Program zaštite prirode Republike Srbije za period 2026–2031. godine

Na osnovu člana 112. stav 1. Zakona o zaštiti prirode (,,Službeni glasnik RS”, br. 36/09, 88/10, 91/10 – ispravka, 14/16, 95/18 – dr. zakon i 71/21) i člana 38. stav 1. Zakona o planskom sistemu Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 30/18),

Vlada usvaja

PROGRAM

zaštite prirode Republike Srbije za period 2026–2031. godine

"Službeni glasnik RS", broj 84 od 9. septembra 2026.

1. Uvod

1.1. Osnov donošenja Programa

Program zaštite prirode Republike Srbije za period 2026–2031. godine (u daljem tekstu: Program) predstavlja planski dokument u oblasti zaštite životne sredine kojim se na celovit način utvrđuju ciljevi i mere za zaštitu prirode i očuvanje biodiverziteta u Republici Srbiji. Program ima za cilj da unapredi sistem zaštite prirode i očuvanja biodiverziteta u Republici Srbiji razvojem efikasnog sistema zaštite i upravljanja vrstama, tipovima staništa, zaštićenim područjima i ekološkom mrežom uključujući i Natura 2000, smanjenjem negativnih uticaja na biodiverzitet i unapređenjem institucionalnog i zakonodavnog okvira, jačanjem kapaciteta na svim nivoima i obezbeđivanjem finansiranja. Pri tome, zaštita prirode ne sme biti tretirana kao prepreka razvoju, već kao deo modela održivog razvoja, pravičnog i pravednog korišćenja prirodnih dobara i dugoročne ekološke sigurnosti.

Program predstavlja osnovni instrument za sprovođenje potvrđenih međunarodnih ugovora u oblasti zaštite prirode, kojim se određuju dugoročni ciljevi i mere očuvanja biološke raznovrsnosti i način njihovog sprovođenja u skladu sa Zakonom o zaštiti prirode1. Usklađen je sa Kunming-Montreal globalnim okvirom za biodiverzitet koji sadrži globalne ciljeve do 2030. godine sa vizijom do 2050. godine, kao i drugim ratifikovanim međunarodnim multilateralnim ugovorima i obavezama koje proizilaze iz usklađivanja nacionalnog zakonodavstva sa pravnim tekovinama Evropske unije.

Program je pripremljen u skladu sa Zakonom o planskom sistemu Republike Srbije2, Uredbom o metodologiji izrade dokumenata javnih politika3, Uredbom o analizi efekata propisa4 i Zakonom o zaštiti prirode.

Program se donosi zbog isteka perioda važenja Programa zaštite prirode Republike Srbije za period od 2021. do 2023. godine5 i njegovog akcionog plana i obezbeđuje nastavak jačanja funkcionalnog povezivanja i institucionalne izgradnje kapaciteta svih partnera uključenih u unapređenje sistema zaštite prirode u Republici Srbiji, kao i svih značajnih procesa koji su pokrenuti prilikom realizacije prethodnog programa.

U cilju sprovođenja Konvencije UN o biološkoj raznovrsnosti, odnosno usklađivanja nacionalnih sa globalnim ciljevima zaštite biodiverziteta, Ministarstvo zaštite životne sredine obrazovalo je Radnu grupu za izradu Predloga programa zaštite prirode Republike Srbije za period 2025–2033. godine sa akcionim planom, uz podršku projekta Programa Ujedinjenih nacija za životnu sredinu (UNEP) iz sredstava Globalnog fonda za životnu sredinu „Podrška za rano delovanje za globalni okvir biodiverziteta” (GEF/UNEP GBF Early Action Support). Radi sprovođenja ovog projekta, Vlada je donela Zaključak 05 broj 337-10727/2023-3 od 3. novembra 2023. godine kojim se utvrđuje Osnova za zaključivanje Sporazuma o saradnji na projektu Programa Ujedinjenih nacija za životnu sredinu (UNEP) za projekat Globalnog fonda za životnu sredinu „Podrška za rano delovanje za globalni okvir biodiverziteta”, između Programa Ujedinjenih nacija za životnu sredinu i Republike Srbije.

Program je pripremljen u konsultativnom procesu na osnovu analize dostupnih dokumenata i zasnovan je na postojećim strateškim i institucionalnim resursima. Polaznu osnovu za izradu Programa čine, pre svega, pregled ostvarenja ciljeva i procena efikasnosti realizovanih mera Programa zaštite prirode Republike Srbije za period 2021–2023. godine, Kunming-Montreal globalni okvir za biodiverzitet, relevantni ciljevi sadržani u EU Strategiji za biodiverzitet do 2030. godine6 i Deklaraciji iz Sofije o Zelenoj agendi za Zapadni Balkan.

Sa ciljem usaglašavanja ovog dokumenta javnih politika sa Kunming-Montreal globalnim okvirom za biodiverzitet, relevantnim ciljevima EU Strategije za biodiverzitet do 2030. godine i Deklaracijom iz Sofije o Zelenoj agendi za Zapadni Balkan, radna grupa je izmenila period na koji se donosi Program zaštite prirode Republike Srbije na period 2026–2031. godine. Poslednja godina ovog programa usaglašena je sa stupanjem na snagu budućeg Strateškog plana UN Konvencije o biološkoj raznovrsnosti, koji se po pravilu donosi na period od deset godina.

Subjekti zaštite prirode koji u okviru svojih ovlašćenja obezbeđuju zaštitu i očuvanje prirode, u skladu sa članom 6. Zakona o zaštiti prirode su:

1) Republika Srbija;

2) autonomna pokrajina;

3) opština, grad i grad Beograd (JLS);

4) upravljač zaštićenog područja;

5) pravna lica, preduzetnici i fizička lica koji u obavljanju privrednih i drugih delatnosti koriste prirodne resurse i zaštićena prirodna dobra;

6) stručne i naučne organizacije i druge javne službe;

7) građanin, grupe građana, organizacije civilnog društva, profesionalne ili druge organizacije.

Zakon o zaštiti prirode propisuje da upravne poslove zaštite prirode obavlja nadležno Ministarstvo, nadležni organ autonomne pokrajine i nadležni organ jedinice lokalne samouprave.

Stručne poslove zaštite prirode i prirodnih dobara obavljaju stručne organizacije za zaštitu prirode (Zavod za zaštitu prirode Srbije i Pokrajinski zavod za zaštitu prirode). U obavljanju stručnih poslova organizacije za zaštitu prirode ostvaruju saradnju sa organizacijama iz oblasti nauke, kulture, obrazovanja, vaspitanja i drugih oblasti i organizuju aktivnosti usmerene na podizanje nivoa ekološke svesti.

U pogledu institucionalnih mehanizama za izradu, praćenje i koordinaciju planskih dokumenata u oblasti zaštite prirode veliki deo nadležnosti nalazi se u delokrugu Ministarstva zaštite životne sredine. Značajnu ulogu u pogledu izrade i praćenja sprovođenja planskih dokumenata, posebno u oblasti šumarstva, upravljanja vodama i poljoprivrednim zemljištem, ima i Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, uključujući i organe u sastavu – Uprava za šume, Republička direkcija za vode, kao i Uprava za poljoprivredno zemljište. Uzimajući u obzir veoma srodne nadležnosti ova dva ministarstva, mehanizmi saradnje su zakonski utvrđeni, a posebno u oblasti zajedničkog donošenja podzakonskih akata (na primer: podzakonski akti koji se odnose na zaštitu vrsta; određivanje mera kojima se obezbeđuje nesmetana komunikacija divljih životinja; proglašenje invazivnih vrsta i uspostavljanje banke gena). Ova ministarstva takođe zajednički utvrđuju karte erozije i područja erozije.7

Ministarstvo zaštite životne sredine obavlja poslove državne uprave koji se odnose na: osnove zaštite životne sredine; sistem zaštite i unapređenja životne sredine; nacionalne parkove, inspekcijski nadzor u oblasti zaštite životne sredine; zaštitu prirode; utvrđivanje uslova zaštite životne sredine u planiranju prostora i izgradnji objekata; odobravanje prekograničnog prometa otpada i zaštićenih biljnih i životinjskih vrsta, kao i druge poslove određene zakonom. U nadležnosti ovog ministarstva su zaštita prirode i očuvanje biodiverziteta, održivo korišćenje prirodnih resursa i dobara (zemljište, riblji fond, biodiverzitet, geodiverzitet i predeli), zatim zaštita, očuvanje, unapređenje i upravljanje zaštićenim područjima i ekološkom mrežom, unutrašnji i međunarodni promet ugroženih i zaštićenih vrsta divlje flore i faune.

