Odluka o utvrđivanju Pohvale monahinje Jefimije – Pokrova za mošti kneza Lazara, inv. br. MSPC 1921 za kulturno dobro od izuzetnog značaja

Na osnovu člana 48. stav 1. Zakona o kulturnom nasleđu („Službeni glasnik RS”, broj 129/21), člana 14. stav 2. Zakona o muzejskoj delatnosti („Službeni glasnik RS”, br. 35/21 i 96/21) i člana 8. stav 1. Zakona o Narodnoj skupštini („Službeni glasnik RS”, broj 9/10),

Narodna skupština Republike Srbije, na sednici Šestog vanrednog zasedanja u Četrnaestom sazivu, održanoj 28. januara 2026. godine, donela je

ODLUKU

o utvrđivanju Pohvale monahinje Jefimije – Pokrova za mošti kneza Lazara, inv. br. MSPC 1921 za kulturno dobro od izuzetnog značaja

"Službeni glasnik RS", broj 8 od 29. januara 2026.

1. Utvrđuje se muzejski predmet, Pohvala monahinje Jefimije – Pokrov za mošti kneza Lazara, inv. br. MSPC 1921 za kulturno dobro od izuzetnog značaja.

Pohvala monahinje Jefimije – Pokrov za mošti kneza Lazara, inv. br. MSPC 1921 nalazi se u ulici Kneza Sime Markovića 6, na teritoriji opštine Stari grad, Beograd.

2. Opis izgleda i stanja kulturnog dobra:

Kulturno dobro predstavlja predmet od tekstila, ukrašen tehnikom zlatoveza, srebrnom pozlaćenom žicom, na osnovi od crvene atlas svile.

Pravougaono platno dimenzija je 67 × 49 cm. Najveći deo pokrova ispunjen je tekstom na starocrkvenoslovenskom jeziku izvezenim u 26 redova, sa mnogim rečima izvezenim u ligaturi. Slova su precizno i vešto izvezena, nešto sitnija i gušće raspoređena prema sredini teksta. Čitava površina pokrova oivičena je bordurom koja uokviruje tekst, ispunjenom ornamentom u vidu cvetne vreže sa trolistima datim u punom vezu, kao i onim sa izvezenim konturama, mahom naizmenično postavljenim. U uglovima su četiri ornamenta u vidu lavljih glava.

Tekst sadrži Pohvalu knezu Lazaru čiji je prevod prema izdanju Đorđa Trifunovića iz 1983. godine sledeći:

Pohvala svetom knezu Lazaru

U krasotama ovoga sveta vaspitao se jesi od mladosti svoje,

o novi mučeniče kneže Lazare, i krepka ruka Gospodnja među

svom gospodom zemaljskom krepkog i slavnog pokaza te.

Gospodario si zemljom otačastva ti i u svim dobrima

uzveselio uručene ti hrišćane i mužastvenim srcem i željom

pobožnosti izašao si na zmiju i neprijatelja božastvenih

crkava, rasudiv da je neistrpljivo srcu tvom gledati hrišćane

otačastva ti da budu savladani Izmailjćanima, eda bi ovo

zadobio: ostavio prolaznu visotu zemaljskog gospodstva i

obagrio se krvlju svojom i sastao se sa vojnicima nebeskog cara.

I tako dvoga željenog domogao se jesi: i zmiju ubio jesi i

mučenja venac primio jesi od Boga.

I sada ne predaj zaboravu voljena ti čeda koja si sirota

ostavio prelaskom svojim, jer ostavši bez tebe otkako si u

nebeskim veseljima večnim, mnoge nevolje i stradanja zadesiše

vazljubljena ti čeda i u mnogim mukama život provode, jer su

ovladani Izmailjćanima.

I svima nam je potrebna tvoja pomoć. Stoga molimo da se

moliš zajedničkom Vladiki za voljena ti čeda i za sve koji im

služe sa ljubavlju i verom.

