta je u opštini Majdanpek gde se preko 70% teritorije nalazi pod šumama. Građevinsko zemljište obuhvata 41832,5 ha, što čini nepunih 6% ukupne površine planskog područja, dok na ostalo zemljište otpada oko 4% teritorije ili 28794,2 ha.

Tabela 4. Bilansi zemljišta u ha 2005. godine

Izvor podataka: RGZ – Katastar nepokretnosti – Stanje početkom 2005. godine

Za područje Timočke krajine u celini je karakterističan relativno nizak procenat učešća oranica i bašti u ukupnoj poljoprivrednoj površini (oko 49%). Gledajući na nivou opština, to se posebno odnosi na opštinu Bor (oko 38%), kao i opštine Knjaževac i Majdanpek (oko 39%). Takvo stanje posledica je brdsko-planinskog reljefa sa nadmorskom visinom od preko 500 m, koji prekriva najveći deo teritorije ovih opština. Većim učešćem bašti i oranica odlikuju se opštine Kladovo (57%), Negotin (54%) i Zaječar (65%) u kojima nadmorska visina gotovo i da ne prelazi 500 m. Negotinski kraj posebno je karakterističan zbog velikog učešća vinograda u strukturi poljoprivrednog zemljišta, koji se prostiru na oko 5% teritorije. U planskom području u celini, vinogradi zauzimaju samo 2,5% ukupne poljoprivredne površine. Procenat učešća voćnjaka na nivou planskog područja je skroman (3%). Jedino u opštini Majdanpek postoje nešto veće površine pod voćnjacima i to gotovo 7%. Veliko učešće livada (23,9%) i pašnjaka (17,9%) posebno je izraženo u brdskim i planinskim predelima. U opštini Majdanpek livade zauzimaju čak 40% poljoprivrednih površina, u opštini Bor 30%, Boljevac 29% i tako dalje. Pod pašnjacima se u opštini Sokobanja nalazi 35%, u opštini Knjaževac 31% a u opštini Bor skoro 27% poljoprivredne površine.

Tabela 5. Poljoprivredna površina prema načinu korišćenja u ha

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji 2006. godine

Kretanje pošumljavanja, iako beleži porast u prethodnom periodu nije bilo u skladu sa planiranim, odnosno optimalnim nivoom, dok se u pojedinim delovima područja Timočke krajine (teritorije opština Bor i Boljevac) beleži umerni porast posečene drvne mase. Iz narednih tabela se jasno vidi da je odnos prema šumskom potencijalu nezadovoljavajući i da se sa jedne strane intenzivira seča šuma dok se sa druge strane pošumljavanje smanjuje. Situacija je povoljnija kada se posmatra odnos prema listopadnom drveću za razliku od četinara.

Tabela 6. Kretanje pošumljavanja (u šumama i van šuma) u ha

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji iz 1982. i 2006. godine

Tabela 7. Kretanje posečene drvne mase u m³

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji iz 1983. i 2006. godine

Šumsko zemljište zauzima 293.88 ha, odnosno 41,2% ukupne površine planskog područja. U odnosu na veličinu okruga, pošumljenost je veća u Borskom upravnom okrugu (46,4%) nego u Zaječarskom (36,2%). U području Timočke krajine proteklih godina vlada trend povećanja zemljišta obraslog šumom, ali je to i dalje dosta manje od optimalne pošumljenosti koja, na osnovu Prostornog plana Republike Srbije treba da iznosi 60% u Borskom i 51% u Zaječarskom upravnom okrugu.

Tabela 8. Šumske površine i šumovitost

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji i Prostorni plan Republike Srbije

Gledajući prema opštinama sutacija je raznolika, pa je tako za opštinu Kladovo karakteristično veliko smanjenje šumovitosti u periodu od 2000. do 2005. godine (sa 44,7% 2000. godine na 28,6% 2005. godine), dok je za opštinu Majdanpek karakteristično veliko povećanje šumovitosti (sa 69,5% 2000. godine na 86,5% 2005. godine).

Tabela 9. Projekcija šumovitosti

Obeležja

Očekivana površina šuma

Površina šuma

Očekivana površina

Područja

2000. godine (ha)

2005. godine (ha)

šuma do 2011. ??odine (ha)

Zaječarski upravni okrug

138330

129737

131234

148230

Borski upravni okrug

169998

152141

162554

179398

Izvor podataka: Prostorni plan Republike Srbije i RZS – Opštine u Srbiji.

Očekivana površina šuma u 2000. godini na osnovu Prostornog plana Republike Srbije trebalo je da iznosi 48,5% u Borskom i 38,2 u Zaječarskom upravnom okrugu, da bi do 2011. godine ona dostigla vrednost od 51% u Borskom, odnosno 40,9% u Zaječarskom upravnom okrugu. Međutim, stvarno stanje šumskih površina 2000. godine je bilo manje od očekivanog (43,4% u Borskom i 35,8% u Zaječarskom upravnom okrugu), a prognoze se nisu ostvarile ni do 2005. godine.

Područje Timočke krajine zahvata tri metalogenetska rejona koji pripadaju Karpatsko-balkanskoj metalogenetskoj provinciji: Timočki rejon (Cu, Cu-Au, U, Mn, Fe, Au), Gornjanski rejon (Au, NJ, Mo-Cu-Pb-Zn-Sb-Ba-F, Cr) i Knjaževački rejon (U, Au, Cu-Bi, Mn). Sva tri rejona su nedovoljno istražena. U okviru Timočkog rejona osim metaličnih ležišta (Majdanpek, Krivelj–Cerovo, Borska reka i Brezonik), nalaze se i ležišta nemetaličnih mineralnih sirovina (krečnjak, kvarcni pesak i druge kvarcne sirovine, bentoniti, kaoliniti) kao i ležišta ukrasnog kamena (atar sela Boljevac, na Rtnju i okolini). Područje opštine Zaječar je bogato krečnjakom. Iako postoji više lokaliteta najznačajniji je u okolini Vratarnice. Na ovom lokalitetu registrovane su velike rezerve (prostiranje titanskih krečnjaka na površini od 3,14 km² čija je debljina najčešće veća od 50 m). Na planskom području, takođe, postoje i određene rezerve mrkog i kamenog uglja, lignita i antracita.

Bitna karakteristika područja Timočke krajine je očuvana i raznovrsna flora i fauna. Na planinskom području postoje različite vrste divljači: jeleni, divokoze, medvedi, kurjaci, divlje svinje i tako dalje. Brojni vodotoci značajni su i kao staništa riba. Osim očuvanih šuma raznovrsnog sastava koje ponegde imaju odlike prašumskih kompleksa, floru planskog područja karakteriše i prisustvo dosta različitih vrsta lekovitog bilja.

Potencijali i ograničenja

Raznovrsnost reljefa uslovila je veliki broj atraktivnih i markantnih prirodnih objekata koji predstavljaju izvestan turistički potencijal planskog područja: Đerdapska klisura, najveća probojnica u Evropi, brojne manje klisure i kanjonske doline, speleološki objekti (Bogovinska, Zlotska, Rajkova i druge pećine i jame), termomineralni izvori, veštačke akumulacije i drugo. Posebnu pažnju treba posvetiti razvoju edukativnog i školskog turizma jer raznovrstan reljef, kao turistički potencijal najbolje na taj način može biti valorizovan. Osnovno morfološko ograničenje je izražen proces karstifikacije koji je zahvatio sva područja na većim nadmorskim visinama.

Područje Timočke krajine raspolaže adekvatnim prirodnim predispozicijama za razvoj poljoprivrede. Ravničarski tereni u kombinaciji sa povoljnim klimatskim prilikama poguduju razvoju brojnih kultura. Plodna negotinska nizija ima odlične uslove za uzgajanje žita, kukuruza ali i za vinogradarstvo. Osim toga, brežuljkasti tereni su pogodni za gajenje voća. Velika prostranstva pašnjaka i livada pogoduju razvoju stočarstva, dok raznovrsna flora i fauna otvaraju mogućnost za lov, ribolov i sakupljanje lekovitog bilja. Osnovni problem je nedovoljna iskorišćenost ovih potencijala i nizak stepen finalizacije proizvoda.

Generalno posmatrano, odnos prema šumskom potencijalu je zadovoljavajući. Šumovitost planskog prostora se konstantno povećava iako je trenutni stepen povećanja niži od optimalnog. Na pojedinim planinama još uvek su zadržani prašumski kompleksi. Šume predstavljaju veliki potencijal područja i kao resurs za razvoj drvne industrije i kao stanište brojnim životinjskim vrstama, koje opet predstavljaju veliki lovni potencijal. Najveći problem je, kao što je već navedeno, proces kraške erozije kojim su zahvaćene gotovo sve više planine planskog područja.

Iako tradicionalno rudarski orijentisan kraj, područje Timočke krajine je još uvek u tom smislu nedovoljno istraženo. Na osnovu sadašnjeg stepena istraženosti može se reći da stanje mineralnih i energetskih sirovina omogućava razvoj rudarstva. Takođe, dosadašnjim istraživanjima utvrđeno je da postoje određeni lokaliteti pogodni za eksploataciju tehničkog kamena i drugih građevinskih materijala. Posebnu pažnju treba posvetiti lokalitetu Vratarnica kod Zaječara kao i drugim ležištima krečnjaka jer je njihova primena široka u mnogim granama privrede: u industriji kreča, industriji gume, u staklarskoj i livačkoj industriji, za proizvodnju stočne hrane i mineralnih đubriva, kao i u prehrambenoj i farmaceutskoj industriji. Međutim, potrebno je uložiti značajna sredstva kako bi se detaljnim i sveobuhvatnim istraživanjima utvrdilo pravo stanje geoloških resursa ove oblasti.

Bogatstvo površinskih voda koje karakteriše područje Timočke krajine u isto vreme predstavlja i potencijal i ograničenje ovog prostora. Ispresecanost planinskih padina brojnim manjim rečnim tokovima pospešuje procese erozija, dok u dolinskim krajevima male nadmorske visine poplave i bujice ugrožavaju plodno poljoprivredno zemljište. Velike količine vode sa druge strane omogućavaju navodnjavanje poljoprivrednih površina, kao i korišćenje vode za snabdevanje stanovništva i industrije.

Najveći prirodni i ekonomski potencijal planskog prostora predstavlja reka Dunav. Imajući u vidu činjenicu da povezuje 10 zemalja, istok i zapad Evrope, kao i da poseduje neiskorišćene potencijale u oblasti transporta, turizma, kulture, Dunav predstavlja i reku evropske budućnosti. Kao međunarodni plovni put Dunav je prirodna veza područja Timočke krajine sa susednim državama, što je od višestrukog značaja za razvoj ovog područja, ali i Republike Srbije. Hidropotencijal Dunava od značaja je za Republiku Srbiju u celini.

Osim toga, veštačka akumulacija, Đerdapsko jezero, čije se obale prostiru u Nacionanom parku Đerdap, predstavlja potencijal za razvoj turizma i ribolova na ovom području.

Područje Timočke krajine raspolaže rezervama podzemne vode ali je stepen njihove valorizacije mali. Ukupni kapaciteti izvorišta podzemnih voda koji se trenutno eksploatišu su dosta manji od procenjenih potencijalnih količina. Vodoprivredna osnova Republike Srbije predviđa da će se korišćenje podzemnih voda do 2021. godine udvostručiti.

Tabela 10. Bilans podzemnih voda

Obeležja

Eksploatacija podzemnih voda

Potencijalne količine

Područja

Kapacitet (l/s)

Zaječarski

635

1391

Borski

215

430

Izvor podataka: Vodoprivredna osnova Republike Srbije

5.2. Stanovništvo, socijalni resursi i stanovanje

Stanje

Ukupan broj stanovnika područja Timočke krajine je, prema rezultatima Popisa 2002. godine, iznosio 284.112. Stanovništvo je relativno ravnomerno raspoređeno po okruzima, u Borskom upravnom okrugu po popisu iz 2002. godine zabeleženo je ukupno 146.551 stanovnika, dok je u Zaječarskom upravnom okrugu bilo 137.561 stanovnika, što procentualno iznosi 51,6% u Borskom prema 48,4% u Zaječarskom upra??nom okrugu. Gustina naseljenosti veća je u Borskom nego u Zaječarskom upravnom okrugu (42 na prema 38 stanovnika/km²). Prosečna gustina naseljenosti na području Timočke krajine je 2002. godine iznosila 40 stanovnika/km².

Tabela 11. Broj stanovnika i gustina naseljenosti u 2002. godini (rang opština prema površini)

Izvor podataka: RZS – opštine u Srbiji 2006. godine

Na području Timočke krajine, prema Popisu 2002. godine, živi 284.112 stanovnika, odnosno 3,8% republičke populacije, dok je 1948. godine učešće područja Timočke krajine iznosilo 5,5%. Od 1948. godine do 1981. godine broj stanovnika Timočke krajine je blago rastao, da bi nakon 1981. godine krenuo naglo da opada, te je 2002. godine zabeležen manji broj stanovnika nego 1948. godine. U periodu od 1981. do 1991. godine broj stanovnika se smanjivao za 1.430 lica godišnje, a u periodu od 1991. do 2002. godine za 1.999 lica godišnje. Trend opadanja broja stanovnika u Zaječarskom upravnom okrugu započeo je još u periodu od 1961. do 1971. godine. Prema novoj metodologiji popisa, u periodu od 1991. do 2002. godine broj stanovnika područja Timočke krajine smanjen je sa 317.405 na 284.112 stanovnika, odnosno za 33.293 stanovnika. Pored navedenog broja, još oko 31.000 stanovnika Timočke krajine živi u drugim zemljama duže od 10 godina, dok je taj broj 1991. godine iznosio oko 19.500 stanovnika.

Tabela 12. Kretanje stanovništva do 2002. godine

Godina

1948.

1971.

1981.

1991.

2002.

Područja

Područje Timočke krajine

317.652

348.272

351.145

33.849

314.864

Zaječarski upravni okrug

173.603

172.424

170.682

158.131

144.245

Zaječar

62.887

73.147

76.681

72.763

69.310

Sokobanja

23.733

23.932

23.394

21.948

19.544

Knjaževac

61.560

52.010

48.789

44.036

38.044

Boljevac

25.423

23.335

21.818

19.384

17.347

Borski upravni okrug

144.049

175.848

180.463

178.718

170.61

Bor

34.831

52.849

56.486

59.900

57.140

Majdanpek

19.610

26.120

26.628

27.378

24.867

Negotin

63.447

63.706

63.973

59.559

57.379

Kladovo

26.161

33.173

33.376

31.881

31.233

Izvor podataka: RZ – Popisi stanovništva za 2002. godinu

Etnička struktura na planskom području je mešovita jer su prisutne sve nacionalnosti obuhvaćene popisima stanovništva. Najmnogobrojnija je srpska (86%), a slede vlaška (8%) i romska (1%), 2 % stanovnika je neizjašnjeno dok je etnička pripadnost 1% stanovnika nepoznata. Ostale etničke zajednice učestvuju sa ukupno 2%. Učešće srpske nacionalnosti je dominantnije u Zaječarskom upravnom okrugu (90%), nego u Borskom (81%), gde se javlja značajnije učešće vlaške populacije (11% u Borskom na prema 5% u Zaječarskom upravnom okrugu). Gledano po opštinama, najveći učešće Vlaha imaju opštine Boljevac (26%) i Bor (18%).

Na osnovu prirodnog priraštaja stanovništvo se u periodu 1991–2002. godine smanjilo za 18.895. Prirodni priraštaj je još 1981. godine u pet od osam opština bio negativan. U Borskom upravnom okrugu prirodni priraštaj je 1993. godine bio pozitivan, a gledano po opštinama, pozitivan prirodni priraštaj tokom devedesetih godina su imale opštine Bor (od 1991. do 1994. godine), Kladovo (1993, 1995. i 1997. godine) i Majdanpek (od 1991. do 1996. godine). U Zaječarskom upravnom okrugu prirodni priraštaj je u posmatranom periodu bio konstantno negativan u svim opštinama. Izmeću dva poslednja popisa (od 1991. do 2002. godine) na područje Timočke krajine (uključujući i interne migracije) se doselilo 20.656 stanovnika, a sa njega se odselilo 54.498 stanovnika. Migracioni saldo je negativan sa tendencijom pogoršanja. Na području Timočke krajine autohtono stanovništvo čini 38,5%, a stanovništvo koje potiče sa iste opštine 15,6%.

Stopa aktivnosti stanovništva Timočke krajine je 2002. godine iznosila 43,4%. Učešće aktivnog stanovništva koje obavlja zanimanje iznosilo je 35,6%, dok je učešće izdržavanog stanovništva bilo 32,6%.

Na području Timočke krajine ima 30.384 poljoprivrednih stanovnika, od kojih je 22.354 aktivno i uglavnom su to individualni poljoprivrednici (95,7%). Stopa aktivnosti u poljoprivredi iznosi 73,6%.

Prosečna starost na području Timočke krajine je 2002. godine iznosila 43,3 godine, u Borskom upravnom okrugu 41,5 godine, a u Zaječarskom upravnom okrugu 45,0 godina. Gledano prema učešću najmlađih i najstarijih starosnih grupa (do sedam godina i 60 i više godina), sve opštine imaju nepovoljnu starosnu strukturu, a opštine sa izrazito nepovoljom starosnom strukturom su Knjaževac, Boljevac, Sokobanja i Negotin. Isto važi i za učešće ženskog fertilnog kontigenta.