Agencija za zaštitu životne sredine, kao organ uprave u sastavu Ministarstva zaštite životne sredine, sa svojstvom pravnog lica, obavlja poslove državne uprave koji se odnose na: razvoj, usklađivanje i vođenje nacionalnog informacionog sistema zaštite životne sredine (praćenje stanja činilaca životne sredine kroz indikatore životne sredine, registar zagađujućih materija i dr.); sprovođenje državnog monitoringa kvaliteta vazduha i vode, sprovođenje propisanih i usaglašenih programa za kontrolu kvaliteta vazduha, površinskih voda i podzemnih voda prve izdane i padavine; upravljanje nacionalnom laboratorijom; prikupljanje i objedinjavanje podataka o životnoj sredini, njihovu obradu i izradu izveštaja o stanju životne sredine i sprovođenju politike zaštite životne sredine; razvoj postupaka za obradu podataka o životnoj sredini i njihovu procenu; vođenje podataka o najboljim dostupnim tehnikama i praksama i njihovoj primeni u oblasti zaštite životne sredine; saradnju sa Evropskom agencijom za zaštitu životne sredine (EEA) i Evropskom mrežom za informacije i posmatranje (EIONET), kao i druge poslove određene zakonom.

U okviru Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, određene nadležnosti koje se odnose na zaštitu prirode imaju Uprava za šume, Uprava za zaštitu bilja, Uprava za veterinu, Sektor za ruralni razvoj, Republička direkcija za vode i Direkcija za nacionalne referentne laboratorije, i to:

1) Uprava za šume obavlja poslove državne uprave i stručne poslove koji se odnose na: politiku šumarstva; očuvanje šuma; unapređenje i korišćenje šuma i divljači; sprovođenje mera zaštite šuma i divljači; kontrola semena i sadnog materijala u šumarstvu; inspekcijski nadzor u oblasti šumarstva i lovstva, kao i druge poslove određene zakonom;

2) Republička direkcija za vode obavlja poslove državne uprave i stručne poslove koji se odnose i na zaštitu prirode: politiku vodoprivrede; višenamensko korišćenje voda; vodosnabdevanje, izuzev distribucije vode; zaštitu od voda; sprovođenje mera zaštite voda i plansku racionalizaciju potrošnje vode; uređenje vodnih režima; praćenje i održavanje režima voda koji čine i presecaju granicu Republike Srbije; inspekcijski nadzor u oblasti vodoprivrede, kao i druge poslove određene zakonom;

3) Uprava za veterinu obavlja poslove državne uprave i stručne poslove koji se odnose na: zdravstvenu zaštitu životinja; veterinarsko-sanitarnu kontrolu u proizvodnji i u unutrašnjem i spoljnom prometu životinja, sporednih proizvoda životinjskog porekla, reproduktivnog materijala i drugih organizama i predmeta kojima se može preneti zarazna bolest, hrane za životinje; registraciju, odnosno odobravanje i kontrolu objekata za neškodljivo uklanjanje leševa i sporednih proizvoda životinjskog porekla; kontrolu proizvodnje i unutrašnji i spoljni promet lekova i bioloških sredstava za upotrebu u veterini, kao i druge poslove određene zakonom;

4) Uprava za zaštitu bilja, obavlja poslove državne uprave i stručne poslove koji se odnose na: zaštitu bilja od zaraznih bolesti i štetočina; kontrolu sredstava za zaštitu bilja u proizvodnji, unutrašnjem i spoljnom prometu; kontrolu primene sredstava za zaštitu bilja; proizvodnju i registraciju sredstava za zaštitu bilja; utvrđivanje ispunjenosti uslova, procenu rizika i sprovođenje mera kontrole vezanih za biološku sigurnost kod ograničene upotrebe, uvođenja u proizvodnju, stavljanje u promet i uvoz genetički modifikovanih organizama; fitosanitarni nadzor i inspekciju u unutrašnjem i spoljnom prometu bilja, semena i sadnog materijala, kao i druge poslove određene zakonom;

5) U okviru Sektora za ruralni razvoj obavljaju se poslovi unapređenja poljoprivrednih genetičkih resursa i izrada stručnih osnova za primenu propisa, kratkoročnih i dugoročnih programa koji se odnose na očuvanje i održivo korišćenje biodiverziteta, životinjskih genetičkih resursa i životinjske banke gena, kao i vođenje informacionog sistema za diverzitet životinjskih genetičkih resursa;

6) U okviru Direkcije za nacionalne referentne laboratorije osnovana je Banka biljnih gena Zakonom o bezbednosti hrane8 koja se bavi i poslovima koji se odnose na pripremu protokola za rad Banke biljnih gena, čuvanje Nacionalne kolekcije semena; izradu Nacionalnog programa i sistema u Srbiji za očuvanje biljnih genetičkih resursa za hranu i poljoprivredu;

7) Takođe, Uprava za agrarna plaćanja, Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, nadležna je za uspostavljanje Integrisanog administrativnog i kontrolnog sistema (Integrated Administration and Control System – IACS) y skladu ca zahtevima Zajedničke poljoprivredne politike Evropske unije (Common Agricultural Policy – CAP). Jedna od osnovnih komponenti ovog sistema je Sistem za identifikaciju poljoprivrednih parcela (Land Parcel Identification System – LPIS), koji predstavlja referentni geoprostorni informacioni sistem za identifikaciju, evidentiranje i upravljanje poljoprivrednim površinama, kao i osnovu za podnošenje zahteva za podsticaje, sprovođenje administrativnih i kontrola na licu mesta, praćenje mera zasnovanih na površini i primenu drugih komponenti IACS. Za efikasno funkcionisanje navedenih sistema neophodno je obezbediti pristup ažurnim i zvaničnim prostornim podacima kojima raspolažu institucije nadležne za zaštitu prirode, uključujući podatke o zaštićenim područjima, ekološkoj mreži, budućoj mreži Natura 2000, staništima, kao i drugim prostornim ograničenjima od značaja za sprovođenje administrativnih kontrola i upravljanje merama poljoprivredne politike odnosno uspostaviti trajni mehanizam za interoperabilnost informacionih sistema i standardizovanu razmenu prostornih podataka između nadležnih institucija, čime bi se omogućilo njihovo korišćenje u informacionim sistemima državne uprave, uključujući Integrisani administrativni i kontrolni sistem i Sistem za identifikaciju poljoprivrednih parcela, u skladu sa zahtevima Zajedničke poljoprivredne politike Evropske unije;

8) Uprava za poljoprivredno zemljište, Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, nadležna je za zaštitu, uređenje i korišćenje poljoprivrednog zemljišta i upravljanja poljoprivrednim zemljištem u državnoj svojini, u skladu sa Zakonom o poljoprivrednom zemljištu i relevantnim podzakonskim aktima, čijom se primenom indirektno doprinosi očuvanju prirode kroz smanjenje pritisaka na ekosisteme (npr. smanjenje zagađenja i održivo korišćenje zemljišta i vode za navodnjavanje, borbom protiv erozije zemljišta i dr, kao sekundarnim ili tercijarnim ciljevima, sa delimičnim i specifičnim doprinosima, kroz mere kontrole plodnosti obradivog poljoprivrednog zemljišta, komasacije poljoprivrednog zemljišta i finansiranje nabavke nove opreme za navodnjavanje).

Određene nadležnosti u oblastima koje su od značaja za zaštitu prirode imaju i Ministarstvo informisanja i telekomunikacija, Ministarstvo turizma i omladine, Ministarstvo rudarstva i energetike, Ministarstvo zdravlja, Ministarstvo nauke, tehnološkog razvoja i inovacija, Ministarstvo građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture, kao i druga ministarstva. Tako na primer Ministarstvo rudarstva i energetike je, u skladu sa propisima kojima se uređuju rudarstvo, geološka istraživanja i energetika, relevantan organ za pitanja geoloških istraživanja, eksploatacije mineralnih sirovina, upravljanja geološkim i rudarskim podacima, kao i za pitanja sanacije i rekultivacije prostora degradiranih rudarskim aktivnostima. Ministarstvo građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture, između ostalog obavlja poslove državne uprave koji se odnose na građevinarstvo, građevinsko zemljište, urbanizam, prostorno planiranje, odnosno organizaciju, uređenje i korišćenje prostora Republike Srbije.

U okviru postojećeg zakonskog okvira, izvestan broj nadležnosti u oblasti zaštite životne sredine je decentralizovan na pokrajinski nivo ili na nivo jedinica lokalne samouprave. Nadležnosti Pokrajinskog sekretarijata za urbanizam i zaštitu životne sredine obuhvataju aktivnosti zaštite životne sredine na teritoriji AP Vojvodine, stavljanja prirodnog dobra pod zaštitu u skladu sa zakonom kojim se uređuje zaštita prirode, izrada i usvajanje programa zaštite životne sredine na teritoriji AP Vojvodine, donošenja planova i programa upravljanja prirodnih resursa i dobara, kao i kontrole korišćenja i zaštite prirodnih resursa i dobara i vršenje kontinuiranog monitoringa i kontrole stanja životne sredine na teritoriji pokrajine.

Lokalne samouprave imaju nadležnosti koje se odnose na prostorno planiranje, zaštitu životne sredine i unapređenje životne sredine, kao i na komunalne poslove. Na lokalnom nivou, sekretarijati za zaštitu životne sredine imaju nadležnosti koje se odnose na zaštitu životne sredine uključujući i izdavanje građevinskih dozvola za postrojenja koja nisu uključena u nacionalni nivo. Strateška procena uticaja planova i programa na životnu sredinu, procena uticaja projekata na životnu sredinu i integrisane dozvole se takođe nalaze među poverenim nadležnostima na lokalnom nivou.