Mnogim nevoljama upregnuta su ti voljena čeda, pošto i

oni koji jedoše hleb njihov, podigoše na njih bunu veliku

tvoja dobra zaboravu predadoše, o mučeniče!

Pa ako si i prešao iz ovoga života, patnje i stradanja

čeda tvojih znaš i kao mučenik imaš smelosti prema Gospodu,

savij kolena ka Vladiki koji te venča, moli da ti voljena čeda

provode bogougodno u dobrima mnogoletnog života! Moli da

pravoslavna vera hrišćanska neoskudno traje u otačastvu

ti! Moli se pobeditelju Bogu da poda pobedu voljenim ti

čedima, knezu Stefanu i Vuku, protiv nevidljivih i vidljiv

neprijatelja, jer ako primimo pomoć s Bogom, tebi ćemo pohvalu

i blagodarnost uzdati!

Okupi zbor svojih sabesednika, svetih mučenika i sa svima

pomoli se Bogu koji te proslavi, izvesti Georgija, pokreni

Dimitrija, ubedi Teodore, uzmi Merkurija i Prokopija i

četrdeset mučenika sevastijskih ne ostavi, u čijem mučeništvu

vojuju čeda tvoja voljena, knez Stefan i Vuk. Moli da im se

poda od Boga pomoć! Dođi nam u pomoć ma gde da si!

Na moja mala prinošenja pogledaj i u mnoga ih pribroj, jer

ne prinesoh ti pohvalu kako dostoji, nego prema moći malog mi

razuma. Stoga i male nagrade očekujem.

Ali ti nisi bio, o mili moj gospodine i sveti mučeniče,

tako malodaran u prolaznom i malovečnom, koliko više u

neprolaznom i velikom, što si primio od Boga, jer mene

telesno stranu na strani othranio si izobilno, a sada te

dvostruko molim: da me ishraniš i da utišaš buru ljutu duše

i tela moga.

Jefimija usrdno prinosi ovo tebi, sveti.

Pokrov je od 2002. godine (kada su izvršene konzervacija i restauracija) smešten u drveni ram (dimenzija 89 × 72 cm) i zastakljen. Izložen u izložbenom prostoru Muzeja Srpske pravoslavne crkve kao deo stalne postavke. Stanje dela je stabilno, ali zahteva kontinuirano praćenje, periodično povlačenje iz stalne postavke u cilju preventivne zaštite i razmatranje izdvajanja predmeta iz rama u budućnosti i novog, savremenijeg vida izlaganja u interesu što bolje dugoročne zaštite i očuvanja kulturnog dobra.

3. Muzejski predmet je u vlasništvu Srpske Pravoslavne Crkve, Kralja Petra 5, 11000 Beograd – Stari grad.

4. Obrazloženje vrednosti i osobenosti kulturnog dobra:

Iz teksta pohvale saznaje se da je njen autor monahinja Jefimija, nekada Jelena (oko 1350 – oko 1405), udovica despota Jovana Uglješe koji je vladao serskom oblašću i ćerka kesara Vojihne, namesnika Drame. Nakon niza ličnih tragedija – smrti oca, četvorogodišnjeg sina i supruga koji je izgubio život tokom Bitke na Marici 1371. godine, Jelena prima monaški postrig i odlazi na dvor svojih rođaka, kneza Lazara i kneginje Milice. Nakon pogibije kneza Lazara u Kosovskoj bici 1389, Jelena Jefimija ostaje na dvoru uz kneginju Milicu, pomažući joj u državničkim poslovima.

Pokrov se datuje u period oko 1402. godine, u vreme Bitke kod Angore. Korišćen je kao pokrov za glavu kneza Lazara čije su mošti bile smeštene u Ravanici, a nakon Velike seobe Srba prenete u fruškogorski Manastir Vrdnik. Godine 1942, pokrov je, zajedno sa moštima, prenet u Beograd.