Grafikon 1. i 1a Starosne piramide prema procenjenom broju stanovnika 2005. godine i prema projekciji za 2020. godinu

Prema podacima iz publikacije Opštine u Srbiji – RZS, 2006. Beograd

U strukturi stanovništva starijeg od 15 godina prema školskoj spremi na području Timočke krajine je bez ikakve školske spreme 6,7%. Veće učešće stanovništva bez školske spreme im?? Borski upravni okrug (7,9%), dok je u Zaječarskom upravnom okrugu ovo učešće manje (5,5%). Najveće učešće stanovništva bez školske spreme ima opština Kladovo (12,4%). Učešće stanovništva sa osnovnim obrazovanjem iznosi 25,5%, sa srednjim 29,2%, a sa višim i visokim 7,1% (republički prosek je 11%).

Na području Timočke krajine prema popisu iz 2002. godine ima 98.327 domaćinstava. Prosečna veličina domaćinstva se tokom vremena smanjivala, i danas iznosi 2,9 člana i u Borskom i u Zaječarskom upravnom okrugu. Najveće učešće domaćinstava prema broju članova imaju dvočlana domaćinstva (26,9%), slede jednočlana (21,3%), zatim, tročlana (18,9%) i četvoročlana (18,4%). Učešće domaćinstava sa pet i više članova iznosi 7,6%.

Na području Timočke krajine ima 130.321 stanova, što čini 4,4% od ukupnog broja u Republici Srbiji. Od ukupnog broja stanova, 117.926 je za stalno stanovanje, od kojih je 94.477 nastanjeno, a 23.449 nenastanjeno. Pored navedenog fonda, 6.688 stanova se koristi za odmor i rekreaciju, 5.183 u vreme sezonskih radova, a isključivo za obavljanje delatnosti 524.

Tabela 13. Odnos broja domaćinstava i broja stanova za 2002. godinu

Obeležje

Broj

(+) ili (-)

Područja

stanovnika

domaćinstava

stanova

(4)-(3)=(5)

Područje Timočke krajine

314864

101513

117926

+16413

Zaječarski upravni okrug

144245

47954

56274

+8320

Zaječar

69310

23163

26513

+3350

Sokobanja

19544

5919

6735

+816

Knjaževac

38044

13492

16190

+2698

Boljevac

17347

5380

6836

+1456

Borski upravni okrug

170619

53559

61652

+8093

Bor

57140

19318

20301

+983

Majdanpek

24867

8761

9703

+942

Negotin

57379

16441

20190

+3749

Kladovo

31233

9039

11458

+2419

Izvor podataka: RZS – Popis 2002. godine i Opštine u Srbiji 2006. godine

U Timočkoj krajini, kao i u svakoj opštini pojedinačno, postoji veći broj stanova od broja domaćinstava. Najveća razlika je karakteristična za opštinu Negotin gde iznosi 3.749.

Tabela 14. Karakteristike stanovanja za 2002. godinu

Obeležja

Prosečna

Pros. broj

Prosečna

Odnos broja

Područja

površina

lica u

površina

domać./

stana u m²

nastanj.

u m² na

stanova

stanov.

1 lice

Republika Srbija

64,8

3,1

25,3

0,9

Područje Timočke krajine

63.6

3.0

29.3

0.8

Zaječarski upravni okrug

62.0

3.0

28.4

0.8

Zaječar

60.4

3.0

26.5

0.9

Sokobanja

72.0

3.2

31.2

0.9

Knjaževac

61.1

2.8

29.5

0.8

Boljevac

59.8

3.1

30.8

0.8

Borski upravni okrug

65.1

3.0

30.1

0.8

Bor

57.7

3.1

23.2

0.9

Majdanpek

49.9

2.9

22.2

0.9

Negotin

76.3

2.9

39.0

0.7

Kladovo

71.3

2.9

37.5

0.7

Izvor podataka: RZS – Popis 2002. godine i Opštine u Srbiji 2006. godine

Prosečna površina stana na području Timočke krajine iznosi 63,6 m², što je nešto ispod republičkog proseka (64,8 m²). Borski upravni okrug ima prosečnu površinu stana iznad republičkog proseka (65,1 m²), kao i opštine Kladovo, Negotin i Sokobanja.

Prosečan broj lica u nastanjenim stanovima iznosi 3,0, a najveći je u opštini Sokobanja (3,2). Prosečna površina stambenog prostora na jedno lice (29,3 m²) veća je od proseka Republike Srbije (25,3 m²), najveća je u opštinama: Negotin (39,0 m²), Kladovo (37,5 m²), Sokobanja (31,2 m²) i Boljevac (30,8 m²), a najmanja u opštini Majdanpek (22,2 m²).

U pogledu osnove korišćenja za plansko područje je, u odnosu na prosek Republike Srbije, karakteristično nešto veće učešće stanova u vlasništvu (83,5% u odnosu na 80,7%), nešto veće učešće zakupaca (4,6% u odnosu na 2,6%), a manje učešće podstanara i korisnika u srodstvu sa vlasnikom. Najveće učešće korisnika koji su i vlasnici ima opština Boljevac (90,8%), a najmanje opštine Bor (75,8%) i Majdanpek (75,9%). Ove opštine jedine imaju učešće vlasnika manji od proseka Republike Srbije. Najveće učešće podstanara ima opština Zaječar (3%), ali je ovo učešće ispod proseka za Republiku Srbiju. Po osnovu srodstva, najveći broj korisnika se nalazi u opštinama Knjaževac, Zaječar i Klado??o.

Stanje opremljenosti stanova u Timočkoj krajini je raznovrsno u zavisnosti od tipa instalacija. Električnu struju nema zanemarljiv broj stanova (98%) a najlošija situcija je u opštini Boljevcu (96%). Veliki stepen opremljenosti karakterističan je za vodovod (82%), telefon (76%) i kanalizaciju (72%). Međutim, situacija po opštinama je različita pa tako u opštini Majdanpek samo 47% stanova ima telefon, u opštinama Boljevac, Negotin i Kladovo nešto više od 60%. Opremljenost vodovodom i kanalizacijom je najlošija u opštini Boljevac (kanalizacija 46% i voda 63%). Na centralno grejanje je priključeno samo 26% stanova – najmanje u opštinama Boljevac i Sokobanja (10%) a najviše u opštini Bor (61%). Najveći stepen infrastrukturne opremljenosti stanova je u opštini Bor a zatim u opštini Sokobanja, dok je najslabija u opštini Boljevac.

Tabela 15. Opremljenost stanova instalacijama – 2002. godine

Izvor podataka: RZS – Popis 2002. godine i Opštine u Srbiji 2006. godine.

Potencijali

Na području Timočke krajine postoji veliki potencijal radne snage koju treba iskoristiti u skladu sa savremenim privrednim tokovima (obuka, diverzifikacija aktivnosti i tako dalje). Značajan potencijal za razvoj predstavlja i stanovništvo koje živi u inostranstvu. Povratak ovog stanovništva bilo bi od velikog značaja za područje Timočke krajine prenošenjem radnog iskustva, transferom znanja i tehnologije, ali i neophodnog kapitala. Povratak određenog broja mlađih stanovnika, posebno u opštine Negotin i Kladovo, povoljno bi uticalo na aktiviranje komparativnih prednosti ovih područja i oživljavanje transgranične privredne saradnje, što je jedan od ciljeva unapređenja evropskih integracionih procesa.

Neiskorišćen stambeni fond kao posledica smanjenja stanovništva je negativan proces. Međutim, i ovo može da predstavlja odgovarajući potencijal za razvoj različitih delatnosti – od male privrede, usluga do realizacije brojnih poljoprivrednih programa ukoliko dođe do postepenog povratka stanovništva.

Problemi i ograničenja

Glavni (demografski) problemi Timočke krajine su odliv stanovništva i njegova nepovoljna starosna struktura. Ukoliko bi se trend smanjenja broja stanovnika nastavio, mnoga sela i delovi planskog područja bi se demografski ugasila, posebno na području opštine Knjaževac.

Struktura stanovništva prema aktivnosti je nepovoljnija u odnosu na prosek Republike Srbije (niža stopa aktivnosti i aktivnog stanovništva koje obavlja zanimanje, ali i niža stopa izdržavanog stanovništva), što ukazuje na slabiju razvijenost privrede. Navedene nepovoljne karakteristike najizraženije su u opštini Kladovo (39,4%, 29,8 % i 36,8%).

Obrazovna struktura stanovništva je nepovoljnija od republičkog proseka, posebno kada je reč o udelu stanovnika starijih od 15 godina sa završenom srednjom, višom i visokom školom (41,1%:4,5%:6,5% na nivou Republike Srbije prema 29,2%:3,3%:3,8% na nivou Timočke krajine). Najlošiju obrazovnu strukturu ima opština Boljevac u kojoj 46,1% stanovništva nema završenu ni osnovnu školu. Najpovoljniju obrazovnu strukturu ima opština Bor.

Starosna struktura nepovoljna je u svim opštinama Timočke krajine, a posebno u opštinama Knjaževac, Boljevac, Sokobanja i Negotin. Situacija je nešto povoljnija u opštinama Bor i Majdanpek.

U svim opštinama Timočke krajine broj stanova je veći od broja domaćinstava. Broj stanova se u periodu 1991–2002. godine povećao u svim opštinama osim u opštini Boljevac. Broj nenastanjenih stanova u značajnom je porastu, a rezultat je, kako odliva stanovnštva i loše starosne strukture, tako i izgradnje od strane onih stanovnika koji se nalaze na radu u inostranstvu.

Opremljenost stanova instalacijama je ispod republičkog proseka, i potrebna su značajna ulaganja u infrastrukturu kako bi se situacija poboljšala.

U toku izrade Regionalnog prostornog plana posebno treba istražiti probleme: mladih bračnih parova koji nemaju rešene stambene probleme, domaćinstava koja žive u tehnički neuslovnim stanovima, položaja osoba sa invaliditetom, domaćinstva sa nižim zaradama, nezaposlenih čiji se broj povećava zbog restrukturiranja preduzeća.

5.3. Mreža naselja i javne službe

Stanje

Mreža naselja predstavlja najznačajniji aspekt regionalnog i prostornog planiranja. Sadašnju mrežu naselja Timočke krajine čine 263 naselja, od kojih samo 40 imaju više od 1.000 stanovnika, dok su ostala naselja demografski vrlo usitnjena. Prosečan broj stanovnika po naselju iznosi 1.080.

Na području planskog područja svega 11 naselja su gradskog karaktera, od kojih dva (Bor, Zaječar) imaju preko 20.000 stanovnika, tri naselja između 10 i 20.000 stanovnika (Majdanpek, Negotin, Knjaževac), dok su ostala demografski daleko manja.

Tabela 16. Mreža naselja i centara

Veličine naselja

Gradska naselja

Ostala

Ukupno

po broju stanovnika

naselja

od 20-50 000 stan.

2 (Bor, Zaječar)

od 10-20 000 stan.

3 (Majdanpek, Negotin, Knjaževac)

od 5-10 000 stan.

2 (Kladovo, Sokobanja)

od 1-5 000 stan.

4 (Brza Palanka, Donji Milanovac,

Bogovina, Boljevac )

do 1 000 stan.

223

Ukupno

252

263

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji 2004. godine

U gradskim naseljima živi 152.947 stanovnika odnosno oko 54% od ukupnog stanovništva Timočke krajine. Gradsko stanovništvo je, gledajući po opštinama neravnomerno raspoređeno i pretežno koncentrisano u centrima okruga – u opštinama Bor i Zaječar živi oko 54% ukupnog gradskog stanovništva planskog područja. Najmanje gradskog stanovništva ima u opštini Boljevac.

Stepen urbanizacije Timočke krajine je približno isti kao i republički – 53,83%: Borski upravni okrug se karakteriše višim stepenom urbanizacije (55%) od Zaječarskog upravnog okruga (52,6%). Najviši stepen urbanizacije je u opštini Bor gde iznosi 70,5% a zatim u opštini Zaječar gde je oko 60%. Najmanje urbanizovana opština u Timočkoj krajini je opština Boljevac sa 32% a niskim stepenom urbanizacije odlikuju se i opštine Negotin i Kladovo sa nešto više od 40%.

Tabela 17. Kretanje gradskog stanovništva od 1948.

do 2002. godine stepen urbanizacije (rang opština prema broju stanovnika 1948. godine)

Obeležja

Broj gradskog

Stepen

Područja

stanovništva

urbanizacije %

1948.

2002.

1948.

2002.

godine

Republika Srbija

1 586 804

4 225 896

27.38

53.54

Područje Timočke krajine

48234

152947

15.18

53.83

Zaječarski upravni okrug

22928

72381

13.21

52.62

Zaječar

11861

39491

18.86

59.86

Sokobanja

3370

8407

14.20

45.27

Knjaževac

4862

19351

78.98

52.06

Boljevac

2835

5132

11.15

32.38

Borski upravni okrug

25306

80566

17.57

54.97

Bor

11103

39387

31.88

70.56

Majdanpek

4193

13203

213.82

55.70

Negotin

6143

17758

9.68

40.90

Kladovo

3867

10218

14.78

43.27

Izvor podataka: RZS – Popisi stanovništva i stanova za 1948. i 2002. godinu

Tabela 18. Stanje obrazovnih institucija – 2005. godine

Obeležja

Predš.

Osnovne

Srednje

Više

Fakulteti

Studenti

Područja

ustanove

škole

Republika Srbija

1873

3578

482

112

170686

Područje Timočke krajine

215

1197

Zaječarski upravni okrug

105

Zaječar

Sokobanja

Knjaževac

Boljevac

Borski okrug

110

1197

Bor

1108

Majdanpek

Negotin

Kladovo

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji 2006. godine

Tabela 19. Pokazatelji nivoa razvijenosti i društvenog standarda – 2005. godine

Obeležja

br. lekara

br. stanov/1 lekara

br. bioskopa

Br. posetil.

Broj pošta

telefon. pretplat.

Područja

na 100 stanov.

broj

Nivo RS = 100

(br. pretpl. na 100 st)

Republika Srbija

19685

378

138

1 551

2 670 057

100.0

Područje Timočke krajine

773

353

97095

95.2

Zaječarski upravni okrug

399

331

50 511

102.3

Boljevac

934

4 756

83.6

Zaječar

202

317

25 900

109.4

Knjaževac

361

13 367

100.2

Sokobanja

212

6 488

97.4

Borski upravni okrug

374

375

46 584

88.6

Bor

157

340

19 247

96.1

Majdanpek

491

5 027

59.1

Negotin

109

385

14 936

95.9

Kladovo

363

7 374

87.0

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji 2006. godine

Sadašnja opremljenost naselja obrazovnim, zdravstvenim, kulturnim i drugim uslužnim sadržajima, koji karakterišu nivo dostignute razvijenosti i društvenog standarda, je sledeća:

1. mrežu obrazovnih institucija čine 215 osnovnih škola, 25 srednjih, jedna viša škola, i tri fakulteta, sa 1.197 studenta. Predškolskih ustanova ima 64;

2. zdravstvene usluge stanovništvu planskog područja pruža 773 lekara, što znači da na jednog lekara dolazi 353 potencijalnih korisnika;

3. bioskopa ima svega šest, sa prosečnih 15 posetilaca na 100 stanovnika,

4. poštanske usluge pruža 96 pošta, a broj telefonskih pretplatnika na 100 stanovnika iznosi oko 95.

Potencijali

Područje Timočke krajine raspolaže brojnim resursima koji se mogu aktivirati: prirodnim – poljoprivreda i prerađivačka industrija, vodoprivreda, šumarstvo i drvnoprerađivačka industrija, energetika, turizam i dr.; ljudskim – lokalna i radna snaga; stvorenim – značajni industrijski kapaciteti kojima predstoji restrukturiranje posebno a koji mogu da podstaknu razvoj malih i srednjih preduzeća u okruženju.

Problemi i ograničenja

Mreža naselja na planskom području je vrlo nerazvijena, ukupno ima 11 gradskih naselja od kojih samo Bor i Zaječar imaju preko 20.000 stanovnika po popisu iz 2002. godine. Proces urbanizacije je neznatno niži u odnosu na ostvaren u Republici Srbiji (53,8% i 56,4%). Velika je usitnjenost naselja – samo 40 imaju više od 1.000 stanovnika. Prosečan broj stanovnika po naselju je manji od prosečne veličine naselja u Republici Srbiji (1.080 : 1.218 stanovnika). Niska gustina naseljenosti i usitnjenost mreže naselja predstavlja otežavajuću okolnost za njihovo komunalno opremanje i obezbeđenje bolje dostupnosti osnovnim uslužnim objektima.

Dostignuti nivo razvijenosti i društvenog standarda područja Timočke krajine značajnije zaostaje za prosekom Republike Srbije, što se ispoljava u nerazvijenosti mreže obrazovnih institucija, posebno srednjih i viših škola, kao i fakulteta, većem broju stanovnika koji jedan lekar opslužuje, i značajnom zaostajanju u pogledu opremljenosti telefonskim priključcima.

Neravnomeran prostorni raspored stanovništva predstavlja jedan od ključnih problema u planiranju razvoja. Neravnomerna razvijena mreža naselja, kao i velike razlike u rangu naselja, nedvosmisleno zahtevaju definisanje planskih rešenja sa merama i instrumentima za realizaciju oživljavanja i razvoja planskog područja u celini.

Iz prethodnog se nameće neophodnost revitalizacije sela i tercijarnih gradskih naselja, pogotovu onih koja raspolažu komparativnim prednostima za razvoj intenzivnog stočarstva i voćarstva u kombinaciji sa turizmom i drugim uslugama kao i revitalizacija pograničnih naselja koja raspolažu sa povoljnim uslovima za transgraničnu ekonomsku i drugu saradnju.

5.4. Privreda

Sintezni ekonomski pokazatelj ukupne razvijenosti je društveni proizvod, tj. ostvareni dohodak sa amortizacijom. Uporedna analiza učešća društvenog proizvoda po stanovniku u Republici Srbiji unazad par godina daje nam jasnu predstavu kako se socioekonomski razvoj Timočkog okruga kreće u odnosu na republički prosek.