Zavod za zaštitu prirode Srbije je organizacija koja obavlja poslove zaštite prirode i prirodnih dobara koja se nalaze na teritoriji Republike Srbije. Zavod za zaštitu prirode Srbije, za teritoriju Republike Srbije vodi registar zaštićenih prirodnih dobara i informacioni sistem o zaštiti prirode (baze podataka o zaštićenim prirodnim dobrima, staništima, zaštićenim vrstama, područjima ekološke mreže), izrađuje srednjoročni program zaštite prirodnih dobara i izveštaj o stanju prirode.

Pokrajinski zavod za zaštitu prirode osnovan je radi obavljanja poslova zaštite prirode i prirodnih dobara koja se u celini ili većim delom svoje površine nalaze na teritoriji AP Vojvodine. Pokrajinski zavod za zaštitu prirode vodi pokrajinski registar zaštićenih prirodnih dobara za teritoriju autonomne pokrajine, a podatke o promenama u registru u roku od 15 dana od dana evidentiranja promene dostavlja Zavodu za zaštitu prirode Srbije, radi upisa u Centralni registar.

Zavodi su zaduženi za prikupljanje i obradu podataka o prirodi i prirodnim vrednostima; praćenje stanja i ocenu očuvanosti prirode i stepena ugroženosti objekata geonasleđa, divljih vrsta i njihovih staništa, stanišnih tipova, ekosistema, zaštićenih područja, ekološke mreže i predela; izdavanje akta o uslovima i merama zaštite prirode na zaštićenom području.

U Republici Srbiji se zaštitom objekata geonasleđa, pored Zavoda za zaštitu prirode Srbije i Pokrajinskog zavoda za zaštitu prirode, bave i druge institucije i organizacije civilnog društva. Zavod za zaštitu prirode Srbije i Pokrajinski zavod za zaštitu prirode sprovode zaštitu objekata geonasleđa in situ, dok Prirodnjački muzej sprovodi zaštitu geonasleđa ex situ.

Pored ministarstva nadležnog za poslove zaštite životne sredine, Pokrajinskog sekretarijata za urbanizam i zaštitu životne sredine, Zavoda za zaštitu prirode Srbije i Pokrajinskog zavoda za zaštitu prirode, poverena ovlašćenja u zaštiti prirode data su upravljačima zaštićenih područja, u skladu sa Zakonom o zaštiti prirode i podzakonskim aktima donetim na osnovu ovog zakona.

Zavod za zaštitu prirode Srbije, za teritoriju Republike Srbije vodi Centralni registar zaštićenih prirodnih dobara i informacioni sistem o zaštiti prirode (baze podataka o zaštićenim prirodnim dobrima, staništima, zaštićenim vrstama, područjima ekološke mreže), izrađuje Plan zaštite prirodnih dobara, izrađuje stručne osnove za Program zaštite prirode i prirodnih vrednosti Republike Srbije i Izveštaj o stanju prirode.

Van institucija državne uprave značajne su, a naročito u smislu usaglašavanja s globalnim ciljevima, kao i ciljevima EU, naučno-istraživačke i obrazovne institucije, organizacije civilnog društva, kao i privatni sektor i lokalne zajednice.

1.2. Konsultativni proces

U cilju sprovođenja konsultativnog procesa i učešća javnosti u postupku donošenja novog dokumenta javne politike u oblasti zaštite prirode, u periodu od 23. marta do 3. aprila 2026. godine sprovedene su e-Konsultacije u vezi Predloga programa. Javna rasprava je sprovedena u periodu od 5. do 27. maja 2026. godine. Ministarstvo zaštite životne sredine uputilo je poziv svim zainteresovanim stranama da učestvuju u javnoj raspravi o Predlogu programa zaštite prirode Republike Srbije Srbiji za period 2026–2031. godine sa akcionim planom, preko Portala „e-Konsultacije” i internet stranici Ministarstva zaštite životne sredine.

Po okončanju postupka javne rasprave Ministarstvo zaštite životne sredine izradilo je Izveštaj o sprovedenoj javnoj raspravi o Predlogu programa zaštite prirode Republike Srbije Srbiji za period 2026–2031. godine sa akcionim planom, koji je objavljen na internet stranici Ministarstva zaštite životne sredine i na Portalu „e-Konsultacije”.

––––––––

1 („Službeni glasnik RS”, br. 36/09, 88/10, 91/10 – ispravka, 14/16, 95/18 – dr. zakon i 71/21).

2 („Službeni glasnik RS”, broj 30/18).

3 („Službeni glasnik RS”, br. 20/25, 27/26 i 30/26).

4 („Službeni glasnik RS”, br. 20/25, 27/26 i 30/26).

5 („Službeni glasnik RS”, broj 53/21).

6 Saopštenje Komisije Evropskom parlamentu, Savetu, Evropskom ekonomskom i socijalnom odboru i Odboru regiona – Strategija EU za biodiverzitet do 2030. godine Povratak prirode u naše živote COM/2020/380.

7 httrs://rsjr.gov.rs/wr-sontent/urloads/Srbija-i-Agenda-2030-iz-novembra-2022.rdf.

8 („Službeni glasnik RS”, br. 41/09 i 17/19).

2. Pregled i analiza postojećeg stanja

2.2. Sažetak nalaza vrednovanja prethodnog dokumenta javne politike

Analiza postojećeg stanja u oblasti planiranja javne politike sastavni je deo eh-ante analize efekata dokumenta javnih politika i pripremljena je u okviru projekta Programa Ujedinjenih nacija za životnu sredinu (UNEP) iz sredstava Globalnog fonda za životnu sredinu „Podrška za rano delovanje za globalni okvir biodiverziteta” (GEF/UNEP GBF Early Action Support). U okviru ovog projekta pripremljen je i pregled nalaza vrednovanja prethodnog dokumenta javne politike (ex-post analiza).

Program zaštite prirode Republike Srbije za period od 2021. do 2023. godine sa akcionim planom, usvojen je 2021. godine i sadrži jedan opšti i tri posebna cilja. Ovaj program predstavljao je osnovni instrument za sprovođenje potvrđenih međunarodnih ugovora u oblasti zaštite prirode, kojim se određuju dugoročni ciljevi i mere očuvanja biološke i geološke raznovrsnosti i način njihovog sprovođenja u skladu sa Zakonom o zaštiti prirode. Usklađen je sa Strateškim planom UN Konvencije o biološkoj raznovrsnosti 2011–2020. godine i Aiči ciljevima, kao i drugim ratifikovanim međunarodnim ugovorima i obavezama koje proizilaze iz usklađivanja zakonodavstvom Evropske unije. U nastavku je dat pregled nalaza vrednovanja ovog dokumenta javne politike (ex-post analiza). Analiza, uzima u obzir usaglašenost ostvarenih rezultata sa Kunming-Montreal globalnim okvirom za biodiverzitet i relevantnim evropskim ciljevima, kao što su EU Strategija za biodiverzitet do 2030. godine i Deklaracija iz Sofije o Zelenoj agendi za Zapadni Balkan.

OPŠTI CILj – Unapređenje sistema zaštite prirode i očuvanje biodiverziteta, delimično je ostvaren u posmatranom periodu. Republika Srbija je nastavila da unapređuje zakonski i strateški okvir za zaštitu prirode. Ipak mnogi pokazatelji u vezi s zaštitom i prirode i biodiverziteta ukazuju da još uvek nije došlo do značajnog preokreta negativnih trendova gubitka vrsta i staništa. Položeni su temelji za unapređenje – poput bolje planske osnove, širenje mreže zaštićenih područja, i uključivanja zaštite prirode i biodiverziteta u druge sektorske politike.

POSEBAN CILj 1.1 – Smanjeni negativni uticaji na biodiverzitet, u okviru koga su predviđene mere za suzbijanje ili ublažavanje glavnih pritisaka na prirodu: (1) uspostavljanje monitoringa uticaja klimatskih promena na biodiverzitet i doprinosa ekosistema ublažavanju klimatskih promena, (2) uspostavljanje integrisanog nacionalnog informacionog sistema o biodiverzitetu, (3) suzbijanje nelegalnog ubijanja, hvatanja i trgovine divljim vrstama, (4) praćenje uticaja zagađenja životne sredine na biodiverzitet, i (5) kontrolu i suzbijanje invazivnih vrsta.