Navedeno kulturno dobro predstavlja specifičan spoj dela literarne i primenjene umetnosti, pokazujući odlike vešte tehničke izvedbe i skladno ukomponovane dekoracije, kao i lirski izraz lične i narodne tragedije oličene u mučeničkoj smrti kneza Lazara kome se kroz izvezeni tekst autorka obraća u vidu molitve. Kulturno dobro predstavlja i važan istorijski dokument koji svedoči o prilikama nakon Kosovske bitke koje se mogu prepoznati iz Jefimijinog duboko subjektivnog i ispovednog tona, kao i o procesu formiranja kulta Svetog velikomučenika kneza Lazara koji je u srpskoj kulturi i duhovnosti bio posebno istaknut tokom čitavog perioda osmanske vlasti u srpskim zemljama, ali i u periodu nakon oslobođenja. Naročit značaj kulturno dobro ima kao jedno od najstarijih sačuvanih dela srednjovekovnog ženskog stvaralaštva i kao redak primer u kojem je moguće ustanoviti autorstvo. Jefimijin literarni dar posvedočen je i na drugim sačuvanim delima, poput srebrnog enkolpiona sa urezanim tekstom kasnije naslovljenim Tuga za mladencem Uglješom koji se čuva u hilandarskoj riznici, kao i zlatovezena katapetazma sa Moljenjem Gospodu Isusu Hristu, u čijoj je izradi, vrlo verovatno, učestvovala Jefimija, što je po svoj prilici i slučaj sa plaštanicom iz Manastira Putne u Rumuniji na kojoj je potpisana svojim velikoshimničkim imenom Evpraksija.

Jefimijina stvaralačka i darodavna aktivnost predstavlja najstariji među poznatim primerima kasnijih srpskih plemkinja koje su poklanjale crkvama i manastirima dela liturgijskog veza, poput onih koji se pripisuju sultaniji Mari (oko 1418–1487), grofici Katarini Celjskoj (1418–1492), despotici Angelini (oko 1440–1520), Despini, supruzi vlaškog vojvode Njagoja Basaraba (1485–1554), Roksandi, supruzi moldavskog vojvode Aleksandra Lapušnjanua (1538–1570), Jeleni Crnojević (aktivna sredinom XVI veka) i dr. Kroz ova dela, srpske vladarke i vlastelinke su izražavale ne samo svoju pobožnost i odanost crkvi i svom narodu od kojeg su, u mnogim slučajevima, bile udaljene, već i kreativnu inventivnost i umeće u osmišljavanju i izradi crkvenih utvari i odeždi. Osim materijalne pomoći Crkvi koja je bila u teškom položaju, kroz svoje zlatovezene darove ove žene isticale su, kako svoju dinastičku pripadnost, tako i značaj srpskih svetilišta koja su čuvala sećanja na najznačajnije ličnosti srpske istorije i kulture. Dok svi oni predstavljaju važna svedočanstva svoje epohe, Jefimijin pokrov i pohvala knezu Lazaru ističe se svojom bliskošću prelomnim događajima u istoriji srpskog naroda tokom srednjeg veka, značajnim istorijskim ličnostima, ekspresivnošću i lirskim patosom svoje posvete, odmerenošću dekoracije i skladom slova natpisa i ornamentalnog ukrasa.

Zbog kulturnog, istorijskog i društvenog značaja i izuzetnog doprinosa kreativnom stvaralaštvu u prošlosti i u savremeno doba, a kao jedinstven primer iz vremena u kome je nastalo, ovo originalno delo obeležilo je kulturu i istoriju na razmeđu XIV i XV veka, zbog čega zaslužuje status kulturnog dobra od izuzetnog značaja.

5. Kategorija muzejskog predmeta je: kulturno dobro od izuzetnog značaja (kulturno dobro I kategorije).

6. Muzejski predmet se trajno čuva i izlaže u objektu Muzeja Srpske pravoslavne crkve, Kneza Sime Markovića 6, opština Stari grad, Beograd.