Tabela 20. Stepen razvijenosti: učešće u društvenom

proizvodu po stanovniku Republike Srbije

Godina

2000

2002

2005

Područja

Republika Srbija

100.0

Područje Timočke krajine

91.1

77.3

56.3

Zaječarski upravni okrug

88.7

74.2

59.9

Zaječar

104.6

84.9

67.3

Sokobanja

58.3

77.3

56.2

Knjaževac

75.8

63.0

53.2

Boljevac

62.4

52.4

48.4

Borski upravni okrug

93.5

80.2

52.9

Bor

92.1

57.4

53.6

Majdanpek

61.5

46.9

34.0

Negotin

75.7

91.0

64.6

Kladovo

77.3

66.5

47.9

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji iz 2000, 2003. i 2006. godine

Grafikon 2. i 2a Učešće opština u ND okruga

Izvor podataka: Republički zavod za razvoj

Navedeni podaci ukazuju na nezavidnu ekonomsku situaciju u Timočkoj krajini i pripadajućim okruzima. Drastičan pad ostvarenog društvenog proizvoda sa 91% koliko je iznosio u 2000. godini na svega 56.3% od republičkog proseka u 2005. godini zabrinjava i ukazuje na velike i brojne probleme u privredi ovog prostora.

Tabela 21. Društveni proizvod po delatnostima izražen u % za 2004. godinu

Delatnost

Područje

Zaječarski

Borski

Timočke krajine

upravni okrug

Industrija

29.1

25.2

39.9

Poljoprivreda

37.2

37.7

29.3

Građevinarstvo

4.6

5.4

4.0

Saobraćaj

11.3

14.3

8.6

Trgovina

14.3

13.9

14.7

Turizam i ugostiteljstvo

2.4

2.3

2.6

Ostalo

1.0

1.1

0.8

Ukupno

100.0

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji iz 2006. godine

U strukturi privrede dominatno mesto zauzima poljoprivreda, koja najviše učestvuje u stvaranju društvenog proizvoda sa procentualnim učešćem od 37.2%. Značajno mesto u stvaranju društvenog proizvoda imaju i industrija (29.1%), trgovina (14.3%) i saobraćaj (11.3%).

Tabela 22. Društveni proizvod po oblicima svojine za 2005. godinu

Oblici svojine

Područje

Zaječarski

Borski

Timočke krajine

upravni okrug

Društvena

10.8

4.7

18.5

Privatna

77.7

75.7

80.2

Zadružna

0.5

0.4

0.7

Mešovita

6.1

Državna

4.8

12.2

-4.3

UKUPNO

100

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji iz 2006. godine

Dugi niz godina u stvaranju društvenog proizvoda dominatno mesto pripadalo je društvenom sektoru. Poslednjih godina sve više jača privatni sektor u svim oblastima privređivanja što se u Timočkoj krajini i posmatranim okruzima odrazilo u značajnom povećanju udela ovog oblika svojine na čak 77.7% (80.2% – Borski upravni okrug, 75.7% – Zaječarski upravni okrug).

Efekti privatizacije

Proces privatizacije pokrenulo je 55 preduzeća, od kojih sedam putem tendera a 48 metodom aukcije. Privatizovana su 54 preduzeća – dva metodom tendera a ostala 52 aukcijom.

Tabela 23. Stanje privatizacije na području Timočke krajine

Izvor podataka: Agencija za privatizaciju – Republika Srbija

Na području Timočke krajine registovano je 1.175 preduzeća i 5.365 radnji od čega privatnih preuzeća ima 968, društvenih 101 a mešovitih 28. U strukturi kapitala dominira domaći kapital.

Investicije

U proteklom periodu, od 1980. godine ispoljava se smanjenje investicione aktivnosti na području Timočke krajine, sa izuz??tkom u pojedinim godinama (na primer 1995. godine), i pojedinim područjima (na primer Kladovo). U 2005. godini prosečne investicije na jednog stanovnika na nivou planskog područja iznose svega 18.8% od republičkog proseka, dok ulaganja u poređenju sa gradom Beogradom daleko više zaostaju i iznose oko 15.75%.

Tabela 24. Ostvarene investicije na jednog stanovnika u dinarima (tekuće cene)

Godine

1982

1986

1991

1995

2002

2005

Područja

Republika Srbija

29264

184398

1265

446

13707

44018

Područje Timočke krajina

38245

190368

752

334

3862

8257

Zaječarski upravni okrug

16215

144997

619

110

4238

6721

Zaječar

17269

241244

893

146

6185

8947

Sokobanja

13444

62327

317

6333

15774

Knjaževac

18282

58912

268

1254

756

Boljevac

10814

76450

728

101

663

376

Borski upravni okrug

58980

232108

766

528

3508

9700

Bor

104025

210325

799

866

4013

6461

Majdanpek

65035

383044

1388

1092

4808

3534

Negotin

39682

277941

710

1681

2802

Kladovo

14147

59643

205

259

4348

33262

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji iz 1983, 1987, 1992, 1996, 2003. i 2006. godine

Tabela 25. Indeks odnosa ostvarenih investicija na jednog stanovnika

Godine

1982

1986

1991

1995

2002

2005

Područja

Republika Srbija

100,0

Područje Timočke krajine

130.7

103.2

59.4

74.9

28.2

18.8

Zaječarski upravni okrug

55.4

78.6

48.9

24.7

30.9

15.3

Zaječar

59.0

130.8

70.6

32.7

45.1

20.3

Sokobanja

45.9

33.8

25.1

21.3

46.2

35.8

Knjaževac

62.5

31.9

21.2

13.5

9.1

1.7

Boljevac

37.0

41.5

57.6

22.6

4.8

0.9

Borski upravni okrug

201.5

125.9

60.6

118.4

25.6

22.0

Bor

355.5

114.1

63.2

194.2

29.3

14.7

Majdanpek

222.2

207.7

109.7

244.8

35.1

8.0

Negotin

135.6

150.7

56.1

15.0

12.3

6.4

Kladovo

48.3

32.3

16.2

58.1

31.7

75.6

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji iz 1983, 1987, 1992, 1996, 2003. i 2006. godine

Zaposlenost

Na području Timočke krajine je zaposleno oko 68.500 stanovnika, što je nešto preko 3% od ukupnog broja zaposlenih u Republici Srbiji. Istovremeno na tržištu rada prijavljeno je preko 29.000 lica, što čini 3.3% nezaposlenih u Republici Srbiji.

Tabela 26. Zaposlenost i nezaposlenost na području Timočke krajine

Godina

Područje Timočke krajine

Zaječarski upravni okrug

Borski upravni okrug

zaposlenost

nezaposlenost

zaposlenost

nezaposlenost

zaposlenost

nezaposlenost

1991

93758

15143

44605

6239

49153

8904

2002

73285

28084

33721

12987

39564

15097

2005

65487

29225

30525

14396

34962

14829

Indeks 2005/1991

69.8

193.0

68.4

230.7

71.1

166.5

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji iz 1992, 2003. i 2006. godine

Od 1981. godine na području Timočke krajine je ostvareno intenzivno povećanje nezaposlenosti. Za nešto više od 20 godina broj nezaposlenih je povećan sa oko 9.019 na oko 65.500 odnosno za oko 56.000 lica. Karakteristike nezaposlenosti područja Timočke krajine su:

1. prvi put traži zaposlenje oko 44% nezaposlenih. Sa većim učešćem ove kategorije su opštine Bor (blizu 50%) i Sokobanja ( 48%);

2. bez kvalifikacija je 45%, a sa većim učešćem su opštine Kladovo (51.7%), Boljevac (preko 53%) i Negotin (47.7%);

Tabela 27. Karakteristike zaposlenosti – 2005. godine

Obeležja

Učešće u %

Broj zaposlen.

Broj nezaposl.

% učešće nezaposl.

% učešće

Područja

radnog kontig.

zaposlen. u

na 1000 stanovn.

koji prvi put

nezaposl. bez

u stanovn.

radnom kontigen.

traže posao

kvalif.

Republika Srbija

67.09

41.45

208

120

52.1

Područje Timočke krajine

64.66

37.18

202

107

43.55

45.75

Zaječarski upravni okrug

63.48

36.46

191

109

41.6

45.9

Zaječar

65.68

39.80

208

125

38.8

46.3

Sokobanja

62.38

34.89

177

48.1

38.5

Knjaževac

61.15

35.54

193

109

45.3

46.3

Boljevac

60.79

25.05

127

53.2

Borski upravni okrug

65.84

37.83

214

106

45.5

45.6

Bor

69.54

44.12

282

119

49.8

42.4

Majdanpek

68.76

40.54

232

116

38.6

44.8

Negotin

60.94

32.14

147

42.3

47.7

Kladovo

63.41

28.90

161

113

45.7

51.7

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji iz 2006. godine

Industrija

U strukturi industrije najzastupljenije su radno-intezivne industrijske grane: prehranbena, tekstilna, kožna, drvna, hemijska, ali su sa značajnim udelima zastupljene i mašinogradnja, proizvodnja električne energije i metalurgija. Gubitak trižšta sa raspadom bivše SFRJ, sankcije i dugogodišnja ekonomska izolovanost uticale su na pad proizvodnje, zaposlenosti, ulaganja u tehničko-tehnološke kapacitete i izvoz.

U industriji je 2005. godine u Timočkoj krajini bilo zaposleno 24.655 lica (što je 37.6% od ukupnog broja zaposlenih u Timočkoj krajini) od čega se na Borski upravni okrug odnosi 14.566 lica (41.6% od ukupnog broja zaposlenih) a na Zaječarski upravni okrug 10.089 lica (33.1% od ukupnog broja zaposlenih).

Na posmatranom području zaposlenost se od 1991. do 2005. godine smanjila za 20.941 lica, odnosno za 10.240 lica u Borskom upravni okrugu i za 10.701 u Zaječarskom upravnom okrugu.

Sam proces privatizacije je i u ovoj privrednoj delatnosti doprineo proširenju i inoviranju proizvodnih programa, povećanju konkurentnosti industrijskih proizvoda, tehničko-tehnološkoj modernizaciji, povećanju obima industrijske proizvodnje i slično.

Tabela 28. Kretanje zaposlenih u industriji i rudarstvu

Obeležja

1982

1986

1991

2002.2

2005.3

Indeks rasta 2005/82.

Indeks rasta 2005/91.

Područja

Republika Srbija

796551

902023

879461

592520

536056

67.3

61.0

Područje Timočke krajine

41403

46228

45596

30667

24655

59.5

54.1

Zaječarski upravni okrug

20197

21852

20790

12373

10089

50.0

48.5

Zaječar

10365

10683

9682

6090

4331

41.8

44.7

Sokobanja

1102

1213

1324

1020

1097

99.5

82.9

Knjaževac

6797

7987

7850

4348

3666

53.9

46.7

Boljevac

1933

1969

1934

915

996

51.5

Borski upravni okrug

21206

24376

24806

18294

14566

68.7

58.7

Bor

11176

12514

12479

9622

7949

71.1

63.7

Majdanpek

5044

6166

7322

4797

3297

65.4

45.0

Negotin

2825

3473

3137

2510

1854

65.6

59.1

Kladovo

2161

2223

1870

1365

1467

67.9

78.4

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji iz 1983, 1987, 1992, 2003. i 2006. godine

Poljoprivreda

Poljoprivreda predstavlja značajnu privrednu delatnost u kojoj se ostvaruje blizu polovine ukupnog nacionalnog dohotka područja Timočke krajine a oko 10% od ukupnog stanovništva je poljoprivredno.

Posedovnu strukturu karakteriše najveća zastupljenost gazdinstava sa malim posedima, između 1 ha i 3 ha korišćene površine.

Tabela 29. Poljoprivredna gazdinstva prema korišćenom poljoprivrednom zemljištu, popis 2002. godine

Obeležja

Ukupno gazdinstva

Bez zemljišta

Do 0,50 ha

0,51–1,00

1,01–3,00

3,01–5,00

5,01–8,00

8,01–10,00

Preko 10,00

Područja

Republika Srbija

778891

6288

105128

102972

254832

135161

96843

34595

43072

Timočka krajina

40986

191

2993

2782

9355

7880

7993

3871

5921

Zaječarski upravni okrug

22221

104

1950

1590

4929

4227

4465

2072

2884

Zaječar

8404

971

652

1755

1460

1636

834

1064

Sokobanj??

3112

201

153

564

637

827

347

375

Knjaževac

7116

649

651

2022

1519

1169

442

611

Boljevac

3589

129

134

588

611

833

449

834

Borski upravni okrug

18765

1043

1192

4426

3653

3528

1799

3037

Bor

4376

239

220

766

644

831

473

1189

Majdanpek

2771

216

160

523

435

448

290

672

Negotin

7873

310

389

1773

1790

1784

862

943

Kladovo

3745

278

423

1364

784

465

174

233

Izvor podataka: RZS – Popis 2002. godine.

2,3 obuhvaćeno: vađenje ruda i kamena, prerađivačka industrija i proizvodnja električne energije, gasa i vode

Tabela 30. Struktura poljoprivrednih gazdinstva prema korišćenom poljoprivrednom zemljištu u %, popis 2002. godine

Obeležja

Ukupno gazdinstva

Bez zemljišta

Do 0,50 ha

0,51–1,00

1,01–3,00

3,01–5,00

5,01–8,00

8,01–10,00

Preko 10,00

Područja

Republika Srbija

100

0.8

13.5

13.2

32.7

17.4

12.4

4.4

5.5

Područje Timočke krajine

100

0.5

7.3

6.8

22.8

19.2

19.5

9.4

14.4

Zaječarski upravni okrug

100

0.5

8.8

7.2

22.2

19.0

20.1

9.3

13.0

Zaječar

100

0.4

11.6

7.8

20.9

17.4

19.5

9.9

12.7

Sokobanja

100

0.3

6.5

4.9

18.1

20.5

26.6

11.2

12.1

Knjaževac

100

0.7

9.1

28.4

21.3

16.4

6.2

8.6

Boljevac

100

0.3

3.6

3.7

16.4

17.0

23.2

12.5

23.2

Borski upravni okrug

100

0.5

5.6

6.4

23.6

19.5

18.8

9.6

16.2

Bor

100

0.3

5.5

5.0

17.5

14.7

19.0

10.8

27.2

Majdanpek

100

1.0

7.8

5.8

18.9

15.7

16.2

10.5

24.3

Negotin

100

0.3

3.9

4.9

22.5

22.7

10.9

12.0

Kladovo

100

0.6

7.4

11.3

36.4

20.9

12.4

4.6

6.2

Izvor podataka: RZS – Popis 2002. godine

Tabela 31. Kretanje stočnog fonda

Obeležja

Područja

1983

2006

Indeks rasta 2006/1983

goveda

svinje

ovce

goveda

svinje

ovce

goveda

svinje

ovce

Republika Srbija

1950103

4982471

2196009

1096185

3211597

1609239

56.2

64.5

73.3

Timočka krajina

135724

175411

205198

46972

90000

89771

34.6

51.3

43.7

Zaječarski upravni okrug

81452

92238

123024

30278

59434

58472

37.2

64.4

47.5

Zaječar

33203

46620

33198

10389

26749

15357

31.3

57.4

46.3

Sokobanja

10702

15306

27454

6704

10862

7284

62.6

71.0

26.5

Knjaževac

20204

16422

38819

7283

13811

17228

36.0

84.1

44.4

Boljevac

17343

13890

23553

5902

8012

16597

34.0

57.7

70.5

Borski upravni okrug

54272

83173

82174

16694

30566

31299

30.8

36.7

38.1

Bor

13780

14251

24586

6510

9470

10367

47.2

66.5

42.2

Majdanpek

9661

8493

16284

3611

4480

5853

37.4

52.7

35.9

Negotin

22800

47003

32895

4938

12596

11232

21.7

26.8

34.1

Kladovo

8031

13426

8409

1635

4020

3847

20.4

29.9

45.7

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji 1983. i 2006. godine

Stočarska proizvodnja se u periodu od 1983. do 2006. godine drastično smanjila. U 2006. godini broj goveda je iznosio svega 34.6% od ukupnog broja goveda u 1983. godini, broj svinja se sveo na 51.3%, a broj ovaca na 43.7% od ukupnog broja u 1983. godini.

Turizam

Na području Timočke krajine je 2005. godine boravilo preko 146 hiljada turista, sa ostvarenih blizu 636.282 noćenja. Analiza proteklog perioda pokazuje da se ukupan broj turista i broj noćenja u planskom području tokom vremena smanjivao (za 67% odnosno 50%), brže od ostvarenog u Republici Srbiji, što se odnosi i na vreme zadržavanja turista (sa 5,8 na 4,3 dana).

Tabela 32. Kretanje broja turista, noćenja i prosečnog broja noćenja

Obeležja

Područja

1982

2005

Indeks rasta 2005/1982.