Ostvarenje ovog posebnog cilja bilo je ograničeno. Pomaci su načinjeni u normativnom smislu – npr. nastavljeno je usklađivanje propisa sa EU standardima (ažuriranje crvenih lista za pojedine taksone itd.), ali konkretni efekti na terenu nisu dovoljno izmereni. Nacionalni sistem monitoringa biodiverziteta nije uspostavljen u punom kapacitetu, iako postoji više odvojenih baza podataka u javnim i naučnim institucijama čije umrežavanje tek predstoji. Sprečavanje ilegalnih aktivnosti (krivolov, nezakonita seča šuma, trgovina zaštićenim vrstama i dr.) ostalo je izazov. Iako je inspekcijski nadzor ojačan u odnosu na prethodni period, i dalje dolazi do slučajeva kršenja propisa što ukazuje na potrebu za daljim jačanjem. Na primer, zaplenjene su određene količine nelegalno sakupljenih zaštićenih vrsta u saradnji sa carinskim i policijskim organima, ali sistemski podaci o smanjenju učestalosti ovih pojava nisu javno dostupni. Zavod za zaštitu prirode Srbije je nastavio praćenje pojedinih invazivnih organizama i izrađene su liste prioritetnih invazivnih vrsta, ali operativni programi njihovog suzbijanja na nacionalnom nivou tek treba da se razviju. Generalno, Poseban cilj 1.1. nije u potpunosti ispunjen, jer glavni uzroci gubitka biodiverziteta (degradacija staništa, zagađenje, prekomerna eksploatacija) nisu značajnije smanjeni tokom perioda 2021–2023. godine; naprotiv, neki pritisci su i porasli (uticaj projekata iz oblasti rudarstva na staništa, i sl.). Na osnovu navedenog, još uvek postoji potreba da se mehanizmi procene uticaja i monitoringa ovih pritisaka uspostave i učine efikasnijim.

POSEBAN CILj 1.2 – Unapređen sistem upravljanja zaštićenim područjima, ekološkom mrežom i vrstama. Ovaj cilj usmeren je na kvantitativno i kvalitativno jačanje mreže zaštićenih područja, bolje upravljanje zaštićenim područjima i očuvanje prioritetnih vrsta i staništa. Kroz pet ključnih mera ovaj program je planirao: povećanje površine pod zaštitom i efektivnosti upravljanja, uspostavljanje funkcionalne ekološke mreže, uspostavljanje zaštite područja od posebne geološke važnosti, identifikaciju, vrednovanje i zaštitu različitih tipova predela, te unapređenje statusa zaštite i upravljanja vrstama.

Rezultati u okviru ovog cilja su mešoviti – došlo je do izvesnog povećanja površine zaštićenih područja ali mnogi sistemski i operativni izazovi u upravljanju ostaju prisutni.

Na početku sprovođenja ovog programa, 2021. godine, pod zaštitom je bilo oko 678.237 ha, što odgovara oko 7,66% teritorije Republike Srbije. Do kraja 2023. godine, ukupna površina zaštićenih područja porasla je na približno 762.960 ha, što je oko 8,62% teritorije. Zaključno sa 31. decembrom 2025. godine ovaj procenat povećan je na 9,5% teritorije Republike Srbije, dok je zajedno sa zaštićenim područjima u postupku zaštite ukupno 10,73% teritorije Republike Srbije. Ipak, uprkos kontinuiranom porastu, obuhvat površine pod zaštitom je manji od globalnih i evropskih ciljeva (npr. globalni cilj iz Kunming-Montreal globalnog okvira za biodiverzitet predviđa 30% teritorije pod zaštitom do 2030. godine, dok EU teži najmanje 30% zaštićene teritorije od čega 10% pod strogom zaštitom). U tom smislu, i Evropska agencija za životnu sredinu ističe da su Republici Srbiji potrebni ubrzani napori u proširenju zaštićenih područja kako bi se približili globalnim i evropskim ciljevima.

Srbija je 2010. godine uspostavila ekološku mrežu (listu ekološki značajnih područja), koja obuhvata 101 područje (uključujući Emerald područja). U periodu 2021–2023. godine nastavljeno je prikupljanje podataka za reviziju liste tipova staništa od značaja i utvrđivanje liste referentnih vrsta od nacionalnog i međunarodnog značaja koje će biti obuhvaćene ekološkom mrežom. U tom smislu, do kraja 2023. godine nije donet novi podzakonski akt koji bi zamenio postojeću Uredbu o ekološkoj mreži, usled čega se površina ekološke mreže nije menjala ali su urađene stručne osnove za donošenje ovog akta. Funkcionalnost ekološke mreže u praksi je i dalje ograničena, jer nedostaju aktivne mere upravljanja van zaštićenih područja, kao i uspostavljeni koridori koji bi povezali fragmentisana staništa. U okviru postupka uspostavljanja Natura 2000 mreže u Republici Srbiji, uz podršku projekata tehničke pomoći EU, potrebna su dodatna istraživanja sa ciljem pripreme konačnih lista za područja značajnih za ptice (SPA) i područja značajnih za staništa i vrste (pSCI).

Dalja analiza stanja u ovoj oblasti ukazala je na niz izazova u upravljanju zaštićenim područjima: potrebu značajnog povećanja površine pod zaštitom, potrebu boljeg poznavanja vrsta i staništa u okviru zaštićenih područja, nedovoljnu zaštitu prirodnih vrednosti, potrebu boljeg praćenja i izveštavanja, nedovoljno uključivanje javnosti i naučnih institucija, ograničeno finansiranje, kao i nedovoljne kapacitete upravljača. U periodu sprovođenja Programa, preduzeti su određeni koraci ka unapređenju upravljanja, ali su sistemski izazovi ostali. Finansijska održivost zaštićenih područja predstavlja kritičnu tačku u situaciji u kojoj su državne subvencije ograničene i u kojoj se većina upravljača, i dalje, oslanja na sopstvene prihode od korišćenja resursa (npr. seča šume, turizam). Usled takvog modela, postignuća u unapređenju kapaciteta upravljača zaštićenih područja su skromna. Pozitivno je to što je tokom perioda 2021–2023. godine unapređen sistem izveštavanja upravljača prema Ministarstvu zaštite životne sredine. Upravljači redovno dostavljaju godišnje izveštaje o sprovođenju mera zaštite, koji su sadržajno ujednačeni (uključuju opis realizovanih aktivnosti poput obeležavanja granica, monitoringa vrsta, edukativnih programa, finansijskih pokazatelja i dr.). Međutim, navedeni izveštaji nisu svi javno dostupni, što umanjuje transparentnost i mogućnost nezavisne ocene uspešnosti upravljanja. Što se tiče efikasnosti sprovođenja mera zaštite u zaštićenom području, one su realizovane uglavnom u skladu sa finansijskim mogućnostima – najveći deo sredstava utrošen je na osnovne obaveze upravljača zaštićenog područja (čuvarska služba, održavanje i dr.), dok je manji deo opredeljen za aktivne mere očuvanja (npr. monitoring vrsta, unapređenje staništa). Bez jasno definisanih indikatora učinka teško je kvantitativno oceniti napredak. Na osnovu navedenog, može se zaključiti da je površina zaštićenih područja povećana i učinjeni su početni koraci ka boljem umrežavanju upravljača zaštićenih područja, ali osnovni izazovi (nedostatak novca, kapaciteta, podataka) i dalje ograničavaju efikasnost zaštite prirode.

U okviru Mere 1.2.3. naglašen je značaj zaštite geonasleđa i geodiverziteta. U periodu od 2021. do 2023. godine nije bilo proglašenja novih geoparkova ili stavljanja pod zaštitu geoloških objekata, osim nastavka aktivnosti vezanih za geopark „Đerdap”. I dalje postoje pritisci na geodiverzitet u slučajevima neadekvatno planirane ili nedovoljno kontrolisane eksploatacije mineralnih sirovina, nepoštovanja propisanih mera zaštite, kao i oštećenja ili uništavanja speleoloških objekata. Zbog toga je potrebno unaprediti plansku zaštitu geodiverziteta u razvojnim projektima, uz saradnju organa nadležnih za zaštitu prirode, geološka istraživanja, rudarstvo, prostorno planiranje i upravljanje podacima. Značajnijeg poboljšanja u posmatranom periodu u ovoj oblasti nije bilo. U vezi zaštite predeone raznovrsnosti (Mera 1.2.4), Republika Srbija do 2023. godine nije izradila nacionalni atlas tipova predela, niti je ova tema sadržana u propisima koji uređuju oblast zaštite prirode, što je ovaj program identifikovao kao nedostatak. Zbog toga, u ovom segmentu nije ostvaren napredak – očuvanje predela se i dalje odvija samo kroz procedure izdavanja uslova zaštite prirode u okviru prostorno-planskih akata, bez strateškog pristupa vrednovanju i upravljanju predeonim nasleđem.