7. Utvrđuju se sledeće mere zaštite muzejskog predmeta, njegova namena i način čuvanja, održavanja i korišćenja:

1) Bliži uslovi čuvanja, održavanja i korišćenja kulturnog dobra:

‒ prostorije za izlaganje i čuvanje muzejskog predmeta treba da budu opremljene uređajima za kontinuirano praćenje temperature i relativne vlažnosti (data-loger), kao i odvlaživačima i ovlaživačima po potrebi, uz kontrolu temperature i relativne vlažnosti vazduha od 15–25 °S, odnosno 35–55%;

‒ vrata i prozori treba da budu osigurani od prodora sunčeve svetlosti, kao i od prodora insekata i zagađenja iz spoljašnje sredine;

‒ ukupna doza osvetljenja koju predmet prima na izložbenoj postavci Muzeja SPC ne sme da prelazi 15.000 luks sati godišnje (lx.h/y), stoga se ne preporučuje izlaganje na stalnim postavkama, već isključivo na privremenim (30 dana na nivou osvetljenosti od 50 lx);

‒ obezbediti nizak nivo zagađujućih materija (gasovitih) u neposrednom okruženju predmeta;

‒ za vreme izlaganja predmet treba da bude u dijagonalnom položaju, a u periodima povlačenja iz postavke u tamnom prostoru u horizontalnom položaju.

2) Stručne i tehničke mere zaštite radi obezbeđivanja kulturnog dobra od propadanja, oštećenja, uništenja i krađe:

– vitrina u kojoj se čuva predmet mora da bude zaštićena od provale (zaključana specijalnim alatom ili ključevima koji čuvaju u skladu sa stručnim uputstvima Narodnog muzeja Srbije) i od lomljenja stakla (laminatno protiv-provalno staklo);

– instaliranje tehničkih sredstava za dojavu i gašenje požara;

– instaliranje detektora poplave;

– vršenje dezinsekcije muzejskih prostorija dva puta godišnje;

– izlaganje isključivo u dobro zaptivenim vitrinama napravljenim od metala i stakla (bojenog praškastim premazom – bez organskih rastvarača), uz korišćenje unutrašnje opreme vitrine koja ne emituje organska isparenja;

– redovno praćenje ispravnosti instalacija;

– zabrana izlaganja direktnoj svetlosti;

– redovno praćenje temperature i relativne vlažnosti vazduha, a u slučaju odstupanja preduzimanje neophodnih propisanih mera;

– redovan detaljan pregled predmeta od strane konzervatora tekstila dvaput godišnje;

– ne mogu se preduzimati konzervatorski radovi na muzejskom predmetu bez prethodno dobijenih odobrenja od strane nadležne institucije i službe zaštite;

– obavezno rukovanje predmetom u pamučnim, lateks ili nitrilnim rukavicama.

3) Način obezbeđivanja korišćenja i dostupnosti kulturnog dobra javnosti:

– povremeno izlaganje muzejskog predmeta u stalnoj postavci Muzeja SPC;

– izlaganje muzejskog predmeta u vitrini koja je zaključana, u prostoriji koja je obezbeđena celodnevnim video-nadzorom;

– rukovanje muzejskim predmetom isključivo od strane stručnih lica uz korišćenje rukavica;

– zabrana fotografisanja predmeta u izložbenom prostoru Muzeja, osim uz posebne dozvole i nadzor, bez upotrebe blica.

4) Ograničenja i zabrane u pogledu raspolaganja kulturnim dobrom i njegove upotrebe, u skladu sa zakonom:

– Republika Srbija ima pravo preče kupovine kulturnog dobra (član 103. Zakona o kulturnom nasleđu);

– zabrana korišćenja muzejskog predmeta na način koji nije u skladu sa njegovom prirodom, namenom i značajem ili na način koji može dovesti do njegovog oštećenja.

8. Sastavni deo ove odluke je fotografija muzejskog predmeta.

9. Ova odluka stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u „Službenom glasniku Republike Srbije”.

RS broj 3

U Beogradu, 28. januara 2026. godine

Narodna skupština Republike Srbije

Predsednik,

Ana Brnabić, s.r.