Broj turista

Broj noćenja

Prosečan

Broj turista

Broj noćenja

Prosečan

Broj turista

Broj noćenja

Proseč.

broj noćenja

Republika Srbija

4277572

11874953

2.8

1988469

6499352

3.6

46.5

54.7

117.7

Područje Timočke krajine

218167

1260122

5.8

146864

636282

4.3

67.3

50.5

75.0

Zaječarski upravni okrug

101677

787396

7.7

77640

469199

6.1

76.4

59.6

78.0

Zaječar

20560

74674

3.7

11363

78258

7.5

55.3

104.8

189.6

Sokobanja

65479

664409

60541

371433

6.2

92.5

55.9

60.5

Knjaževac

8684

14449

1.6

3418

10148

3.0

39.4

70.2

178.4

Boljevac

6954

33864

4.9

2318

9360

4.1

33.3

27.6

82.9

Borski upravni okrug

116490

472726

4.1

69224

167083

2.4

59.4

35.3

59.5

Bor

35081

165781

4.7

10398

31008

3.0

29.6

18.7

63.1

Majdanpek

36121

132082

3.8

30095

70843

2.4

83.3

53.6

64.4

Negotin

9680

26351

2.8

5548

9405

1.7

57.3

35.7

62.3

Kladovo

35608

148512

4.1

23183

55827

2.4

65.1

37.6

57.7

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji iz 1983. i 2006. godine

Potencijali

Da bi se ublažile i vremenom eliminisale dosadašnje negativne tendencije odnosno kako bi se oživela ekonomska aktivnost, pokrenuo privredni razvoj, aktivirali značajni potencijali (poljoprivredni, turistički, industrijski i dr.), izgradila neophodna infrastruktura (saobraćajna i komunalna), poboljša??i socijalni uslovi života (obrazovanje, zdravstvo, kultura i dr.) neophodno je da se investicije odnosno ulaganja u područje Timočke krajine značajno povećaju. Tek na osnovu intenzivne investicione aktivnosti može se očekivati i zaustavljanje negativnih demografskih trendova i započinjanje „obnove” populacije.

Završavanjem procesa privatizacije očekuje se da će privatni sektor promovisati preduzetnički duh – otvaranje novih radnih mesta kroz mala i srednja preduzeća, uvođenje novih proizvoda (roba i usluga), marketinšku obradu tržišta i dr. aktivnosti koje su od značaja za podizanje stepena efikasnosti privrede, produktivnosti rada i kvaliteta proizvoda. Takođe, privatizacija stvara uslove za direktne investicije, prenos znanja i menadžerskih veština, kao i za podizanje tehničko-tehnološke opremljenosti.

Područje Timočke krajine raspolaže značajnim zemljišnim potencijalom, ali je potrebno merama ekonomske i poreske politike omogućiti da se formiraju poljoprivredni posedi i to veliki od preko 100 ha, srednji preko 30 ha i mali od 3,5 i više ha. Najsvrsishodnije su ukrupnjene parcele, u kompleksu, gde je moguće instalirati adekvatan sistem za navodnjavanje i obezbediti optimalnu primenu agrotehnike. Obnova i revitalizacija poljoprivrede mora se zasnivati na onim vrstama delatnosti koje će ispuniti sledeće: plasirati proizvode koji su tržišno prihvatljivi, brzo efektuiranje planiranih investicija, veću profitabilnost, angažovanje većeg broja radne snage kao i diversifikovaniji i kvalitetniji asortiman proizvoda.

Posledično sa revitalizacijom poljoprivre??ne proizvodnje stvorili bi se uslovi za potpunije iskorišćavanje postojećih i dodatnih kapaciteta solidno razvijene prehrambene industrije kao i za zapošljavanje drugih, pratećih industrijskih grana koje rade za potrebe poljoprivrede (mašine, rezervni delovi i sl.). Veća povezanost primarne poljoprivrdne proizvodnje i prehrambene industrije u okviru reprodukcionog lanca proizvodnje hrane omogućava brz razvoj agrokompleksa koji je jedan od značajnih nosioca budućeg ekonomskog razvoja planskog područja.

Područje Timočke krajine raspolaže sa dobrim potvrđenim i prognoziranim rezervama rude bakra, olova i cinka, zatim ruda visokoplemenitih metala kao i nemetaličnih mineralnih sirovina što rudarstvo i građevinarstvo kao privredne delatnosti čini značajnim nosiocima privrednog razvoja Timočke krajine.

Na području Timočke krajine je prisutan i značajan hidro-energetski potencijal (hidroelektrane „Đerdap” 1 i 2) što omogućava proizvodnju električne energije. Druge industrijske grane kao što su: mašinogradnja, metaloprerađivačka, drvna, tekstilna i industrija kože i obuće, moguće je restruktuirati i osvežiti posredstvom osvajanja novih tehnologija i proizvoda kao i povraćaja nekadašnjih i osvajanja novih tržišta.

Klimatsko-morfološke karakteristike, postojanje arheoloških nalazišta (Lepenski vir, Trajanova tabla, antička njaselja Romulijana i Ravna) kao i značajna turistička tražnja pogoduju razvoju turizma, i to: banjskog, zimskog, lovnog, seoskog, ekološkog i edukativnog.

Blizina susednih zemalja Rumunije i Bugarske značajna je za ekspanziju malograničnog prometa i razvoj Slobodne zone i Euroregije. Od izuzetnog je značaja i aktiviranje bescarinskih zona u Prahovu i Brzoj Palanci.

S obzirom na zastupljenu privrednu strukturu, plansko područje raspolaže potencijalom za formiranje klastera u okviru koga bi došlo do saradnje poljoprivrede, industrije, trgovine, turizma, finansijskog sektora, zdravstva, i drugih institucija u cilju smanjenja troškova, zajedničkog nastupa na tržištu, korišćenja informacione osnove od zajedničkog interesa, stvaranje zajedničkih istraživačkih službi i fonda sredstava radi prevazilaženja kriznih situacija, a sve u cilju povećanja konkurentnosti i prilogađavanja zahtevima svetskog tržišta.

Problemi i ograničenja

Privredni ambijent Timočke krajine karakterišu ista obeležja u ekonomskoj sferi koja su uticala na trendove i stanje u celoj zemlji. Uzroci pojava su spoljašnje i unutrašnje prirode pri čemu su od presudne važnosti bili: ekonomske sankcije, tranziciona kriza bivših socijalističkih zemalja, zatvaranje tržišta razvijenih zemalja usled globalizacije političkih i ekonomskih veza, stagflacija svetske privrede i dužnička kriza, raspad bivše SFRJ koji je bio propraćen građanskim ratom, hiperinflacija, neadekvatna ekonomska politika, suprostavljenost dva modela privređivanja, samoupravnog i tržišnog i slično. Sve navedene okolnosti bilo spoljašnje ili unutrašnje prirode, prouzrokovale su drastičan pad društvenog proizvoda, produktivnosti rada, zaposlenosti, investicija i efikasnosti privređivanja uopšte.

Ključni problem područja Timočke krajine je nedostatak domaće akumulacije i nepoverenje stranih investitora, što je za posledicu imalo dugoročno gubljenje svežeg kapitala za investicije a što je sa svoje strane uslovilo pad proizvodnje u svim oblastima privređivanja, ubrzano propadanje osnovnih sredstava, zastarelost opreme, sporije restrukturiranje privrede, usporavanje procesa privatizacije, odliv stručnih kadrova u inostranstvo i druga područja u zemlji kao i depopulaciju značajnog dela teritorije planskog područja.

Težina i složenost problema nezaposlenosti planskog područja ukazuju na to da je neophodno izabrati odgovarajuće metode i pravce rešavanja kako bi se ovaj najvažniji ekonomski, socij??lni, politički i demografski problem ublažio i vremenom rešio.

Iskorišćenost radnog kontigenta stanovništva je znatno niža od prosečne u Republici Srbiji (37,8%; 36,5%). Posmatrano po opštinama, posebno je nepovoljna situacija u opštini Boljevcu u kome je iskorišćenost radnog kontigenta stanovništva svega 25,1%, kao i u Kladovu gde ovaj pokazatelj iznosi 28,9%. Nedostatak radnih mesta je uslovio veliki odliv stanovništva iz planskog područja, a posebno iz vrlo nerazvijenih delova. Poseban problem za povećanje zapošljavanja je izuzetno nepovoljna obrazovna struktura. U opštini Kladovo je čak 53,2% nezaposlenih bez kvalifikacije, a u opštini Boljevac 51,7,2%.

Veliki problem je i sama struktura industrije kao i veliki pad industrijske proizvodnje, što je uslovilo pogoršanje materijalnog položaja privrede i stanovništva. U poslednjoj deceniji 20. veka u Borskom upravnom okrugu se industrijska zaposlenost smanjila za oko 10,2 hiljade lica a u Zaječarskom upravnom okrugu za 10,7 hiljada lica. Tehničko-tehnološko zaostajanje industrijskih kapaciteta je takođe značajan problem. Od uspešnosti privatizacije u velikoj meri zavisi modernizacija industrije ovog područja, s tim da dosadašnja iskustva pokazuju da je privatizacija imala i negativne posledice – gašenje kapaciteta i smanjene zaposlenosti, i ugrožavanje materijalnog položaja opština.

Poljoprivreda takođe pokazuje brojne znake zaostajanja. Pre svega veliki problem predstavljaju usitnjene parcele između 1 ha i 3 ha korišćene površine. Individualna gazdinstva, koja u svom posedu drže najveći deo zemljišta i stočnog fonda su, u stvari, porodična gazdinstva. Ne postoji specifikacija proizvodnje gde se ljudi opredeljuju za proizvodnju koja bi ostvarila najveće prihode i proizvode koji su konkurentni i imaju obezbeđen plasman na tržištu, već je ta proizvodnja svaštarskog karaktera. Kretanje brojnosti svih vrsta stoke u proteklih 20 godina ima tendenciju stalnog pada. Zastarelost mehanizacije je veoma velika, pri čemu je zbog male platežne sposobnosti poljoprivrednog stanovništva otežana njena obnova a o modernizaciji da ne govorimo. Uz sve treba dodati i pogoršanu starosnu strukturu poljoprivrednog stanovništva.

Ipak, suštinski problem, u slučaju primarne poljoprivredne proizvodnje, je u velikim disparitetima cena. U stvari, cena repromaterijala neophodnih za proizvodnju je daleko viša u odnosu na cenu gotovih proizvoda što čini ovu vrstu proizvodnje destimulativnom za proizvođače.

Na ovom području zastupljeni su različiti vidovi turizma: kulturni, seoski, nautički, obrazovni, lovni, ribolovni i ekoturizam. Mada i pored prisustva izuzetnog turističkog potencijala, kao što su: banjska lečilišta, zimski centri, lovišta, arheološka i antička nalazišta, za plansko područje je u celini karakterističan nedostatak smeštajnih kapaciteta, nizak nivo kvaliteta usluga i nepotpuna infrastruktura. Treba istaći da u području Timočke krajine turizam uglavnom zavisi od domaćih turista. Postoji više razloga za zaostajanje turizma u ovom području, najistaknutiji su pad prihoda i konkurentne destinacije kao što su Turska, Grčka, Crna Gora a poslednjih godina i Bugarska. Iako je ponuda ovih destinacija u velikoj meri različita a moglo bi se reći i atraktivnija u odnosu na turističku ponudu Timočke krajine, rešenje treba tražiti u marketinškoj popularizaciji i cenovnoj konkurenciji upravo onih vidova turizma koje ovaj prostor može da ponudi.

5.5. Saobraćaj i infrastruktura

Saobraćajno-geografski položaj

Područje obuhvaćeno Regionalnim prostornim planom, u severoistočnom delu Republike Srbije, uokvireno je velikim dolinama – dunavskom, moravsko-nišavskom i omeđeno granicom prema Bugarskoj. Tako da Dunav na severu, moravsko-nišavski koridor i put i pruga duž Timočke doline čine osnovna tri saobraćajna pravca, na koje se vezuju ostale komunikacije železničkog i drumskog saobraćaja.

Modernizacijom saobraćajne infrastrukture, koja vodi dolinom Timoka prema Nišu postiže se veza dunavskog pojasa sa nišavskim i moravsko-vardarskim pravcem, a samim tim i efikasnija veza južnih delova Timočke krajine i Niša, koja u perspektivi ima veći značaj, u smislu gravitacionog i funkcionalnog težišta od gravitacionog i funkcionalnog područja Bora i Zaječara.

Problemi i ograničenja

Sa stanovišta infrastrukturne opremljenosti (pre svega saobraćajne) može se istaći neravnomerna pokrivenost i zatvorenost područja – ističe se nedostatak regionalnih i magistralnih puteva, a u perifernim i pograničnim delovima planskog područja nedostatak lokalnih i regionalnih puteva. Pored toga, problem predstavlja i neadekvatna tehnička opremljenost, i to:

1. nedostatak puteva sa savremenim kolovozom;

2. dotrajala železnička infrastruktura;

3. neodgovarajući kvalitet snabdevanja elektroenergijom;

4. mali kapacitet pošta i telefonskih centrala za veći broj priključaka i kvalitetnije veze; i

5. nedovoljan broj baznih stanica mobilne telefonije za pokrivanje teritorije čitavog planskog prostora.

Putna mreža

Dužina putne mreže na planskom području iznosi 2.865 km, od kojih je 1.691 km, odnosno 2.060 km odnosno 71.9% sa savremenim kolovozom, a u Republici učešće puteva sa savremenim kolovozom je oko 60%.

Lokalni putevi u strukturi putne mreže planskog područja učestvuju sa oko 50% (u Republici Srbiji oko 60 %), regionalni 36.3% ( u Republici Srbiji 27.4%), a magistralni višeg ranga 15.2% (u Srbiji 12.2%). U pogledu učešća puteva sa savremenom mrežom kao i zastupljenosti pojedinih vrsta puteva nema veće razlike između Borskog i Zaječarskog upravnog okruga.

Stepen motorizacije iznosi 183 (prosečan stepen u Republici Srbiji je 199). Borski upravni okrug ima nešto veći stepen motorizacije od Zaječarskog upravnog okruga (195 u odnosu na 170).

Tabela 33. Putna mreža i stepen motorizacije 2006. godine

Ukupna dužina putne mreže

Putevi sa savremenim kolovozom

E put, autoput, ½ autoput, M put

Regionalni put

Lokalni put

Stepen motorizacije

1000 stanovnika

Republika Srbija

37827

100

23705

62.6

4634

12.2

10367

27.4

23085

61.0

199

Područje Timočke krajine

2865

100

2060

71.9

437

15.2

1042

36.3

1386

48.4

183

Zaječarski upravni okrug

1408

100

1097

78.0

160

11.3

580

41.2

668

47.4

170

Zaječar

495

100

370

75.0

17.9

212

42.8

194

39.2

178

Sokobanja

168

100

150

89.3

50.6

49.4

165

Knjaževac

477

100

413

86.6

6.9

178

37.3

266

55.7

165

Boljevac

268

100

164

61.2

14.2

105

39.2

125

46.6

149

Borski upravni okrug

1457

100

963

66.1

277

19.0

462

31.7

718

49.3

195

Bor

353

100

254

72.0

2.5

192

54.4

152

43.0

192

Majdanpek

410

100

225

54.8

115

28.0

22.9

201

49.0

138

Negotin

444

100

348

78.3

20.0

134

30.2

221

49.8

225

Kladovo

250

100

136

54.4

25.6

16.8

144

57.6

206

Izvor podataka: RZS – Opštine u Srbiji 2006. godine

Auto-putevi

Magistralni i budući auto-putni saobraćajni pravci na prostoru Timočke krajine poklapaju se sa osovinama razvoja prostora – koncentracijom ljudskog i privrednog potencijala.

Prema Prostornom planu RS, longitudinalni koridorski pravac, u dugoročnom periodu, čini potencijalni koridor auto-puta Đerdap II–Zaječar–Niš (E-771).

Magistralni putevi

Transverzalni postojeći pravci su: Požarevac–Majdanpek–Negotin–državna granica (M-24) i Zaječar–Boljevac–Paraćin (M-5).

Utvrđen je koridor za novi magistralni put Požarevac–Žagubica–Bor.

Dogradnja obuhvata izgradnju neizgrađene deonice magistralnog puta Markovac–Bor (M-4).

Regionalnu mrežu neophodno je usaglasiti sa očekivanim potrebama saobraćaja bilo kroz proces rehabilitacije i rekonstrukcije postojećih pravaca ili izgradnjom neizgrađenih deonica.

Prema Prostornom planu RS planira se rešenje saobraćaja u Boru i Zaječaru (obilaznice u Boru i Zaječaru).

Železnica

Postojeću železničku mrežu na planskom području čine jednokolosečne pruge normalne širine:

1. Zaječar–Bogovina–Ćićevac,

2. Negotin–brana Đerdap II–državna granica–Rumunija.

Stanje železničke mreže nije zadovoljavajuće ni po gustini ni po kvalitetu.

Za elektrifikaciju se predviđaju postojeće pruge:

1. Niš–Zaječar–Prahovo,

2. Požarevac–Bor–Vražogrnac (Zaječar).

Elektrifikacija pruga je jedan od prioriteta u realizaciji plana razvoja železničke infrastrukture. Prema Prostornom planu Republike Srbije planira se i izgradnja i dogradnja železničkog čvora u Zaječaru i nova pogranična stanica u Negotinu.

Izgradnja železničke pruge na pravcu Ćićevac–Boljevac–Zaječar, predviđena je Prostornim planom Republike Srbije nakon 2020. godine. Za potrebe izgradnje planirane železničke pruge rezerviše se koridor širine 100 m, u kome se zabranjuje izgradnja privrednih, stambenih i drugih objekata bez prethodne saglasnosti nadležnog javnog železničko-transportnog preduzeća.

Mreža i centri integralnog transporta

S obzirom na tranzitni položaj Republike Srbije u pogledu Dunavskog koridora potrebno je prihvatiti zahteve za kontejnerskim, tranzitnim, uvozno izvoznim i unutrašnjim prevozom, Hucke-PACK i Ro-Ro prevozom. Što zahteva izgradnju i dovršavanje RTC-a u Prahovu, što je i planirano prema PP RS kroz prvu fazu izgradnje 11 robno-transportnih centara. Značaj ovih centara je sve veći, jer na nov logistički način doprinosi regionalnom razvoju. Za sada na teritoriji Republike Srbije ne postoji ni jedan Ro-La terminal, a na celom toku Dunava kroz našu zemlju ne postoji ni jedna rampa za Ro-Ro transport.