Mera 1.2.5. se odnosi na unapređenje statusa zaštite i upravljanja divljim vrstama. U periodu 2021–2023. godine nastavljen je monitoring i dalji rad na zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih vrsta u Republici Srbiji, uz učešće Zavoda za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinskog zavoda za zaštitu prirode i brojnih drugih aktera. U navedenom periodu Ministarstvo zaštite životne sredine je radilo na izradi Plana upravljanja populacijama mrkog medveda koji ima za cilj uspostavljanje stabilnih populacija u Republici Srbiji i doprinos regionalnim i međunarodnim naporima za očuvanje ove vrste. Planom je predviđeno formiranje Stručne komisije za medvede koja će biti sastavljena od predstavnika relevantnih organa i organizacija sa savetodavnom i nadzornom ulogom u cilju sprovođenja plana upravljanja populacijama medveda u Republici Srbiji. Osnove za izradu Plana upravljanja utvrđene su u Zakonu o zaštiti prirode, potvrđenim međunarodnim ugovorima, kao što su Konvencija UN o biološkoj raznovrsnosti i Bernska konvencija, propisima EU kao i prethodnim Programom zaštite prirode Republike Srbije za period od 2021. do 2023. godine. Pored resornog ministarstava, predviđeno je da sprovođenje plana prate i Zavod za zaštitu prirode Srbije u saradnji sa Ministarstvom poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, a upravljači zaštićenih područja i područja ekološke mreže, javna preduzeća za gazdovanje šumama, korisnici lovišta planiraće i sprovoditi mere i aktivnosti na terenu. Beloglavi sup (Gyps fulvus) nastavio je trend oporavka u Specijalnom rezervatu prirode „Uvac” – populacija je stabilna zahvaljujući dugogodišnjim merama hranjenja i nadzora. Takođe, zabeleženi su pozitivni primeri reintrodukcije: evropski bizon je 2022. godine reintrodukovan u Nacionalni park „Fruška gora”, čime je obogaćena fauna velikih biljojeda u Republici Srbiji.

U periodu 2021–2023. godine, u okviru projekta „Izrada Crvene knjige flore, faune i gljiva u Republici Srbiji”, koji je finansiran iz budžeta Republike Srbije, a koji je realizovan sa Prirodnjačkim muzejom u Beogradu i Biološkim fakultetom Univerziteta u Beogradu, među najznačajnijim rezultatima izdvajaju se:

1) evaluacija taksona za potrebe izrade crvenih lista pojedinačnih grupa organizama flore, faune i gljiva u Republici Srbiji;

2) unapređenje „Baze podataka o distribuciji potencijalno ugroženih vrsta Srbije” upotrebom aplikacije za procenu ugroženosti vrsta u Republici Srbiji;

3) izrada Crvene liste flore Srbije, Crvene liste fungije Srbije i Crvene liste faune Srbije;

4) izrađeni su rukopisi Crvena knjiga faune Srbije V – Ribe, Crvena knjiga faune Srbije VI – Sisari, Crvena knjiga faune Srbije VII – Dnevni leptiri i Crvena knjiga faune Srbije VIII – Akvatični beskičmenjaci;

5) nastavljeno je prikupljanje podataka za izradu preostalih crvenih knjiga pojedinačnih grupa organizama (alge, gljive i lišajevi, flora: mahovine i vaskularne biljke; fauna: beskičmenjaci – insekti, rakovi, školjke, puževi).

Krajem 2023. godine započeta je izrada sledećih crvenih knjiga: Crvena knjiga flore Srbije I – Alge, Crvena knjiga flore Srbije II – Mahovine, Crvena knjiga flore Srbije III – Vaskularne biljke I – regionalno iščezle i kritično ugrožene vrste i Crvena knjiga faune Srbije IX – Pećinski terestrični zglavkari.

Iako je uočljiv napredak na unapređenju statusa zaštite i upravljanja divljim vrstama, ova mera i dalje beleži nedostatke u smislu postojanja sveobuhvatnih podataka. Nije uspostavljen formalan mehanizam redovnog praćenja populacija ključnih indikatorskih vrsta na nacionalnom nivou do 2023. godine, iako je takav monitoring predviđen. Stoga je teško govoriti o merljivom poboljšanju statusa većine vrsta – izvesne lokalne uspehe prate i dalje prisutni negativni trendovi za mnoge grupe (npr. opadanje brojnosti oprašivača, pritisak na populacije riba zbog MHE, krivolov kečige i dr.).

POSEBAN CILj 1.3 – Unapređena javna politika za zaštitu prirode i očuvanje biodiverziteta i učešće javnosti u donošenju odluka. Ovaj cilj imao je široku oblast delovanja – od institucionalnog jačanja i međunarodne saradnje, do integracije biodiverziteta u druge sektore i povećanja transparentnosti i učešća javnosti. Program navodi da je za dugoročno očuvanje biodiverziteta neophodno integrisati principe održivog korišćenja prirodnih resursa u druge sektorske politike (poljoprivredu, šumarstvo, lovstvo, ribarstvo, energetiku, infrastrukturu, turizam), kao i unaprediti institucionalni i finansijski okvir i međunarodnu saradnju.

U ovoj oblasti ostvaren je napredak, prvenstveno na planu izrade strateških dokumenata i učešća u međunarodnim inicijativama, dok je napredak u procesima odlučivanja i integracije biodiverziteta u druge sektorske javne politike delimičan.

U posmatranom periodu nije bilo većih promena u nadležnostima ključnih institucija, zaštita prirode je u nadležnosti Ministarstva zaštite životne sredine (Sektor za zaštitu prirode) i odgovarajućih stručnih organizacija (Zavod za zaštitu prirode Srbije i Pokrajinski zavod za zaštitu prirode). Uočen je nedostatak kadrova u navedenim institucijama – Zavod za zaštitu prirode Srbije u izveštaju za 2023. godine naglašava da je obim poslova rastao dok su resursi ograničeni, te je nužno zapošljavanje novih stručnjaka i jačanje institucionalnih kapaciteta. U kontekstu jačanja institucionalnih mehanizama, preporučuje se formiranje Međuresorne radne grupe za biodiverzitet koja bi okupila predstavnike više ministarstava, akademske zajednice i organizacija civilnog društva radi praćenja sprovođenja obaveza. Ovakvo telo predstavljalo bi dobar osnov za trajne stručne i savetodavne mehanizme neophodne za ispunjavanje nacionalnih ciljeva usaglašenih sa Kunming-Montreal globalnim okvirom za biodiverzitet.

Republika Srbija je aktivno učestvovala u međunarodnoj i regionalnoj saradnji – na Petnaestom sastanku konferencije članica UN Konvencije o biološkoj raznovrsnosti u Montrealu (COP15), u decembru 2022. godine, podržala je usvajanje novog Kunming-Montreal globalnog okvira za biodiverzitet čime se obavezala da ga prenese na nacionalni nivo i sprovođenjem doprinese postizanju globalnih ciljeva. Značajan uspeh ostvaren je u okviru Okvirne konvencije o zaštiti i održivom razvoju Karpata (Karpatske konvencije). Republika Srbija je 2023. godine preuzela predsedavanje Konvencijom i bila domaćin 7. zasedanja konferencije članica (COP7) u Beogradu. Na tom skupu je usvojen regionalni Karpatski okvir za biodiverzitet, koji je mehanizam sprovođenja Kunming-Montreal globalnog okvira za biodiverzitet, na nivou Karpatskog regiona, dok je akcioni plan za njegovo sprovođenje u izradi. Uz ovaj strateški dokument je doneta i Ministarska deklaracija „Osnaživanje Karpatske vizije 2050”, koja promoviše zajedničku viziju „života u skladu s prirodom” u skladu s globalnom vizijom za 2050. godinu. Takođe, intenzivirana je saradnja sa susednim zemljama na prekograničnoj zaštiti biodiverziteta, a naročito proglašenjem prvog prekograničnog Ramsarskog područja „Park prirode Gvozdena vrata (Iron Gates Natural Park) – Đerdap” između Rumunije i Republike Srbije 2023. godine, čime je formalizovan jedan od najznačajnijih koraka u jačanju prekogranične saradnje i očuvanju vlažnih staništa u regionu. Ovaj čin dodatno osnažuje ulogu Karpatske inicijative za vlažna staništa (CWI) i predstavlja primer dobre prakse u primeni ciljeva Karpatske konvencije.

Potpisivanjem Deklaracije iz Sofije o Zelenoj agendi za Zapadni Balkan 2020. godine, Republika Srbija se obavezala da će sprovoditi preporučene mere u pet stubova (dekarbonizacija, cirkularna ekonomija, smanjenje zagađenja, zaštita i očuvanje biodiverziteta i održiva poljoprivreda i ruralni razvoj). Ova deklaracija treba da podstakne stvaranje održivog i zdravog životnog okruženja za sve građane u zemljama Zapadnog Balkana, dok će samo sprovođenje mera biti podržano od Evropske unije u skladu sa Ekonomskim i investicionim planom za Zapadni Balkan. U oktobru 2021. godine dogovoren je i Akcioni plan za sprovođenje Zelene agende za Zapadni Balkan (revidiran 2025. godine), koji utvrđuje okvir za koordinaciju i praćenje realizacije, dok je glavna odgovornost za sprovođenje na stranama potpisnicama Deklaracije iz Sofije o Zelenoj agendi za Zapadni Balkan na osnovu međusektorske i međuinstitucionalne saradnje na regionalnom nivou. Odlukom Vlade obrazovana je Radna grupa za implementaciju ciljeva Deklaracije iz Sofije o Zelenoj agendi za Zapadni Balkan („Službeni glasnik PC”, broj 8/25). Zadatak Radne grupe je da učestvuje u praćenju sprovođenja Deklaracije iz Sofije i regionalnog Akcionog plana, kao i u izveštavanju i u definisanju rokova i izradi dokumenata koji prate njihovu implementaciju.