Vazdušni saobraćaj

Dostizanje regionalne funkcije kroz dogradnju i modernizaciju postojećih sportskih aerodroma u Boru i Minićevo u Zaječaru.

Vodni saobraćaj

Najznačajnija vodna saobraćajnica kod nas, koja je istovremeno i međunarodni plovni put, jeste reka Dunav. Izgradnjom kanala Rajna–Majna–Dunav, postao je deo velike evropske vodne saobraćajnice koja povezuje veliki broj evropskih država između Severnog i Crnog mora čime je stvoren veliki potencijal za razvoj, ne samo teretnog i putničkog transporta već i turizma i rekreacije.

Konvencijom o režimu plovidbe Dunav je svrstan u IV kategoriju plovnih puteva prema kriterijumima Evropske ekonomske komisije. Posebnim sporazumima sa Rumunijom regulisano je pitanje plovidbe na graničnom sektoru Dunava (od ušća Nere na km 1075 do ušća Timoka na km 845.5), kao i pitanja vezana za izgradnju i održavanje hi??roenergetskih i plovidbenih sistema Đerdap I i II. Na donjem Dunavu između brana Đerdap I i Đerdap II formirano je jezero, dok nizvodno do ušća Timoka (km 862- 845.5), plovidbeni gabariti zavise od režima rada hidroelektrane Đerdap (u daljem tekstu: HE Đerdap).

Na Dunavu nizvodno od Beograda, plovidba se odvija duž akumulacija HEPS Đerdap I i Đerdap II, pri čemu su na ovim sektorima u potpunosti obezbeđeni plovidbeni gabariti propisani od strane Dunavske komisije za kanalisani deo Dunava, dok nizvodno od HE Đerdap II zavisi od dispečerskog režima rada ove hidroelektrane.

Od objekata od značaja za plovidbu izdvajaju se brane sa prevodnicama Đerdap I i Đerdap II.

Jedna od glavnih međunarodnih luka u Republici Srbiji je luka Prahovo koja se nalazi na desnoj obali Dunava. Luka Prahovo ima ulogu intermodalnog centra. Ima veoma povoljnu makrolokaciju sa aspekta intermodalizma. To je poslednja luka nizvodno u Republici Srbiji i prva uzvodno Dunavom od Crnog mora. Železnička veza duž Timočke doline obezbeđuje značajnu vezu sa zaleđem.

Granični prelazi

Planirana je izgradnja više graničnih prelaza (prema Bugarskoj i Rumuniji) koji treba da doprinesu intenziviranju međugranične saradnje – privredne, trgovinske, zaštitarske, turističke, kulturne i dr. (Karataš, Kusjak, Mokranje, Vrška čuka).

Telekomunikacije

Aktuelno stanje u telekomunikacijama determinisano je Zakonom o telekomunikacijama i Zakonom o radiodifuziji. U sklopu ovog zakonskog okvira razvijaju se javni telekomunikacioni sistemi: fiksna telefonija, mobilna telefonija, radio difuzija i internet.

Kroz Regionalni prostorni plan potrebno je utvrditi:

1. stanje telekomunikacione infrastrukture,

2. sagledavanje budućih potreba po naseljima i zonama,

3. objekte i mreže.

Za potrebe EPS-a od posebnog značaja je izgradnja telekomunikacionih prenosnih puteva – pravac Đerdap što podrazumeva da gde god je to moguće se koriste i magistralni pravci PTT Srbije.

U koridoru postojećeg optičkog kabla Niš–Zaječar–Bor pristupačnost telekomunikacionih usluga svim zainteresovanim korisnicima ostvaruje se preko glavnih automatskih centrala u Zaječaru i Boru.

Medijume prenosa, predstavljaće optički kablovi u planiranim koridorima mreže optičkih kablova, i to: na pravcu Aleksinac–Boljevac–veza sa tranzitnom automatskom centralom u Nišu, gde se odvaja jedan krak prema Zaječaru do granice sa Bugarskom, a drugi krak do Bora, u pravcu Bor–Majdanpek–Kučevo. Potencijalni koridori su i Majdanpek–Negotin i Bor–Negotin–Prahovo–Brza Palanka–Kladovo–državna granica sa Rumunijom.

Potrebno je osigurati koridore za telekomunikacione kablove duž svih novih i postojećih puteva, a posebno onih koji se poklapaju sa magistralnom mrežom infrastrukturnih objekata i osiguranje koridora za PP veze.

U odnosu na stanje kad je donet PP RS sadašnje stanje je znatno bolje, posebno u oblasti fiksne i mobilne telefonije.

Gasovodna mreža

Snabdevanje predmetnog područja predviđeno je putem novog magistralnog gasovoda Dimitrovgrad–Niš–Pojate, vezom Niš–Knjaževac–Zaječar–Negotin–Prahovo–državna granica sa Rumunijom i bočni krak u pravcu Bora, pošto postojeći gasovod Beograd–Pojate ne ra??polaže više tehničkim mogućnostima daljeg proširenja u pravcu Bora.

Izgradnja ove magistralne mreže i njeno dalje dograđivanje je jedna od bitnih pretpostavki za ravnomerniji razvoj ovog područja i mogućnost povezivanja sa susednim regionima i državama. Omogućilo bi se intenziviranje proizvodnje (industrije, poljoprivrede, komunalne privrede) i zadovoljenje potrebe stanovništva za ovakvom vrstom energenata, a posebno poboljšanje životne sredine.

Planirana je gasifikacija Bora, Zaječara, Negotina, Prahova i Majdanpeka i toplifikacija centralnih i stambenih delova naselja.

Zbog potrebe povezivanja naftno gasnih ležišta u Stigu i potrošača u Požarevcu, Kučevu, Golupcu i Majdanpeku, predviđa se izgradnja regionalnog gasovoda za te gradove.

Dalja dogradnja razvodne gasovodne mreže za okolne gradove mora se ispitati na osnovu tehno-ekonomskih analiza. Cilj je da se dogradnjom razvodnih gasovoda poveća broj gasificiranih gradova i naselja na ovim prostorima.

Hidroenergetika

Hidro-energetsko iskorišćavanje vodnih snaga, u kompleksu višenamenskog korišćenja voda je i najracionalniji način proizvodnje elektroenergije, zato je u Regionalnom prostornom planu potrebno analizirati podatke o hidroenergetskom potencijalu postojećem i planiranom, i to za:

– srednji višegodišnji proticaj (Q sr m²/s),

– bruto pad (m),

– kotu normalnog uspora (Knu),

– ukupnu zapreminu vodne akumulacije (Vuk),

– korisnu zapreminu vodne akumulacije (Vkor),

– instalisanu snagu,

– površinu akumulacije pri koti maksimalnog uspora,

– instalisani protok (Qi – m²/s),

– instalisanu snagu elektrane (MW),

– višegodišnji prosek moguće proizvodnje (Wsr).

Potrebno je dati pregled postojećih hidroelektrana uključenih u prenosnu mrežu elektro-energetskog sistema, sa osnovnim parametrima voda.

Elektroenergetika

Elektroenergetski sistem planskog područja treba razvijati, odnosno dopunjavati, tako da obezbedi sigurno i dovoljno snabdevanje električne energije u svim područjima i naseljima, kako bi se postigla energetska efikasnost privrede, ekološka prihvatljivost i pozitivan uticaj na regionalni razvoj.

U periodu 1995–2005. godine, na području cele Republike Srbije, došlo je do značajne promene trendova u razvoju potrošnje električne energije, što je uslovljeno cenom, gasifikacijom, toplifikacijom i tako dalje.

Regionalnim prostornim planom je obuhvaćena prenosna mreža 220 KV i 400 KV elektroenergetskog sistema za ovo područje, dok je prenosnu mrežu 110 KV, kao i distributivnu mrežu nižeg napona 35 KV potrebno obraditi kroz Regionalni prostorni plan za predmetno područje.

U Strategiji razvoja energetike Republike Srbije do 2015. godine, kroz analize elektro-prenosnog sistema Republike Srbije, ukazano je da dalekovodni pravac koji vodi od Đerdapa prema Nišu je dosta opterećen, pa dolazi do sniženih napona kod potrošačkih centara (Bor, Niš). Do neznatnih preopterećenja dolazi na dalekovodima 110 KV u toj oblasti (Bor, Zaječar).

Postojeće trafostanice su u Boru 220/dž KV i Majdanpeku 400/x KV. Prema PPRS planirana je nova trafostanica Majdanpek 4-400 KV/110 KV.

Na nivou Regionalnog prostornog plana potrebno je utvrditi:

1. potrebe za električnom energijom i kapacitete,

2. potrošnju električne energije prema pojedinačnim korisnicima – stanovanje, industrija, saobraćaj i tako dalje,

3. objekte mreže za proizvodnju, transformaciju i distribuciju električne energije.

Vodoprivredna infrastruktura

Na ovom prostoru su četiri velike akumulacije (postojeće i planirane) za vodosnabdevanje (Grlište, Bogovina, Bovan, Žukovac, Okolište).

Tabela 34. Postojeće i planirane akumulacije

Regionalni sistem

Akumulacije

za snabdevanje

stanovništva vodom

Izgrađene

planirane

Timočki

Grlište, Borsko jezero

Bogovina, Žukovac, Okolište

Moravički

Bovan

Izvor: Prostorni plan Republike Srbije

Akumulacija Bogovina na Crnom Timoku, jedan od najvećih regionalnih vodosistema je u realizaciji. Realizovana je i jedna akumulacija za snabdevanje vodom industrije, zaštitu voda, rekreaciju i omogućavanje drugih korišćenja (Brestovačka reka).

Regionalni timočki sistem obuhvata čitav sliv Timoka, snabdeva vodom stanovništvo Zaječara, Boljevca, Bora, Negotina, Knjaževca i Svrljiga.

Iz Mlavsko-Moravskog regionalnog sistema snabdeva se stanovništvo opštine Majdanpek.

Prema PPRS planiraju se akumulacije Žukovac i Okolište.

Akumulacije su planirane i za njih je rezervisan prostor prema PPRS, a u Regionalnom prostornom planu potrebno je dati podatke za postojeće i planirane akumulacije uključene u regionalni sistem vodosnabdevanja i to:

– srednji višegodišnji proticaj (Q sr m²/s),

– bruto pad (m),

– kotu normalnog uspora (Knu),

– ukupnu zapreminu vodne akumulacije (Vuk),

– korisnu zapreminu vodne akumulacije (Vkor),

– instalisanu snagu,

– površinu akumulacije pri koti maksimalnog uspora.

5.6. Prirodna i kulturno-istorijska dobra

U Borskom i Zaječarskom upravnom okrugu nalazi se 36 zaštićenih prirodnih dobara, od kojih: jedan nacionalni park, četiri parka prirode, 14 strogih rezervata prirode, jedan park šuma, 16 spomenika prirode (speleološka, hidrološka, geomorfološka i botanička).

Po svojim karakteristikama i značaju posebno se izdvajaju:

1. Nacionolni park „Đerdap” je zaštićeno prirodno dobro od izuzetnog značaja, svrstano u I kategoriju zaštite, ukupne površine 63.608,45 ha (Zakon o nacionalnim parkovima, „Službeni glasnik RS”, br. 39/93, 44/93, 53/93, 67/93 i 48/94). Nalazi se na teritoriji opština Kladovo, Majdanpek i Golubac, pri čemu se područje opštine Golubac n??lazi van obuhvata ovog prostornog plana. Zbog svojih geomorfoloških, hidroloških, prirodnih specifičnosti i kulturno-istorijskih i etnoloških fenomena, Nacionalni park Đerdap se nalazi na Listi potencijalnih područja Republike Srbije koja treba nominovati za Svetsku prirodnu baštinu (UNESCO-a), kandidovan je za rezervat biosfere (Man and Biosphere-MAB) i na listi je karpatskih područja (Okvirna konvencija o zaštiti i održivom razvoju Karpata4).

2. Park prirode Stara planina je zaštićeno prirodno dobro od izuzetnog značaja, svrstano u I kategoriju zaštite, ukupne površine 142.219,64,34 ha (Uredba o zaštiti Parka prirode Stara planina, „Službeni glasnik RS”, broj 19/97). Nalazi se na teritoriji opština Knjaževac, Zaječar, Dimitrovgrad i Pirot, pri čemu se područja opština Dimitrovgrad i Pirot nalaze van obuhvata ovog prostornog plana. Park prirode Stara planina je kandidovan i za rezervat biosfere (Man and Biosphere-MAB).

______________________

4 Zakon o potvrđivanju Okvirne konvencije o zaštiti i održivom razvoju Karpata („Službeni glasnik RS”, Međunarodni ugovori, broj 102/07).

Tabela 35. Zaštićena prirodna dobra

R. br.

Naziv prirodnog dobra

Vrsta prirodnog dobra

Opština

Đerdap

Nacionalni park

Kladovo, Majdanpek, Golubac*

Stara planina

Park prirode

Knjaževac, Zaječar, Dimitrovgrad*, Pirot*

Veliki i Mali Štrbac i Trajanova tabla

Park prirode

Kladovo

Lepterija – Sokograd

Park prirode

Sokobanja

Ozrenske livade

Park prirode

Sokobanja

Mala Jasenova glava

Strogi rezervat pri??ode

Boljevac

Rtanj

Strogi rezervat prirode

Boljevac

Malinik

Strogi rezervat prirode

Bor

Draganište

Strogi rezervat prirode

Knjaževac

10.

Golema reka

Strogi rezervat prirode

Knjaževac

11.

Ciganski potok

Strogi rezervat prirode

Majdanpek

12.

Čoka Njalta sa Pesačom

Strogi rezervat prirode

Majdanpek

13.

Kanjon Boljetinske reke

Strogi rezervat prirode

Majdanpek

14.

Konjska glava

Strogi rezervat prirode

Majdanpek

15.

Lepenski vir

Strogi rezervat prirode

Majdanpek

16.

Šomrda

Strogi rezervat prirode

Majdanpek

17.

Felješana

Strogi rezervat prirode

Majdanpek

18.

Mustafa

Strogi rezervat prirod??

Majdanpek

19.

Bukovo

Strogi rezervat prirode

Negotin

20.

Badnjevo

Park-šuma

Negotin

21.

Rogovinska pećina

Spomenik prirode-speleološki

Boljevac

22.

Lazareva – Zlotska pećina

Spomenik prirode-speleološki

Bor

23.

Vodopad Bigrenog potoka

Spomenik prirode-hidrološki

Knjaževac

24.

Vodopadi velika i mala Ripaljka

Spomenik prirode-hidrološki

Sokobanja

25.

Prerast – Kameni most na rečnom koritu Valja Prerast

Spomenik prirode-geomorgološki

Majdanpek

26.

Kanjon reke Vratne sa dve prerasti

Spomenik prirode-geomorgološki

Negotin

27.

Prerast u kanjonu reke Zemne

Spomenik prirode- geomorgološki

Negotin

28.

Babin zub

Spomenik prirode-botanički

Knjaževac

29.

Suteska Sikolske reke sa vodopadom na Mokranjskoj steni

Spomenik prirode

Negotin

30.

Rajkova pećina

Spomenik prirode

Majdanpek

31.

Bigrena akumulacija Beli izvorac

Spomenik prirode

Majdanpek

32.

Rezervat u Todorovoj reci

Spomenik prirode

Majdanpek

33.

Rezervat u potoku Reu

Spomenik prirode

Majdanpek

34.

Pećina Baranica

Spomenik prirode

Knjaževac

35.

Dolina potoka Bigar

Spomenik prirode

Knjaževac

36.

Tupižnička ledenica

Spomenik prirode

Knjaževac

* Van obuhvata prostornog plana

Izvor podataka: Prostorni plan Republike Srbije, Beograd 1996. godine, Zavod za zaštitu prirode Srbije, Beograd, 2008. godine

Na području Prostornog plana nalazi se 13 zaštićenih međunarodno značajnih centara biodiverziteta, i to: četiri međunarodno značajna staništa ptica (Important Bird Areas-IBAs), šest međunarodno značajna biljna područja (Important Plant Areas-IPAs), kao i tri međunarodno značajna staništa leptira (Prime Butterfly Areas-PBAs).

Tabela 36. Međunarodno značajna staništa ptica

(Important Bird Areas-IBAs)

Naziv IBA

Površina

Opština

br.

(ha)

Suva planina

20 000

Zaječar, Knjaževac, Pirot*, Dimitrovgrad*

Zlotska klisura – Dubašnica

10 000

Bor, Žagubica*

Đerdapska klisura

65 000

Kladovo, Majdanpek, Golubac*

Mala Vrbica

2 000

Kladovo

* Van obuhvata prostornog plana

Izvor podataka: Zavod za zaštitu prirode Srbije, Beograd, 2007. godine

Tabela 37. Međunarodno značajna biljna područja

(Important Plant Areas-IPAs)

Naziv IPA

Površina

Opština

br.

(ha)

Đerdap

65 293,30

Kladovo, Majdanpek, Negotin, Golubac*, Kučevo*

Kladovo – Radujevac

Kladovo

Veliki krš i stol

2 483,31

Bor, Majdanpek

Klisura Lazareve reke

1 916.97

Bor, Boljevac

Rtanj

7 007,46

Boljevac, Sokobanja

Stara planina

54 408,21

Knjaževac, Pirot*, Dimitrovgrad*

* Van obuhvata prostornog plana

Izvor podataka: Zavod za zaštitu prirode Srbije, Beograd, 2007. godine

Tabela 38. Međunarodno značajna staništa leptira

(Prime Butterfly Areas-PBAs)

Naziv PBA

Površina

Opština

br.

(ha)

Majdanpek-Rudna Glava

885

Majdanpek

Stara planina

14 200

Knjaževac, Pirot*

Stol

200

Bor

* Van obuhvata prostornog plana

Izvor podataka: Zavod za zaštitu prirode Srbije, Beograd, 2007. godine

Na području Borskog i Zaječarskog upravnog okruga nalazi se 19 zaštićenih nepokretnih kulturnih dobara, koja su zastupljena u vidu 8 kulturnih dobara od izuzetnog značaja (tri spomenika kulture, jedno prostorno kulturno-istorijska celina i četiri arheološka nalazišta), i 11 kulturnih dobara od velikog značaja (devet spomenika kulture, jedno prostorno kulturno-istorijska celina, jedno arheološko nalazište).

Po svojim karakteristikama i značaju posebno se izdvaja arheološko nalazište Gamzigrad, nepokretno kulturno dobro od izuzetnog značaja (Odluka o utvrđivanju nepokretnih kulturnih dobara od izuzetnog i velikog značaja, „Službeni glasnik RS”, br. 14/79 i 30/89), koje se nalazi na području opštine Zaječar. Od 29. juna 2007. godine, arheološko nalazište Gamzigrad se nalazi i na Listi svetske kulturne i prirodne baštine UNESSO-a, upisano pod nazivom „Gamzigrad – Romulijana, Galerijeva palata”, čime je steklo i međunarodni status zaštite (http://whc.unesco.org/en/list/1253).

Tabela 39. Zaštićena nepokretna kulturna dobra

R. br.

Naziv nepokretnog kulturnog dobra

Vrsta nepokretnog kulturnog dobra

Opština

Kulturna dobra od izuzetnog značaja

Deo rimskog Limesa, Trajanova tabla i deo puta

Spomenik kulture

Kladovo

Lepenski vir

Spomenik kulture

Majdanpek

Hajduk Veljkova barutana

Spomenik kulture

Negotin

Kompleks Negotinskih pivnica

Prostorna kulturno-istorijska celina

Negotin

Gamzigrad

Arheološko nalazište

Zaječar

Pontes

Arheološko nalazište

Kladovo

Karataš

Arheološko nalazište

Kladovo

Rudna glava

Arheološko nalazište

Majdanpek

Kulturna dobra od velikog značaja

Manastir Lapušnja

Spomenik kulture

Boljevac

10.

Tvrđava Fetislam

Spomenik kulture

Kladovo

11.

Crkva Sv. Bogorodice

Spomenik kul??ure

Knjaževac

12.

Manastir Gornja Kamenica

Spomenik kulture

Knjaževac

13.

Stara topionica

Spomenik kulture

Majdanpek

14.

Manastir Koroglaš

Spomenik kulture

Negotin

15.

Stara crkva

Spomenik kulture

Negotin

16.

Kuća Stevana Mokra??ca

Spomenik kulture

Negotin

17.

Soko grad

Spomenik kulture

Sokobanja

18.

Staro gradsko jezero

Prostorna kulturno-istorijska celina

Negotin

19.

Ravna – Timacum Minus

Arheološko nalazište

Knjaževac

Izvor podataka: Prostorni plan Republike Srbije, Beograd 1996. godine

Pored navedenih nepokretnih kulturnih dobara na području Regionalnog prostornog plana nalazi se i Tursko kupatilo u Sokobanji, kao i Knez Milošev konak u Brestovačkoj banji.

Potencijali

Ekološka očuvanost, bogatstvo i raznovrsnost flore i faune, bogastvo akvatorija, kao i predeone karakteristike čine značajan potencijal za razvoj turizma i drugih privrednih aktivnosti. Poseban potencijal ovog područja čine Nacionalni park „Đerdap”, Park prirode Stara planina, arheološko nalazište Gamzigrad, kao i druga prirodna i kulturna dobra na području Timočke krajine.

Zaštićena prirodna i kulturna dobra predstavljaju svojevrstan potencijal planskog područja za razvoj turizma, i to: kulturno-manifestacionog, ekskurzionog, sportsko-rekreativnog, ekolo??kog, izletničkog, lovnog i slično.

Problemi i ograničenja

Opšti problemi i ograničenja u oblasti zaštite prirodnih i nepokretnih kulturnih dobara ogledaju se u nezadovoljavajućem korišćenju i zaštiti, i to iz više razloga – usporen (ponekad višedecenijski) proces istraživanja i proglašenja zaštite, nedostatak finansijskih sredstava ali i organizacione slabosti za preduzimanje svih potrebnih aktivnosti i radova na prevenciji i zaštiti, prekomerna i neplanska seča šuma i bespravna i neplanska izgradnja, nedovoljna edukacija svih korisnika prostora, nezadovoljavajuća marketinška aktivnost na promociji vrednosti i značaja ovih dobara, manja mobilnost stanovništva uslovljena opštom nerazvijenošću i nižim stepenom integrisanosti područja Timočke krajine u prostor Republike Srbije.

5.7. Zaštita životne sredine

Zaštita životne sredine se u Regionalnom prostornom planu ostvaruje izradom strateške procene uticaja na životnu sredinu. Strateška procena uticaja na životnu sredinu (u daljem tekstu: strateška procena) je proces kojim se obezbeđuje integracija zaštite životne sredine i održivog razvoja u postupku pripreme i donošenja planova i programa, uključujući i prostorne planove. Procenjivanjem uticaja prostornog plana – varijantnih i planskih rešenja, definišu se mere za ograničavanje ili elimisanje negativnih i uvećavanje pozitivnih uticaja na životnu sredinu i kvalitet života. Sastavni deo postupka strateške procene su konsultacije sa zainteresovanim organima i organizacijama i sa stanovništvom područja za koje se rade prostorni plan i strateška procena, u cilju obezbeđivanja efikasne zaštite životne sredine i održivog razvoja planskog područja.

6. Polazne osnove za definisanje pravila korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja

Saglasno odredbama člana 16. Pravilnika o sadržini i izradi planskih dokumenata propisana je izrada Pravila korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja, i to naročito pravila za:

– korišćenje i zaštitu prirodnih resursa (poljoprivredno zemljište, šume i šumsko zemljište, vode i vodno zemljište);

– razvoj i uređenje mreže naselja (izgrađena područja i područja predviđena za izgradnju – tradicionalna područja – seoska naselja);

– prostorni razvoj prigraničnih i pograničnih područja;

– prostorni razvoj i uređenje ruralnih područja;

– prostorni razvoj i razmeštaj privrednih delatnosti;

– prostorni razvoj i razmeštaj uslužnih delatnosti i javnih službi;

– prostorni razvoj, razmeštaj i korišćenje infrastrukturnih sistema;

– zaštitu životne sredine;

– zaštitu prirodnih i kulturnih dobara;

– korišćenje i uređenje prostora od interesa za odbranu zemlje i zaštitu od elementarnih nepogoda.

Pravila će se odrediti na osnovu prethodno utvrđenih kriterijuma, a posebno se insistira na definisanju prostornih celina, od kojih svaka pojedinačno treba da sadrži pravila u okviru osnovnih kategorija korišćenja zemljišta. U tom smislu, neophodno je prostor bilansirati u postojećem i planiranom stanju prema osnovnim kategorijama korišćenja zemljišta i to:

– građevinsko;

– poljoprivredno;

– šumsko;

– vodno.

Jedan od najznačajnijih kriterijuma je kompatibilnost funkcija objekata planiranoj nameni, tj. da su građevinski objekti kompatibilni građevinskom zemljištu, poljoprivredni objekti kompatibilni poljoprivrednom zemljištu, šumski objekti kompatibilni šumskom zemljištu i vodni objekti kompatibilni vodnom zemljištu.

Pravilima treba detaljno da se prikaže i način izgradnje ili rekonstrukcije objekata u zonama tradicionalne gradnje sa specifičnim arhitektonskim elementima. Kako postoji mogućnost da se ovakve zone nađu u svim osnovnim kategorijama korišćenja zemljišta neophodno je striktno poštovanje, prethodno navedenih, opštih pravila.

Pravila treba da budu precizno definisana uz obavezujuće smernice za niže hijerarhijske nivoe. Posebno treba izdvojiti prostorne celine za koje je obavezna izrada planova detaljne regulacije u smislu detaljnije razrade ili načina pribavljanja zemljišta.

Pri određivanju pravila uvažiti kriterijum da se planovi detaljne regulacije obavezno izrađuju za građevinska područja u naseljima na lokacijama pogodnim za društveno-ekonomski razvoj.

Pravila koja se odnose na prostorne zone propisati tako da se može saglasno odredbama člana 57. Zakona o planiranju i izgradnji pristupiti izdavanju akta o urba??ističkim uslovima za područja za koje nije predviđena izrada urbanističkih planova, a u cilju pojednostavljivanja izrade planske dokumentacije za pribavljanje odobrenja za izgradnju. Na taj način, omogućava se lokalnim samoupravama koja imaju ograničena finansijska sredstva da brže dođu do neophodnih planova i programa, a u cilju privlačenje domaćih i stranih investicija.

7. Pregled i ocena postojeće dokumentacije i podloga za izradu Regionalnog prostornog plana

7.1. Izvod iz postojeće planske dokumentacije

Prostorni plan Republike Srbije

Po odredbama Prostornog plana Republike Srbije Timočka krajina se pominje kao deo sa značajnim potencijalima i relativno dobrim saobraćajnim položajem i dostupnošću.

Među prioritetnim pošumljavanjem, planirano pošumljavanje za sliv vodne akumulacije Timok–Grlište (11,44 km²).

U okviru regionalnih sistema za snabdevanje stanovništva vodom, prikazan je i Timočki regionalni sistem, koji obuhvata čitav sliv Timoka, sa postojećom akumulacijom Grlište i planiranim akumulacijama Bogovina5 na Crnom Timoku, Žukovac, Okolište, i još dve manje akumulacije (Brestovačka reka,6 i Krivelj na Kriveljskoj reci).

Timočka zona kao jedna od zona za eksploataciju metaličnih mineralnih sirovina, pripada Timočkom rudnom rejonu gde je razvijena proizvodnja bakra i zlata.

Kroz Timočku zonu prolazi i magistralni gasovod Niš–Knjaževac–Zaječar–Bor–Prahovo.

______________________

5 Akumulacija je realizovana

6 Akumulacija Borsko jezero je realizovana

Dolina Timoka je jedna od dolina sa najpovoljnijim karakteristikama sa stanovišta lokacionih povoljnosti za razvoj većih industrijskih centara, složenih privredno-industrijskih, lučko-industrijskih i slobodnih zona. U okviru potencijalnih pojaseva industrijskog razvoja, u Timočkom pojasu nalaze se Prahovo, Negotin, Zaječar i Knjaževac kao potencijalni industrijski centri.

U okviru Timočke zone, jedan od autoputskih koridora planiranih u dugoročnom periodu čini i koridor autoputa na pravcu Đerdap II–Zaječar–Niš. Takođe, predviđena je dogradnja neizgrađenih deonica magistralnih puteva M-4 Markovac–Bor, planirana je i izgradnja novog magistralnog puta Požarevac–Žagubica–Bor, kao i niz magistralnih obilaznica, od kojih bi za ovaj prostor bila značajna obilaznica koja prolazi kroz Bor, Kladovo, Knjaževac, Zaječar.

Pored ostalih luka, planirano je aktiviranje pristaništa u Kladovu, dok je Bor jedna od predviđenih lokacija koja se rezerviše i čuva kao prostor za budući aerodrom.

Planira se elektrifikacija postojećih pruga, između ostalih i pruga Požarevac–Bor–Zaječar, kao i dogradnja više pruga radi kompletiranja mreže, među kojima je i jednokolosečna pruga Zaječar–Bogovina–Ćićevac.

U okviru turističke regije – Kučajske planine, izdvojeno je Borsko jezero, sa nacionalnim rangom, dok je u okviru Đerdapske zone izdvojeno Kladovo, takođe u nacionalnom rangu.

U Timočkoj zoni sa glavnim industrijskim centrima Borom, Zaječarom, Negotinom, Prahovom i Majdanpekom, osnovni problemi su zagađenost vazduha, zagađenost reka i najvećim delom nesanirane posledice masovne eksploatacije metalnih sirovina, pa su propisane sledeće aktivnosti:

– modernizacija i rekonstrukcija metalurško-hemijskog kompleksa u Boru;

– gasifikacija svih pet navedenih naselja i toplifikacija centralnih i stambenih delova naselja;

– prečišćavanje otpadnih voda, tako da se Borska reka, Pek, Dunav i Timok dovedu u propisanu klasu;

– rešenje saobraćaja u Boru i Zaječaru (izgradnja obilaznica);

– rešenje za industrijski otpad u Boru, Zaječaru i Prahovu.

Lokaliteti kod kojih će se i dalje javljati prekoračenja graničnih vrednosti, između ostalih ubrajaju se Bor, Negotin, Zaječar, Knjaževac u trećoj i četvrtoj kategoriji.

PPRS-om je predviđeno donošenje Regionalnog prostornog plana, a u toj zoni prioritet u donošenju prostornih planova područja posebne namene imaće prostorni plan posebne namene za Borski rudarski basen.

Prostorni plan područja sliva vodoakumulacije „Bogovina”

Prostornim planom Republike Srbije utvrđeno je plansko rešenje za formiranje regionalnog Timočkog sistema – podsistem Crni Timok sa akumulacijom Bogovina za snabdevanje stanovništva vodom, uz korišćenje dela značajnih izvorišta voda.

Ovaj prostorni plan obuhvata područje površine 343,89 km² na teritoriji opštine Boljevac, odnosno cele katastarske opštine Krivi Vir, Lukovo i Jablanica i delove katastarskih opština Mali Izvor (sa naseljem), Ilino i Mirovo (sa naseljem Rtanj), Valakonje i Bogovina. Obuhvata 97,7% površine slivnog područja.

Prostornim planom obezbeđuje se usklađivanje razvoja, korišćenja i uređenja obuhvaćenog područja sa tehničko-tehnološkim rešenjem podsistema Crni Timok i uslovima koji se uspostavljaju radi sanitarno-tehničke zaštite izvorišta vodosnabde??anja.

Slivno područje vodoakumulacije Bogovina Prostornim planom podeljeno je po stepenima sanitarne zaštite na tri zone (zona neposredne zaštite izvorišta, uža zona sanitarne zaštite izvorišta, šira zona sanitarne zaštite izvorišta).

Na području Prostornog plana planirana je etapna realizacija objekata regionalnog vodosistema Bogovina–podsistem Crni Timok, i to:

Objekti prve etape: sistem vodozahvatnih objekata u sektoru izvorišta Mrljiš, cevovod sirove vode od sektora Mrljiš do profila buduće brane, postrojenje za prečišćavanje vode Bogovina. Objekti druge etape su: brana sa pratećim objektima, akumulacija Bogovina, druga etapa postrojenja za prečišćavanje vode Bogovina.

Za potrebe izgradnje svih objekata podsistema „Crni Timok” ovim prostornim planom se rezerviše prostor ukupne površine od 537,6 ha.

Zemljište u zoni neposredne zone zaštite isključuje se iz poljoprivredne proizvodnje i šumarstva.

Lokalnu zajednicu naselja formiraće Jablanica i Krivi Vir sa centrom u Lukovu. Ostala naselja Rtanj i Mali Izvor gravitiraće ka opštinskom centru Boljevcu.

Za potrebe razvoja i uređenja rekreativno-turističkih prostora, Prostornim planom se ustanovljuje sledeći koncept celina i podcelina:

Celina A – središnji dolinski turistički kompleks intenzivnijeg korišćenja (za izletničku rekreaciju, izletnički, stacionarni i tranzitni turizam, vikend i kamp smeštaj) sa dve podceline;

Celina B – južni planinski turistički kompleks umerenog korišćenja (za izletničku rekreaciju, izletnički stacionarni i delom tranzitni turizam) sa dve podceline;

Celina V – severni planinski turistički kompleks ekstenzivnog korišćenja (za lov, planinarenje i delom sportski ribolov, uz različite vidove ekološkog turizma) sa dve podceline.

Rekreativno-turističku ponudu u prostoru predstavljaće jezero (podcelina A1), ribolovne staze (podcelina A1, A2 i B1), izletničko-planinarske staze (u svim podcelinama), lovišta (podceline B2 i V1), prostori prirodnih vrednosti od izuzetnog značaja (podceline B1 i V2), mala alpska skijališta (podcelina B1).

Turističku suprastrukturu područja predstavljaće sadržaji u: postojećim naseljima, novim sadržajima pored jezera (podcelina A1), i motel „Rtanj” (između celina A i B).

Na području Prostornog plana prioritet ima izmeštanje lokalnih kategorisanih i nekategorisanih puteva iz zone potapanja i zone neposredne zaštite izvorišta izgradnjom alternativnih puteva značajnih za egzistenciju lokalnog stanovništva, i to: u prvoj etapi podsistema „Crni Timok” realizovaće se put od R – 247, obilaznica oko izvorišta „Mrljiš”; u drugoj etapi podsistema vodosnabdevanja „Crni Timok” planirana je realizacija sledećih puteva: put od ušća reka Arnaute do Malog Izvora, put Mali Izvor–Jablanica–Radovanska reka, put od Radovanske reke do lokaliteta Gorumuš.

Planirani razvoj lokalne saobraćajne infrastrukture ostvariće se: izgradnjom novih lokalnih puteva: puta od R-120a, puta od Malog Izvora do lokaliteta Božurova čuka, puta Mali Izvor–Grapčina–put ka Jablanici, kao i rehabilitacijom postojećih lokalnih puteva u kojoj će prioritet imati oni kategorisani putevi kojima se obezbeđuje funkcionalno integrisanje i saobraćajno povezivanje postojećih i planiranih aktivnosti, i to: put Boljevac–Mali Izvor–lokalitet Keja, put Jablanica–lokalitet Vrelo (L-17), put Mali Izvor–lokalitet Saljinska čuka.