U okviru Regionalnog saveta za saradnju postoji Radna grupa za životnu sredinu u okviru koje je formirana Radna grupa za biodiverzitet Zapadnog Balkana (Biodiversity Task Force of the Western Balkans – BDTF WB) sa ciljem prekogranične saradnje u oblasti zaštite biodiverziteta. Koordinaciju rada radne grupe vrši regionalna Kancelarija Međunarodne unije za očuvanje prirode (IUCN-ECARO) sa sedištem u Beogradu. Ova radna grupa nosilac je realizacije aktivnosti planiranih u okviru Zelene agende za Zapadni Balkan.

Integracija biodiverziteta u druge sektore predstavljao je izazovan aspekt Programa zaštite prirode Republike Srbije za period od 2021. do 2023. godine. Tokom perioda sprovođenja ovog programa nije došlo do velikih pomaka u promeni sektorskih politika, ali su postavljeni temelji za buduće unapređenje. U šumarstvu, strategija razvoja ovog sektora naglašava održivo gazdovanje šumama, na način i u obimu kojim se trajno održava njihova proizvodna sposobnost, biološka raznovrsnost, sposobnost obnavljanja i vitalnost i unapređuje njihov potencijal za ublažavanje klimatskih promena, kao i njihova ekonomska, ekološka i socijalna funkcija. Procena uticaja na životnu sredinu i strateška procena uticaja na životnu sredinu su standardizovane u zakonodavstvu, međutim kvalitet njihove primene varira – građevinski i infrastrukturni projekti i dalje nanose štetu prirodi, što ukazuje da biodiverzitet još nije suštinski integrisan u odlučivanje u tim sektorima. Na osnovu navedenog, zaključuje se da u narednom Programu zaštite prirode Republike Srbije jedan od indikatora integracije mora biti i uspostavljanje sistema praćenja uticaja sektora na biodiverzitet jer u periodu 2021–2023. godine nije razvijen set intersektorskih indikatora (mera koja je bila predviđena Programom), što ostaje obaveza za naredne programske periode.

Strategija upravljanja vodama na teritoriji Republike Srbije do 2034. godine9 je dokument na osnovu kojeg se sprovode reforme sektora voda, kako bi se dostigli potrebni standardi u upravljanju vodama, uključujući i organizaciono prilagođavanje i sistemsko jačanje stručnih i institucionalnih kapaciteta na nacionalnom, regionalnom i lokalnom nivou. Strateška opredeljenja i ciljevi utvrđeni ovim dokumentom predstavljaju osnov za izradu Plana upravljanja vodama za sliv reke Dunav na teritoriji Republike Srbije i planova upravljanja vodama na vodnim područjima, uključujući i aspekt finansiranja. Istovremeno, okviri postavljeni ovom strategijom moraju se uvažavati pri izradi strategija i planova prostornog uređenja, zaštite životne sredine i drugih oblasti koje zavise od voda ili imaju uticaja na vode.

Program prilagođavanja na izmenjene klimatske uslove za period od 2023. do 2030. godine je u okviru Posebnog cilja 1 – Povećanje svesti, unapređenje znanja i razumevanja uticaja klimatskih promena i njihovih posledica uveo meru Izrade metodologije za praćenje stanja i ranjivosti biodiverziteta na klimatske promene sa ciljem da se razradi metodologija kojom će se definisati dodatni indikatori kojima će se pratiti uticaj klimatskih promena na biodiverzitet, a koji će poslužiti za analizu ranjivosti biodiverziteta na izmenjene klimatske uslove.

U pogledu uključivanja javnosti u donošenje odluka, zabeležen je napredak u formalnom smislu. Ogranizacije civilnog društva aktivno učestvuju u radu svih radnih grupa koje za cilj imaju izmenu ili donošenje nacionalnih propisa, kao i dokumenata javnih politika, a u skladu sa Smernicama za uključivanje organizacija civilnog društva u radne grupe za izradu predloga dokumenata javnih politika i nacrta, odnosno predloga propisa.10 Ministarstvo zaštite životne sredine je tokom 2022. i 2023. godine održalo više javnih rasprava o proglašenju zaštićenih područja, gde je zainteresovana javnost mogla dati primedbe. Ipak, kada je reč o transparentnosti sprovođenja postojećih politika, situacija je manje povoljna. Neki godišnji izveštaji upravljača zaštićenih područja nisu javno objavljivani.

Na osnovu analize posebnih ciljeva i aktivnosti u okviru svakog od njih u Programu zaštite prirode Republike Srbije za period od 2021. do 2023. godine („Službeni glasnik PC”, broj 53/21), dolazi se do nalaza vrednovanja ostvarenja svakog od posebnih ciljeva.

Poseban cilj 1.1. Smanjeni negativni uticaji na biodiverzitet postigao je ograničen uspeh. Mere za smanjenje pritisaka na biodiverzitet nisu bile visoko efikasne, kako zbog činjenice da pojedine mere nisu u potpunosti sprovedene (sistemi praćenja), ili zbog nedovoljnih resursa (invazivne vrste, nadzor nad korišćenjem prirodnih resursa). Preostaje mnogo prostora za poboljšanje, naročito imajući u vidu da su ovo komponente Kunming-Montreal globalnog okvira za biodiverzitet (čiji ciljevi, na primer, predviđaju značajno smanjenje stope invazija invazivnih alohtonih vrsta i zagađenja do 2030. godine).

Poseban cilj 1.2. Unapređen sistem upravljanja zaštićenim područjima, ekološkom mrežom i vrstama postigao je određeni napredak u povećanju površine zaštićenih područja i nastavku finansiranja redovnih aktivnosti upravljača zaštićenih područja, ali bez bitnijeg kvalitativnog unapređenja. Efikasnost mera u oblasti zaštićenih područja može se okarakterisati kao delimična, povećanje teritorije pod zaštitom je teklo po planu, ali bez značajnijeg poboljšanja kvaliteta upravljanja ekološkom mrežom, uglavnom zbog finansijskih i ograničenja u kapacitetima. U posmatranom periodu, nisu uvedeni novi instrumenti finansiranja. Efikasnost mera očuvanja vrsta mogla bi se okarakterisati kao umerena na projektnom nivou, ali nedovoljna na sistemskom nivou. Sprovedene mere ocenjene su kao veoma dobre (Zavod za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, upravljači zaštićenih područja i organizacije civilnog društva), ali zbog ograničenog obuhvata nije značajno uticalo na opštu sliku stanja biodiverziteta u Republici Srbiji.

Poseban cilj 1.3. Unapređena javna politika za zaštitu prirode i očuvanje biodiverziteta i učešće javnosti u donošenju odluka postigao je vidljiv uspeh ali se očekuje da učešće javnosti i integracija zaštite prirode u druge sektore tek treba da zažive u punoj meri u narednom programskom periodu.

U periodu 2021–2023. godine terenske aktivnosti (izrada studija zaštite radi proglašenja zaštićenih područja, monitoring odabranih vrsta, stručni nadzor) su nastavljene, ali su sistemska unapređenja u povećanju institucionalnih kapaciteta, povećanju finansijskih izdvajanja i učešću javnosti uglavnom izostala ili su tek započeta. Ovi aspekti predstavljaju strukturne uzroke zbog kojih mnoge mere Programa zaštite prirode Republike Srbije za period 2021–2023. godine nisu mogle potpuno da se sprovedu. Navedene činjenice ukazuju da je u sledećem programskom periodu neophodna snažnija podrška za povećanje institucionalnih kapaciteta, povećanje finansijskih izdvajanja i poboljšano učešće javnosti u donošenju odluka.

Na osnovu ocena sprovođenja posebnih ciljeva Programa zaštite prirode Republike Srbije za period 2021–2023. godine, može se zaključiti da je Opšti cilj: Unapređenje sistema zaštite prirode i očuvanje biodiverziteta delimično ostvaren. Sistem zaštite prirode je na kraju 2025. godine snažniji, normativno i planski, nego 2021. godine, ali zaštita prirode i biodiverziteta u Republici Srbiji su i dalje suočeni sa istim izazovima, što zahteva nastavak i unapređenje već definisanih mera u narednom programskom ciklusu. To ukazuje da veći broj mera iz Programa zaštite prirode za period 2021–2023. godine ostaje relevantan i za programski period 2026–2031. godine.

Na osnovu celokupne analize realizacije Programa zaštite prirode za period 2021–2023. godine, mogu se definisati glavni izazovi i slabosti koji su ograničili postizanje opšteg i posebnih ciljeva. U daljem tekstu dat je pregled postojećeg stanja u oblasti zaštite prirode i biodiverziteta koji prikazuje obim i prirodu izazova, njihovih uzroka i posledica u praksi, koji predstavljaju osnov za definisanje ciljeva i mera za novi programski ciklus.

Površina zaštićenih područja je još uvek malog obuhvata u odnosu na površinu Republike Srbije i nije dovoljna za ispunjenje globalnih i ciljeva Evropske unije koji iznose 30% teritorije pod zaštitom. Nedovoljna površina pod zaštitom podrazumeva da mnogi vredni ekosistemi ostaju van režima zaštite i izloženi su degradaciji. Program nije postavio konkretnu merljivu vrednost kao cilj za 2023. godinu, koja mora biti propisana za naredni period.

Finansijska održivost i model finansiranja u prethodnom periodu nisu ispunili obimne zahteve zaštite prirode. Postojeći model gde se zaštita finansira pretežno iz sopstvenih prihoda upravljača zaštićenih područja (uglavnom poreklom od ekonomskih aktivnosti) je neodrživ. Subvencije države, iako u kontinuiranom porastu, nisu dovoljne da pokriju osnovne troškove čuvanja prirode. Osim toga, ulaganja države u zaštitu prirode nisu prioritetno povećavana (budžet <0.5% BDP za životnu sredinu nije dovoljan). Bez suštinske promene u finansiranju – povećanju javnih ulaganja, uvođenja plaćanja za ekosistemske usluge, korišćenja klimatskih i drugih fondova – sistem zaštite prirode neće moći da sprovodi mere planirane dokumentima javnih politika.

Ministarstvo zaštite životne sredine, Zavod za zaštitu prirode Srbije i Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, kao i upravljači zaštićenih područja suočavaju se sa kontinuiranim nedostatkom stručnih i tehničkih kapaciteta. Kao odgovarajući primer može se navesti da u organizacijama za zaštitu prirode jedan stručnjak može biti zadužen za čitave grupe organizama ili velike teritorije, što nije dovoljno za kvalitetan monitoring i savetodavni rad. U Ministarstvu zaštite životne sredine, mali broj službenika obrađuje veliki broj predmeta, što ograničava njihovu mogućnost da prate i evaluiraju sprovođenje politike. Upravljači mnogih zaštićenih područja nemaju dovoljno kadrovskih kapaciteta. Ovi ograničeni kapaciteti su strukturni problem koji vodi ka propustima u sprovođenju obaveza propisanih Zakonom o zaštiti prirode kao i obaveza koje proističu iz osnovnih programsko-planskih dokumenata upravljača zaštićenih područja (npr. manjak inspektora dovodi do nedovoljnog nadzora i uočavanja prekršaja u sprovođenju Zakona o zaštiti prirode).

Razvojni sektori često i dalje vide zaštitu prirode kao prepreku, umesto kao integralni deo sistema održivog razvoja. U periodu od 2021. do 2023. godine zabeleženi su primeri pritisaka drugih sektora na zaštitu prirode gde su, uglavnom, investicije bile u sukobu sa zaštitom prirode: otvaranje rudnika, izgradnja infrastrukture, planovi za hidroenergetiku na zaštićenim vodotocima. Pojedini projekti iz oblasti rudarstva, infrastrukture i hidroenergetike ukazali su na potrebu ranijeg sagledavanja mogućih uticaja na biodiverzitet, geodiverzitet, ekološku povezanost i predeone vrednosti, kao i na potrebu dosledne primene mera prevencije, ublažavanja, monitoringa, sanacije i rekultivacije, u skladu sa propisima i uslovima konkretne lokacije. Iako su neki od ovih projekata izmenjeni ili zaustavljeni, to ukazuje na sistemski problem – princip „ne nanosi značajnu štetu” biodiverzitetu nije u potpunosti usvojen u drugim sektorskim politikama. Bez njegovog usvajanja i doslednog sprovođenja, priroda će konstantno trpeti fragmentaciju i degradaciju.

U Programu zaštite prirode Republike Srbije za period od 2021. do 2023. godine uočeni su nedostaci jasnih indikatora uspeha njegovog sprovođenja. Program je u Akcionom planu imao definisane pokazatelje za svaku meru, ali u praksi nije bilo javno dostupnog izveštaja koji bi merio njihove vrednosti 2023. godine. Ovaj nedostatak otežava ocenu uspeha.

Transparentnost i javnost informacija o zaštiti prirode predstavljaju osnovne principe savremenog upravljanja prirodnim resursima. Oni obezbeđuju da javnost, stručnjaci, organizacije civilnog društva i mediji imaju pristup podacima o stanju prirode, postupcima donošenja odluka i merama zaštite. Ovo povećava poverenje u institucije, omogućava kontrolu nad radom državnih organa i podstiče aktivno učešće građana u zaštiti životne sredine. Javnost često sazna za probleme (uginuće ribe, protivzakonita gradnja u zaštićenom području, krivolov) putem medija i organizacija civilnog društva. Javno objavljivanje navedenih informacija, putem medija ili zvaničnih izveštaja, uticalo bi na povećanje poverenja i izgradnju partnerskog odnosa svih aktera i široke javnosti u zaštiti prirode.

Odsustvo adekvatnih, proporcionalnih i odvraćajućih kazni u velikoj meri utiče na sprovođenje nacionalnog zakonodavstva u oblasti zaštite prirode. Praksa je pokazala da čak i kada se prekršaji i krivična dela protiv prirode sankcionišu, kazne (novčane ili zatvorske) su obično niske i retko odvraćajuće. Veoma često, nadležni inspektor može podneti prijavu, ali ako ishod na sudu nije blagovremen i adekvatan, preventivni efekat izostaje i predstavlja širi problem vladavine prava u oblasti zaštite životne sredine.

Usvajanjem Kunming-Montreal globalnog okvira za biodiverzitet krajem 2022. godine, postavljeni su znatno ambiciozniji ciljevi do 2030. godine. U tom trenutku, Srbija je imala Program zaštite prirode Republike Srbije za period od 2021. do 2023. godine koji je bio usklađen sa Strateškim planom UN Konvencije o biološkoj raznovrsnosti za period 2011–2020. godine i Aiči ciljevima. Analiza usaglašenosti je pokazala obaveze koje predstavljaju najveće pritiske za usaglašavanje: 30% površine po zaštitom, obnova ekosistema, smanjenje nutrijenata i pesticida (naročito u poljoprivredi), povećanje sredstava za finansiranje zaštite prirode.

Angažovanje lokalnih zajednica u zaštiti prirode jedan je od ključnih uslova za dugoročno očuvanje životne sredine. Kada su ljudi koji žive u neposrednoj blizini prirodnih resursa uključeni u njihovo upravljanje, rezultati su održiviji, pravedniji i efikasniji. Analizom Programa zaštite prirode Republike Srbije za period od 2021. do 2023. godine utvrđeno je da lokalne zajednice nisu dovoljno uključene u poslove zaštite prirode i upravljanje prirodnim dobrima. Izuzev nekih pozitivnih primera, generalno nedostaju mehanizmi poput saveta korisnika zaštićenog područja, upravljanja u saradnji s lokalnim stanovništvom ili podsticaji za čuvare prirode iz sredstava lokalne samouprave. Navedeno predstavlja izazov socijalne prirode koji mora biti osmišljen kroz bolje učešće lokalne zajednice i nove modele upravljanja prirodom.

Analiza finansiranja Programa zaštite prirode Republike Srbije za period od 2021. do 2023. godine pokazuje sistemsko odstupanje između procenjenih troškova u Akcionom planu (koji su obuhvatali uglavnom direktne troškove aktivnosti) i stvarnih budžetskih izdvajanja (koja su obuhvatala institucionalnu podršku, kapitalne investicije i međunarodne projekte). Sektor zaštite prirode je u posmatranom periodu bio finansiran znatno iznad nivoa projektovanog u samom Akcionom planu, prvenstveno zahvaljujući velikim infrastrukturnim projektima i intervencijama iz budžetske rezerve radi jačanja IT kapaciteta.

Predmetna analiza ukazuje na značajan disparitet između sredstava koja su bila programirana u Akcionom planu (koja su obuhvatala uglavnom direktne troškove aktivnosti) i stvarno izvršenih budžetskih izdvajanja (koja su obuhvatala institucionalnu podršku, kapitalne investicije i međunarodne projekte).

Podaci iz završnih računa budžeta Republike Srbije pokazuju da se finansiranje zaštite prirode odvijalo kroz četiri ključna stuba, i to:

1) sistemske subvencije za zaštićena područja (Ministarstvo zaštite životne sredine i AP Vojvodina);

2) institucionalna podrška (rad zavoda za zaštitu prirode i razvoj IT sistema Agencije za zaštitu životne sredine);

3) međunarodna razvojna pomoć (pretpristupni fondovi EU- IPA);

4) ciljane projekte za zaštitu i upravljanje pojedinim vrstama.

U Tabeli 1. je predstavljena je uporedna analiza planiranih i realizovanih sredstava za ključne grupe mera.

––––––––

9 („Službeni glasnik RS”, broj 3/17).

10 („Službeni glasnik RS”, br. 8/20 i 107/21).

Tabela 1. Uporedni pregled planiranih i realizovanih troškova za zaštitu prirode (2021–2023)

Grupa mera / Oblast delovanja

Planirano

(Akcioni plan 2021–2023)

Realizovano

(izvršenje budžeta)11

Napomena

Informacioni sistem i monitoring (Mere 1.1.2. i 1.1.4)

35.620.000,00 RSD

131.031.290,33 RSD

Mere su prikazane zbirno jer se finansiraju iz iste budžetske linije (PA 0010). Realizacija obuhvata relevantna izdvajanja Agencije i AP Vojvodine.