Zaštita životne sredine od uticaja saobraćaja ostvarivaće se:

– obezbeđenjem prateće infrastrukture u funkciji sanitarne zaštite izvorišta duž magistralnog i regionalnog puta i planirane železničke pruge, kao i duž lokalnih javnih puteva u užoj zoni zaštite;

– formiranjem zaštitnog pojasa sa visokom i niskom vegetacijom duž magistralnog puta, radi smanjenja disperzije aerosedimenata;

– sanitarno-higijenskim uređenjem postojećih i planiranih saobraćajnih objekata (benzinske pumpe, autoservisa i sl.);

– kontrolom sprovođenja propisanih režima saobraćaja po zonama zaštite izvorišta vodosnabdevanja, prirodnih i kulturnih dobara.

Pored postojećih, za obezbeđenje potrebnih količina vode koristiće se i novo izvorište na vodotoku Velike Suvaje, odmah ispod ušća Male Suvaje, sa vodom I klase kvaliteta i orijentacionim minimalnim proticajem od Ljmin. = 52,7 l/s.

Iz postojećeg izvorišta vodosnabdevanja vrela „Mirovštica”, pored Boljevca i Malog Izvora, snabdevaće se i potrošači iz naselja Rtanj. Za priključenje potrošača u naselju Rtanj planirana je izgradnja crpne stanice nad kaptažom „Mirovštice” i potisni cevovod do naselja Rtanj.

Prikupljanje i odvođenje otpadnih voda naselja (stanovništva i stočarskih farmi), apartmanskih-vikend naselja, autokampova, motela, mlekara, sportsko-rekreativnih i parking površina, će se izvoditi sa jedinstvenim kanalizacionim sistemom. Otpadne vode će se distribuirati do lokacije budućeg postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda Boljevca, radi prečišćavanja do nivoa potrebnog za očuvanje propisane II (IIa) klase kvaliteta vode pre upuštanja u reku Arnautu. Prioritet u izgradnji kanalizacije imaju naselja Mali Izvor i Jablanica. Atmosferske otpadne vode, koje neće biti obuhvaćene jedinstvenim kanalizacionim sistemom, uvodiće se otvorenim kanalima u lokalne recipijente.

Zagađene atmosferske vode sa magistralnog, regionalnog i lokalnih javnih puteva u užoj zoni zaštite izvorišta vodosnabdevanja, pre upuštanja u vodotok prečišćavaće se separatnim sistemima do nivoa potrebnog za očuvanje propisane II (IIa) klase kvaliteta vode.

U cilju zaštite akumulacije od nanosa predviđena je izgradnja tipskih bujičnih pregrada korisne visine od 5,0 m, i to na: reci Valja Saka, Radovanskoj reci, Mirovskoj reci, Velikoj Suvaji, Lopušnjem potoku i Lukavici.

Radi obezbeđenja elektroenergetskih potreba planirana je izgradnja javne trafostanice 35/10 kV u Lukovu, proširenje kapaciteta trafostanice 35/10 kV „Rtanj” sa 1,6 MVA na 1x4 MVA i izgradnja nove trafostanice 35/10 kV, 2x4 MVA, na lokaciji postrojenja za prečišćavanje vode „Bogovina”.

Transformatorska stanica 35/10 KV „Rtanj” napajaće potrošače na području atara naselja Rtanj, Mirovo, Ilino i Gornje Ruište. Transformatorska stanica u Lukovu napajaće naselja Lukovo, Krivi Vir i Jablanicu. Naselje Mali Izvor napajaće se novim dalekovodom 10 kV iz pravca Boljevca.

Prostornim planom određena su građevinska područja za naselja i za područja van naselja, takođe se Planom utvrđuju smernice i osnove korišćenja, izgradnje i uređenja građevinskog područja i komunalnog opremanja i uređenja naselja.

Gustina naseljenosti za sva naselja biće oko 40 stanovnika po ha građevinskog zemljišta.

U toku realizacije podsistema vodosnabdevanja „Crni Timok” na području zone potapanja i zone neposredne zaštite izvorišta predviđeno je: raseljavanje 31 domaćinstva, rušenje stambeno-ekonomskih objekata domaćinstava ukupne bruto građevinske površine od 13.108 m², eksproprijacija 537,62 ha zemljišta.

Na području Prostornog plana zaštićena su sledeća kulturna dobra:

1. manastir Krepičevac iz XVI veka, na uzvišenju desne dolinske strane Radovanske reke, udaljen oko 4,5 km od naselja Jablanica;

2. crkva Lopušnja iz prve polovine XVI veka, u blizini naselja Lukovo, oko 1,5 km južno od magistralnog puta;

3. crkva Lozica iz XVI veka, u blizini naselja Krivi Vir, oko 0,7 km južno od magistralnog puta;

4. kompleks zgrada iz XIX veka u Lukovu: kafana Milije Petrovića, kafana „Hajduk Veljko” Ljubisava Miletića, crkva Sv. Bogorodice, građena 1895. godine, stara škola iz 1870. godine i spomen česma poginulima od 1912. do 1918. godine;

5. zgrada stare osnovne škole u Jablanici;

6. zgrada stare opštine u Krivom Viru.

1. u katastarskoj opštini Mali Izvor: (a) brdo Straža, sa nalazima iz perioda starijeg gvozdenog doba, (b) vodenica i ostaci valjavice Petra Jovanovića, (v) kuća sa ugaonim tremom Petra Lukića, (g) kuća Živojina Radisavljevića i (d) kuća Ilinke Petrović;

2. u katastarskoj opštini Lukovo: (a) Prešanovac, sa nalazima iz perioda starijeg gvozdenog doba, (b) Vrelo, sa nalazima iz perioda Konstantina I, (v) brdo Lazina, sa ostacima kastela iz rimskog perioda, (g) tursko groblje sa ostacim srednjovekovnog naselja, (d) vodenica Jordana Grujića, (đ) vodenica Radenka Stankića, (e) vodenica ortaka Radenka i Gruje, (ž) kuća sa vajatom Danice Milojević, (z) kuća Milisava Jankovića, (i) kuća Vladimira Mladenovića, (j) kuća Žike Trailovića, (k) kuća Biserke Stević, (l) Šontin bunar sa tremom i (lj) zgrada električne centrale;

3. u katastarskoj opštini Jablanica: (a) kuća sa središnjim tremom Ratka Jevtića, (b) kuća sa ugaonim tremom Vladimira Petrovića, (v) kuća sa ugaonim tremom od brvana Srđana Slavkovića, (g) koš sa ambarom Vidosava Veličkovića, (d) koš sa ambarom Mihajla Mikića i (đ) seoska česma koju je podigao zidar Paunović;

4. u katastarskoj opštini Krivi Vir: (a) crkva Blagoveštenja, (b) vodenica Milana Joksimovića, (v) dve vodenice porodice Đokić, (g) vodenica Vojislava Živkovića, (d) kuća Ljubiše Mitića, (đ) kuća porodice Nikodijević i (e) bunar Vukadina Spasića.

Na području Prostornog plana zaštićena su sledeća prirodna dobra:

– „Rtanj”, strogi prirodni rezervat, površine 15,0 ha, sa mešovitom sastojinom jele i bukve;

– „Mala jasenova glava”, strogi prirodni rezervat, površine 6,3 ha, sa mešovitom sastojinom tise, bukve i mečje lesike.

Zbog svojih prirodnih (geomorfoloških, hidrografskih i vegetacionih odlika) i ambijentalnih vrednosti za zaštitu evidentirani su:

– „Žljebura”, impozantna krečnjačka klisura Radovanske reke sa ponorskim tokom, više pećina, vrelima, retkim pticama i drugim značajnijim faunističko-florističkim odlikama;

– Vrelo Crnog Timoka u Krivom Viru kao karakterističan hidrografski objekat, sa jedinstvenim ambijentalnim odlikama vrela i okoline.

Prostorni plan je predvideo usaglašavanje urbanističkih planova (postojećih i budućih) sa ovim prostornim planom.

Prostorni plan područja arheološkog

nalazišta Romulijana

Prostorni plan obuhvata cele katastarske opštine Gamzigrad i Zvezdan na teritoriji opštine Zaječar. Granica područja Plana čini i granicu zaštitne zone područja arheološkog nalazišta, odnosno, predeonu celinu oko prostora zaštićene okoline utvrđene carske palate Romulijana i memorijalnog kompleksa na Maguri, i obuhvata površinu od oko 2.685,7 ha.

Predeona celina područja arheološkog nalazišta obuhvata ceo prirodni amfitetar na desnoj obali Timoka, dolinu i terase Timoka sa naseljima i saobraćajnicama i uži pojas strme leve obale Timoka.

Po odredbama Prostornog plana Republike Srbije arheološko nalazište Romulijana – Gamzigrad predviđeno za upis u Listu svetske prirodne i kulturne baštine UNESCO, u tom smislu razvoj svih aktivnosti, organizacija, uređenje i korišćenje prostora na teritorijama KO Gamzigrad i KO Zvezdan biće usklađeni sa kriterijumima zaštite, revitalizacije i kulturološkog korišćenja Svetske kulturne baštine.

Razvoj područja Plana je ciljno vezan za grad i opštinu Zaječar, za Timočki okrug, kao i za čitavu širu oblast Timočke krajine. U tom smislu, glavni razvojni motivi područja Plana biće arheološko nalazište (posebno utvrđena carska palata i memorijalni kompleks na Maguri), Gamzigradska Banja i tok Crnog Timoka, kao i postojeća naselja Zvezdan i Gamzigrad, sa lokalnim komplementarnim aktivnostima, u kontekstu razvoja opštine i grada Zaječara.

Među ciljevima razvoja, prioritet će se dati razvoju turizma i rekreacije, uz optimalno vrednovanje lokalnih komplementarnih aktivnosti (šumarstva, poljoprivrede, vodoprivrede, energetike iz čistih, obnovljivih izvora, zanatstva, domaće radinosti, saobraćaja, javnih službi i dr.). Na ovom području mogući su sledeći vidovi turizma: turizam na vodi, tranzitni turizam, banjski turizam, kulturološki turizam, lovni turizam i seoski turizam.

Među prirodnim potencijalima za razvoj područja Plana, najznačajniji su termomineralni izvori i prirodni ambijent Gamzigradske Banje, reka Crni Timok sa dolinom, kao i predeo prirodnog amfiteatra i pobrđa sa šumom, poljoprivrednim zemljištem i malim vodotocima (posebno Seliški potok).

Na području grada Zaječara postoji uređena park–šuma „Kraljevica”, sa gradskim sportsko-rekreativnim kompleksom. U blizini područja postoje još dve lokacije izvora kvalitetne termomineralne vode – u Šarbanovcu (KO Šarbanovac, opština Bor) i u Nikoličevu (KO Nikoličevo, opština Zaječar), koji bi mogli, uz odgovarajuće uređenje, da se uključe u ponudu Gamzigradske Banje. Oko Zaječara nalazi se nekoliko veštačkih akumulacija, a području je najbliže jezero Grlište (sa prirodnim vrednostima Lenovačke pećine, Lenovačkog vrela, Lasovačke pećine i kultnih izvora).

Među stvorenim vrednostima područja Plana najveći značaj ima arheološko nalazište Romulijana kao najznačajnije kulturno dobro istočne Srbije, odnosno najznačajnije dobro Timočke krajine i opštine Zaječar.

Arheološki lokaliteti mogući za prezentaciju:

a) u zoni I stepena zaštite

1. Antička utvrđena carska palata Felidž Romuliana

2. Antička građevina

3. Spratna antička žitnica „Malo gradište”

4. Antička građevina „Konjske štale”

5. Antička građevina

6. Antička građevina

7. Antička građevina

8. Deo trase antičkog puta, „Magura”

9. Tetrapilon, „Magura”

10. Antička građevina sa atrijumom, „Magura”

11. Kasnoantički sakralni kompleks (mauzoleji Galerija i Romule sa tumulima), „Magura”

12. Antički zid, „Magura”

13. Antička građevina

b) u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena

1. „Rimski majdan”

2. Lokalitet nepoznatog sadržaja (zid), „Krovalj”

v) u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena

1. Zanjevačka crkva, „Zanjevac”

g) u zoni III stepena zaštite

1. Srednjevekovna nekropola, „Rimsko groblje”

2. Crkva, „Golaja”

3. Praistorijsko nalazište, „Banjska stena”, Gamzigradska Banja

4. Praistorijsko, antičko i srednjevekovno nalazište, „Banjska stena”, Gamzigradska Banja

5. Praistorijsko naselje, „Beligovo”

6. Antička građevina, „Kravarnik”, Gamzigr??d

d) van područja arheološkog nalazišta i van područja Plana

1. Antička građevina (KO Šarbanovac, opština Bor)

Ostali arheološki lokaliteti (na osnovu otkrivenog pokretnog arheološkog materijala):

a) u zoni I stepena zaštite

1. Praistorijsko naselje

2. Praistorijska nekropola

3. Srednjevekovna nekropola

4. Praistorijska nekropola

5. Praistorijska nekropola, „Magura”

b) u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena

1. Praistorijsko naselje, „Miletov bunar”

2. Praistorijsko, antičko i srednjevekovno nalazište, „Selište”

3. Praistorijsko i antičko nalazište, „Selište”

4. Praistorijsko i antičko nalazište, „Selište”

5. Antičko nalazište, „Selište”

6. Lokalitet nepoznate sadržine, „Selište”

7. Praistorijsko i antičko nalazište, „Selište”

8. Antička nekropola, „Selište”

9. Praistorijsko naselje, „Varzari”

10. Praistorijsko naselje ili nekropola, „Varzari”

11. Praistorijsko naselje

12. Praistorijsko i antičko nalazište

13. Praistorijsko naselje

v) u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena

1. Antička nekropola, „Nemčin breg”

2. Srednjevekovna nekropola, „Zanjevac”

3. Praistorijsko naselje, „Selište”

4. Antički keramički vodovod, „Selište”

5. Praistorijsko naselje i antički keramički vodovod, „Selište”

6. Praistorijsko naselje, „Selište”

7. Praistorijsko i antičko nalazište, „Nikolin savat”

8. Praistorijsko naselje, ili nekropola i antički keramički vodovod, „Nikolin savat”

g) u zoni III stepena zaštite

1. Praistorijsko naselje

2. Praistorijsko naselje, Zvezdan

3. Antičko nalazište, stara železnička stanica, Zvezdan

4. Praistorijsko i antičko nalazište, Zvezdan

5. Praistorijsko naselje, Zvezdan

6. Nalazište iz latenskog perioda, Gamzigrad

7. Praistorijsko nalazište, Gamzigrad

8. Praistorijska nekropola, Gamzigrad

9. Praistorijsko nalazište, Gamzigrad

10. Praistorijsko naselje, „Kravarnik”, Gamzigrad

11. Lokalitet nepoznatog sadržaja, „Kravarnik”, Gamzigrad

12. Praistorijsko naselje, „Beligovo”

13. Praistorijsko naselje ili nekropola, „Beligovo”

d) u zaštitnoj zoni područja arheološkog nalazišta

1. Praistorijsko naselje, Zvezdan

2. Antički keramički vodovod, „Petronj”

3. Praistorijsko naselje i antičko nalazište, „Petronj”

4. Praistorijsko naselje, „Đokin vis”

đ) van područja arheološkog nalazišta i van područja Plana

1. Praistorijska nekropola, Zaječar (KO Zvezdan)

2. Praistorijsko naselje, „Baba Jona” (KO Šarbanovac, opština Bor)

3. Praistorijsko naselje i antičko nalazište, „Buzova kosa” (KO Nikoličevo, opština Zaječar)

4. Praistorijsko naselje ili nekropola i antičko naselje, „Buzova kosa” (KO Nikoličevo, opština Zaječar)

Na području arheološkog nalazišta evidentirana su i sledeća nepokretna kulturna dobra u kategorijama spomenika kulture i prostornih kulturno-istorijskih celina iz XIX i prve polovine XX veka:

a) u zoni III stepena zaštite

1. Hidroelektrana „Gamzigrad”, Gamzigradska Banja

2. Dva stara banjska kupatila u koritu Timoka, Gamzigradska Banja

3. Nekoliko starijih objekata raznih namena, Gamzigradska Banja

4. Stara škola, Gamzigrad

5. Seoski trg sa zemljoradničkom zadrugom, Gamzigrad

6. Seoski trg sa novijim zadružnim domom, Zvezdan

7. Stariji zadružni dom, Zvezdan

8. Osnovna škola, Zvezdan

9. Crkva, Zvezdan

10. Mesna kancelarija, Zvezdan

11. Stari mlin, Zvezdan

12. Stara železnička stanica, Zvezdan

13. Više starih stambenih i privrednih objekata seoskih domaćinstava, Zvezdan (dvadesetak kuća „brvenica” iz XIX i s početka XX veka, ekonomski objekti koševa i ambara sa tremovima i ulaznim kapijama, kao i neke kuće „zidanice” iz perioda između dva svetska rata)

b) u zaštitnoj zoni područja arheološkog nalazišta

1. Utvrđenje „Kravarnik” (KO Zvezdan)

v) van područja arheološkog nalazišta i van područja Plana

1. Utvrđenje „Koilova čuka” (KO Nikoličevo, opština Zaječar)

U direktnoj funkciji zaštite, revitalizacije i kulturološkog korišćenja nepokretn??h kulturnih dobara, po odredbama ovog plana predviđeni su sledeći sadržaji: punkt u utvrđenoj carskoj palati, punktovi parkirališta – terminala na ulazima u zonu I stepena zaštite, etno-kulturni punkt u Zvezdanu, kulturno-rekreativni punktovi – „Rimski majdan” i punkt kulturno-rekreativnih klubova na Crnom Timoku.

Prostorni plan je uvažio najveći deo odredbi u novim izmenama i dopunama GUP-a Zaječara, a za područje Prostornog plana značajne su novoplanirane putne obilaznice na zapadnom delu područja GUP-a, posebno južna magistralna obilaznica, koja od postojećeg magistralnog puta M-5 treba da se odvoji kod postojećeg spoja ovog puta sa regionalnim putem R-105b i da u okviru područja Plana obiđe naselje Zvezdan sa jugozapadne strane. Opredeljenje za izgradnju ove saobraćajnice i preciziranje njene trase posebno su značajni za rešavanje prostora između Zvezdana i sakralnog kompleksa Magura.

Saobraćajno-geografski položaj područja Plana je povoljan, budući da se naslanja na grad Zaječar, da se njegovi glavni razvojni potencijali nalaze uz magistralni put E-761 (Paraćin-Zaječar-Bugarska, na oko 70 km od autoputa E-75), odnosno u blizini magistralnog puta E-771 (Niš-Zaječar-Kladovo-Rumunija) u Zaječaru, da se na oko 100 km od područja nalazi aerodrom u Nišu, kao i da kroz područje protiče reka Crni Timok. Od posebnog značaja je administrativna i funkcionalna gravitacija područja Plana regionalnom centru Zaječar.

Među naseljima na području Plana, po sadržajima i kvalitetu izgrađenosti i uređenosti, prednjači Banja, ali samo u pogledu suprastrukture, javnih saobraćajnih i zelenih površina, sportskih terena, regulacije Timoka i lokalnog vodosnabdevanja. Kod Gamzigrada i Zvezdana stanje izgrađenosti i uređenosti je nepovoljnije. Glavni problemi naselja su u vodosnabdevanju (Gamzigrad sa nehigijenskim lokalnim vodovodom), u kanalizaciji (ne postoji ni u jednom naselju), u komunalnim sadržajima (posebno eliminacija smeća) i u sadržajima javnih službi.

Vodoprivrednu infrastrukturu na području Plana činiće sistemi snabdevanja vodom, zaštite voda, zaštite od voda i uređenja vodnih režima. Za elektrosnabdevanje područja Plana utvrđeni su dugoročni programi potrebne elektroenergetske snage, kao i dugoročni plan napajanja električnom energijom.

Grejanje objekata u postojećim naseljima, planiranim kompleksima i punktovima biće zasnovano na ekološki i ekonomski prihvatljivim energe??tima.

Stanovništvo naselja područja kreće se u 11-godišnjem periodu između dva Popisa (1991. godine i 2002. godine) od stagnacije do blagog povećanja u sva tri naselja, jer su sva naselja oslonjena na Zaječar kao regionalni centar sa pozitivnim demografskim trendom.

Zoniranje prostora područja Plana po glavnim fizičkim i funkcijskim namenama, izvršeno je u odnosu na zone zaštite arheološkog nalazišta. Fizička namena prostora egzaktno obuhvata: a) građevinsko zemljište (sa ostalim neproduktivnim površinama i površinama dva najveća arheološka lokaliteta), b) šume i šumsko zemljište i v) poljoprivredno zemljište (sa površinama Crnog Timoka i potočnih pritoka).

Postojeće građevinsko zemljište na području Plana biće povećano za 28,82% i zauzimaće ukupno 262,4 ha, najvećim delom u pojasu duž Crnog Timoka, u zoni III stepena zaštite područja arheološkog nalazišta. U ovom pojasu se predviđa proširenje građevinskog područja Gamzigradske Banje, izgradnja šest novih, manjih smeštajnih kompleksa, novih punktova, novih saobraćajnica i drugo. Šume i šumsko zemljište na području Plana nalaze se pretežno u višim pojasevima severnog dela KO Zvezdan i zapadnog dela KO Gamzigrad, kao i u okviru površina zone sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena. Poljoprivredno zemljište zauzima sve površine područja Plana van šuma i građevinskog zemljišta.

Dugoročnim programom saobraćaja, na području Plana predviđa se izgradnja južne magistralne obilaznice Zvezdana i Zaječara (M-5), rekonstrukcija postojećeg regionalnog puta R-105b, rekonstrukcija postojećih i izgradnja novih pristupnih i internih saobraćajnica u funkciji arheološkog nalazišta, turizma i naselja, izgradnja deonice regionalnog puta u zoni III stepena zaštite, izgradnja nove severne regionalne obilaznice po GUP-u Zaječara u zoni III stepena zaštite, izgradnja lokalnih puteva, modernizacija i rekonstrukcija postojeće mreže naseljskih ulica, izgradnja javnih parkinga, rekonstrukcija nasipa napuštene pruge uskog koloseka u turistički put, izgradnja izletničkih staza za kretanje pešaka, jahača, planinskih bicikala i delom džipova – grebenskih, panoramskih, radijalnih, dolinskih i veznih, pretežno na trasama postojećih poljskih puteva i staza, kroz celo područje Plana i bližeg okruženja.

7.2. Plansko-razvojni dokumenti

Plansko-razvojni dokumenti značajni za izradu Regionalnog prostornog plana su:

1) Vodoprivredna osnova Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 11/02);

2) Strategija regionalnog razvoja Republike Srbije za period od 2007. do 2012. godine („Službeni glasnik RS”, broj 21/07);

3) Strategija razvoja poljoprivrede Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 78/05);

4) Strategija za smanjenje siromaštva u Republici Srbiji (2003. godina);

5) Nacionalni akcioni plan zapošljavanja za period 2006–2008. godine („Službeni glasnik RS”, broj 45/06);

6) Nacionalna strategija upravljanja otpadom (Zaključak Vlade 05 broj 353-4070/2003-001, od 4. jula 2003.);

7) Uredba o finansiranju Nacionalnog saveta za naučni i tehnološki razvoj („Službeni glasnik RS”, broj 65/06);

8) Strategija razvoja šumarstva Republike Srbije („Službeni glasnik RS’’, broj 59/06);

9) Strategija razvoja turizma Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 91/06);

10) Strategija razvoja energetike Republike Srbije do 2015. godine („Službeni glasnik RS”, broj 44/05) i Uredba o utvrđivanju Programa ostvarivanja Strategije razvoja energetike Republike Srbije do 2015. godine za period od 2007. do 2012. godine („Službeni glasnik RS”, br 17/07, 73/07);

11) Strateški, razvojni i akcioni planovi i dokumenti za pojedine opštine Timočke krajine, i drugo.

7.3. Podaci o stanovništvu, aktivnostima i prostoru

Osnovni izvor za demografske podatke, za potrebe izrade Prostornog plana, su popisi i drugi podaci Republičkog zavoda za statistiku (popisi 1948–2002. godine). Izvor podataka o aktivnostima za nivo opština je, takođe, Republički zavod za statistiku, a nedostajući podaci za nivo naselja obezbediće se anketiranjem i istraživanjem planskog područja. Posebno treba obezbediti podatke o stanovništvu u rasejanju.

Podaci o prostoru, podaci o prirodnim uslovima mogu se preuzeti iz dokumentacije planova, studija, istraživačkih kuća, autora i drugo, a podaci o stvorenim uslovima terenskim istraživanjima, uz korišćenje dokumentacije planova, geodetskih podataka po katastarskim opštinama i drugo.

7.4. Podloge

Za potrebe izrade ovog plana koristiće se postojeće upotrebljive topografske karte u r??zmeri 1:50 000 (TK 50). Prosečna starost sadržaja listova je 19 godina, štampanih u boji (7 boja) formata 50 h 70 cm, sa prikazanom teritorijom površine po listu oko 550 km². Karte su u analognom obliku i po potrebi se može sadržaj svakog lista skenirati. Istovremeno koristiće se karte i u digitalnom obliku, kao i po mogućstvu aerofoto i satelitski snimci. Republički geodetski zavod poseduje topografske karte u razmeri 1:25.000 u digitalnom obliku.

Nosioci izrade ranije tehničke dokumentacije, takođe raspolažu upotrebljivim podlogama, kartama i grafičkim prilozima za područje Regionalnog prostornog plana.

II. REGIONALNI PROSTORNI PLAN

1. Sadržaj Regionalnog prostornog plana

1. Opis granice područja prostornog plana;

2. Obaveze, uslovi i smernice iz planskih dokumenata višeg reda, ovog i susednih područja;

3. Skraćeni prikaz postojećeg stanja (prirodni resursi, stanovništvo, mreža i funkcije naselja, ruralna područja, privredne delatnosti, uslužne delatnosti i javne službe, saobraćaj i infrastrukturni sistemi, životna sredina, prirodna i kulturna dobra i tako dalje);

Ograničenja i potencijali područja prostornog plana:

1. Opšti i posebni ciljevi;

2. Ciljevi razvoja po pojedinim oblastima;

3. Korišćenje i zaštita prirodnih resursa;

4. Razvoj i uređenje mreže naselja;

5. Prostorni razvoj pograničnih i prigraničnih područja;

6. Prostorni razvoj i uređenje ruralnih područja;

7. Prostorni razvoj i razmeštaj privrednih delatnosti;

8. Prostorni razvoj i razmeštaj uslužnih delatnosti i javnih službi;

9. Prostorni razvoj, razmeštaj i korišćenje infrastrukturnih sistema;

10. Zaštita životne sredine;

11. Zaštita prirodnih i kulturnih dobara;

12. Unapređenje regionalnog identiteta;

13. Korišćenje i uređenje prostora od interesa za odbranu zemlje i zaštitu od elementarnih nepogoda.

14. Implementacija Regionalnog Prostornog plana

15. Lista prioritetnih aktivnosti za implementaciju prostornog plana;

16. Učesnici u implementaciji prostornog plana;

17. Mere i instrumenti za implementaciju prostornog plana;

18. Ugovor o implementaciji prostornog plana.

2. Radni tim za izradu Regionalnog prostornog plana

Izradu plana će da vodi i koordinira Republička agencija za prostorno planiranje. Radni tim će da se formira preko Agencije, u skladu sa definisanom metodologijom. Radni tim će da sačinjavaju naučne institucije iz Republike Srbije osposobljene za regionalno planiranje, kao i eksperti za određene teme iz ovog plana.

3. Finansijska sredstva i rokovi potrebni za izradu Regionalnog prostornog plana

3.1. Procenjena finansijska sredstva za izradu

Regionalnog prostornog plana

Za potrebe Programa izvršena je preliminarna procena minimalnih potrebnih finansijskih sredstava. Procenjena cena je uvažila da je obavljeno predfinansiranje – priprema Programa, dok je procena izvršena na osnovu:

1. Odluke Upravnog odbora Inženjerske komore Srbije o načinu određivanja minimalnih cena izrade prostornih planova, urbanističkih planova, urbanističkih projekata i projektne dokumentacije za stambene i stambeno-poslovne objekte;

2. Dopunskih kriterijuma za obračun cena za nerazvijena i demografski ispražnjenja područja.

Sredstva za izradu Regionalnog prostornog plana su obezbeđena Zakonom o budžetu Republike Srbije za 2009. godinu („Službeni glasnik RS”, broj 120/08),7 a preko Republičke agencije za prostorno planiranje.8

Prema osnovnim fazama izrade Regionalnog prostornog plana daje se sledeći raspored procenjenih sredstava:

Tabela 40. Procena finansijskih sredstava potrebnih

za izradu Regionalnog prostornog plana

Br. faze

Naziv faze

(%)

dinara

I faza:

Strategija razvoja planskog područja

do 40 %

10.000.000,00

II faza:

Predlog Prostornog plana

do 50 %

12.500.000,00

III faza:

Isporuka Prostornog plana

do 10 %

2.500.000,00

UKUPNO:

25.000.000,00

3.2. Rokovi izrade Regionalnog prostornog plana

Izrada i donošenje Regionalnog prostornog plana, odvijaće se po sledećoj dinamici:

1. Strategija razvoja planskog područja

Izrada Strategije razvoja planskog područja

Rok: četiri meseca

Stručna kontrola Strategije razvoja planskog područja i usaglašavanje stavova lokalne samouprave i korisnika prostora

Rok: jedan mesec

Izrada finalne verzije Strategije razvoja planskog područja

Rok: jedan mesec

2. Predlog Regionalnog prostornog plana

Izrada radne verzije predloga Regionalnog prostornog plana

Rok: tri meseca

Stručna kontrola radne verzije Predloga regionalnog prostornog plana

Rok: jedan mesec

Izrada finalne verzije predloga Regionalnog prostornog plana

Rok: 15 dana

Obavljanje javnog uvida

Rok: jedan mesec

Finalna redakcija Regionalnog prostornog plana

Rok: 15 dana

Donošenje Regionalnog prostornog plana

Rok: jedan mesec

Ukupan rok za izradu Regionalnog prostornog plana u svim fazama planiran je na 13 meseci.

______________________

7 razdeo 21 Ministarstvo ??ivotne sredine i prostornog planiranja, funkcija 620 – razvoj zajedniice, ekonomska klasifikacija 451 – subvencije javnim nefinansijskim preduzećima i organizacijama.

8 Procenjena minimalna sredstva za izradu plana su 25.000.000 dinara

Od toga, rok za izradu Strategije razvoja planskog područja je šest meseci (sa stručnom kontrolom i redakcijom Strategije razvoja planskog područja), dok je za izradu Predloga regionalnog prostornog plana planiran rok od četiri meseca i 15 dana (sa stručnom kontrolom Predloga regionalnog prostornog plana), a rok za proceduru javnog uvida, finalnu redakciju i donošenje Regionalnog prostornog plana je dva meseca i 15 dana.

4. Usvajanje Regionalnog prostornog plana i overa referalnih karata

Regionalni prostorni plan donosi Vlada. Regionalni prostorni plan sadrži:

1. Tekstualni deo

I. Polazne osnove

1. Opis granice područja prostornog plana;

2. Obaveze, uslove i smernice iz planskih dokumenata višeg reda, ovog i su??ednih područja;

4. Ograničenja i potencijali područja Regionalnog prostornog plana.

II. Ciljevi prostornog razvoja

1. Opšti i posebni ciljevi, zadaci i prioriteti do 2025. godine;

2. Ciljevi ukupnog razvoja i po pojedinim oblastima do 2025. godine

3. Projekcije razvoja ukupno i po pojedinim sektorima i oblastima do 2025. godine

4. Prioriteti razvoja po oblastima i etapama do 2025. godine.

III. Pravila korišćenja, uređenja i zaštite planskog područja

1. Korišćenje i zaštita prirodnih resursa;

2. Razvoj i uređenje mreže naselja;

3. Prostorni razvoj pograničnih i prigraničnih područja;

4. Prostorni razvoj i uređenje ruralnih područja;

5. Prostorni razvoj i razmeštaj privrednih delatnosti;

6. Prostorni razvoj i razmeštaj uslužnih delatnosti i javnih službi;

7. Prostorni razvoj, razmeštaj i korišćenje infrastrukturnih sistema;

8. Zaštita životne sredine;

9. Zaštita prirodnih i kulturnih dobara;

10. Korišćenje i uređenje prostora od interesa za odbranu zemlje i zaštitu od elementarnih nepogoda.

IV. Implementacija Regionalnog prostornog plana

1. Implementacija Regionalnog prostornog plana

2. Implementacija Prve etape (do 2013. godine) Regionalnog prostornog plana

2.1. Lista prioritetnih aktivnosti za implementaciju prostornog plana;

2.2. Učesnici u implementaciji prostornog plana;

2.3. Mere i instrumenti za implementaciju prostornog plana;

2.4. Ugovor o implementaciji prostornog plana.

2. Grafički deo

Grafički deo Regionalnog prostornog plana sadržaće referalne karte u razmeri 1:100 000, i to:

1. Referalna karta br. 1

Namena prostora;

2. Referalna karta br. 2

Mreža naselja, funkcija, javnih službi

i infrastrukturnih sistema;

3. Referalna karta br. 3

Prirodni resursi i ruralna područja, zaštita

životne sredine i prirodnih i kulturnih dobara.

Osim toga, sadržaće i seriju tematskih karata uz tekst, u odgovarajućoj razmeri.

Vlada donosi Regionalni prostorni plan Uredbom o utvrđivanju planskog dokumenta, kojom će bliže biti propisani uslovi i način overe referalnih karata i zaključivanja Ugovora o implementaciji.

5. Zaključivanje Ugovora o implementaciji

Saglasno odredbama člana 31. Zakona sastavni deo Regionalnog prostornog plana predstavlja Ugovor o implementaciji. Neophodno je pokrenuti pitanje implementacije plana još u najranijoj fazi – definisanju ciljeva i strateških opredeljenja. Sastavni deo Ugovora o implementaciji biće Bilans prioriteta i Bilans sredstava.

Ugovor o implementaciji sadrži naročito obaveze potpisnika u pogledu uslova za pristup odgovarajućim fondovima, prema specificiranim planskim rešenjima i merama, kao i dinamiku i način obezbeđivanja sredstava za njihovu realizaciju.

Ugovor o implementaciji zaključuju po usvajanju Regionalnog prostornog plana, učesnici u realizaciji za period od četiri godine (prva etapa – do 2012. godine).

6. Participacija u izradi plana

U cilju kvalitetnog i efikasnog rešenja nagomilanih prostornih, ekonomskih, socijalnih i drugih problema sa kojima se suočava područje Timočke krajine, kao i radi donošenja optimalnih odluka, neophodno je uključiti sve relevantne aktere u postupku izrade Regionalnog Prostornog plana.

Posebnu pažnju treba posvetiti saradnji sa Regionalnom agencijom za razvoj istočne Srbije (RARIS) koja će, između ostalog, imati ključnu ulogu u identifikovanju i aktiviranju ostalih učesnika. U procesu izrade Regionalnog prostornog plana potrebno je uključiti i zainteresovane nevladine organizacije kao i same građane.

Izvor: Pravno-informacioni sistem Republike Srbije, redakcijski prečišćen tekst. Važi samo tekst objavljen u „Službenom glasniku Republike Srbije“.