Upravljanje zaštićenim područjima (Mera 1.2.1)

1.014.000.000,00 RSD

936.560.511,81 RSD

Stabilno finansiranje isključivo kroz redovne godišnje subvencije upravljačima zaštićenih područja na republičkom i pokrajinskom nivou.

Ekološka mreža i Natura 2000 (Mera 1.2.2)

187.500.000,00 RSD

64.383.689,42 RSD

Uključuje srazmeran deo masivnih infrastrukturnih EU IPA projekata (upravljanje otpadnim vodama) koji indirektno doprinose zaštiti prirode.

Institucionalna podrška (Mera 1.2.2)

79.830.500,00 RSD

842.355.059,70 RSD

Planirano obuhvata direktne transfere predviđene planom, dok realizacija obuhvata ukupno stvarno izvršenje za rad Republičkog i Pokrajinskog zavoda

Unapređenje statusa zaštite i upravljanje vrstama (Mera 1.2.5)

13.369.500,00 RSD

3.663.063,14 RSD

Planirano obuhvata nacionalni budžet i EU pomoć. Međutim, realizacija obuhvata isključivo male namenske projekte AP Vojvodine i lokalne EU grantove.

Unapređenje međunarodne saradnje na regionalnom nivou (Mera 1.3.2)

11.316.000,00 RSD

115.178.671,50 RSD

Realizacija prikazuje relevantan deo projekta „Uređenje politike zaštite životne sredine” koji uključuje saradnju sa drugim zemljama.

UKUPNO

1.341.636.000 RSD

2.120.172.285,90 RSD

––––––––

11 Zakon o završnom računu budžeta Republike Srbije za 2021. godinu („Službeni glasnik RS”, broj 138/22), Zakon o završnom računu budžeta Republike Srbije za 2022. godinu („Službeni glasnik RS”, broj 92/23) i Zakon o završnom računu budžeta Republike Srbije za 2023. godinu („Službeni glasnik RS”, broj 94/24).

Analiza pokazuje da su stvarna ukupna ulaganja (preko 2,1 milijardu dinara) bila veća od planiranih (oko 1,3 milijardi dinara) u Akcionom planu. Ovo je posledica metodološkog pristupa u prethodnom periodu gde Akcioni plan nije u punoj meri prepoznavao tekuće troškove institucija (zavoda za zaštitu prirode, Agencije za zaštitu životne sredine) i velike kapitalne projekte finansirane iz EU kao integralni deo troškova mera. Iako učešće investicija u BDP za oblasti koje pokriva Zelena agenda za Zapadni Balkan raste, za oblast biodiverziteta, specifična struktura izvora finansiranja u periodu 2021–2023. godine izgledala je ovako:

1) Budžet Republike Srbije i AP Vojvodine predstavlja dominantan izvor za osnovno funkcionisanje zaštićenih područja, gde se planirana i realizovana sredstva (preko 936 miliona dinara) u velikoj meri prate. Takođe, za rad institucija zaštite prirode (zavodi) realizovano je preko 842 miliona dinara, što stari plan nije adekvatno predvideo kroz direktne aktivnosti;

2) EU fondovi (IPA) predstavljali su značajan investicioni zamajac. Veliki infrastrukturni projekti koji indirektno pomažu zaštiti prirode čine preko 64,3 miliona dinara stvarnog doprinosa očuvanju staništa i ekološke mreže;

3) Zelene obveznice predstavljale su značajan dodatni mehanizam finansiranja za sektor „Zaštita životne sredine, biodiverziteta i održiva poljoprivreda”. U 2021. godini izdvojeno je 28,3 miliona evra, a u 2022. godini 13,6 miliona evra, što predstavlja značajan mehanizam finansiranja koji nije bio vidljiv u samom Akcionom planu. Analiza budžetskih linija drugih sektora potvrđuje da se zaštita prirode finansira i horizontalno.

Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede – Uprava za šume je, kroz subvencije za održivo upravljanje lovnim vrstama i njihovim staništima, godišnje realizovala oko 74 miliona dinara direktno priznatog doprinosa biodiverzitetu (realizacija 2021. godine: 74,4 miliona; 2022. godine: 73,8 miliona; 2023. godine: 73,9 miliona dinara). U okviru istog ministarstva, Republička direkcija za vode realizuje višemilionske infrastrukturne projekte za aktivnosti uređenja i korišćenja voda, čiji se srazmeran deo (od 2% do 5%) zvanično priznaje kao indirektan doprinos biodiverzitetu. Takođe, Sektor za ruralni razvoj ovog ministarstva je kroz meru „Podsticaji za očuvanje životinjskih genetičkih resursa” (koja se 100% priznaje kao ulaganje u zaštitu prirode) omogućio realizovanje aktivnosti u 2021. godini u iznosu od 165,6 miliona dinara, a u 2023. godini čak 340,6 miliona dinara.

U okviru sektora finansija, ulaganja u biodiverzitet i održivu poljoprivredu činila su 10,8% ukupne emisije zelenih obveznica u posmatranom periodu.

Postojeći sistem finansiranja pokazao je vitalnost i sposobnost apsorpcije značajnih sredstava (posebno EU fondova), ali i nedostatak transparentnog planiranja u Akcionom planu Programa zaštite prirode Republike Srbije za period 2021–2023. godine. U skladu sa navedenim, novi dokument javne politike potrebno je da sadrži „budžetiranje po učinku” koje obuhvata sve izvore finansiranja (nacionalni, pokrajinski, lokalni, IPA, donacije i zelene obveznice). Mere zaštite prirode potrebno je povezati sa budžetskim linijama drugih sektora, radi prikazivanja realne i ekološki kalibrisane slike ulaganja u zaštitu prirode i biodiverziteta. Takođe, neophodno je planirati sredstva za sufinansiranje EU projekata, s obzirom na to da su IPA fondovi bili ključni nosioci razvoja u prethodnom periodu.

2.1.1. Opis postojećeg stanja u oblasti planiranja

Stanje prirode u Republici Srbiji godine karakteriše značajan biološki, geološki i predeoni diverzitet, uz istovremeno jaka ograničenja u pogledu zaštite, upravljanja i praćenja prirodnih vrednosti. Iako je normativni i institucionalni okvir značajno unapređen u poslednjoj deceniji, postojeći sistem zaštite prirode i dalje se suočava sa ograničenim kapacitetima, nepotpunom implementacijom propisa, fragmentiranim podacima i snažnim pritiscima različitih sektorskih politika.

Teritorija Republike Srbije je pod snažnim uticajem ključnih evropskih centara biodiverziteta (Mediteran i Kavkaz) i predstavlja refugijum brojnih endemičnih, reliktnih i retkih vrsta i staništa. Međutim, intenzivne promene u korišćenju prostora, klimatski rizici, nedovoljno usklađene sektorske politike i ograničeni resursi za sprovođenje zaštite predstavljaju ozbiljan izazov za budući period.

2.1.2. Geološka raznovrsnost i geonasleđe

Republika Srbija poseduje značajan geodiverzitet koji obuhvata širok spektar geoloških, geomorfoloških i hidroloških fenomena. Objekti geonasleđa, kao jedinstveni geološki fenomeni od naučnog, edukativnog i kulturnog značaja, predstavljaju značajnu komponentu nacionalne prirodne baštine.

Srbija je znatno bogata geološkim, geomorfološkim i hidrološkim formacijama, uključujući klisure, kanjone, kraške sisteme, bigrene akumulacije, tresave i paleovulkanske oblike. Geodiverzitet je integralni deo ekosistema i direktno podržava biodiverzitet. U periodu 2021–2023. godine pokrenuta je inicijativa za inoviranje inventara geonasleđa Srbije i sprovedena su terenska istraživanja na 30 područja. U navedenom periodu proglašeno je 12 novih zaštićenih područja čija je jedna od temeljnih vrednosti geodiverzitet (šest u AP Vojvodini). Geopark „Đerdap” je 2020. godine upisan na listu „UNESCO Global Geoparks” i nastavljena je međunarodna saradnja i proces revalidacije statusa tokom 2023. godine.

Međutim, geodiverzitet je neobnovljiva prirodna vrednost koja je izložena degradaciji usled neadekvatno planiranih ili nedovoljno kontrolisanih aktivnosti u prostoru. Pritisci na geodiverzitet nastaju u vezi sa razvojem infrastrukture i energetskih postrojenja, uključujući vetroparkove i solarne elektrane, urbanizacijom i nezakonitom gradnjom, eksploatacijom mineralnih sirovina, nekontrolisanim turističkim aktivnostima, oštećenjem kraških i pećinskih sistema, kao i hidrotehničkim zahvatima u osetljivim područjima. Radi sprečavanja degradacije potrebno je obezbediti ranu razmenu podataka i saradnju institucija nadležnih za zaštitu prirode, geološka istraživanja, rudarstvo, energetiku, prostorno planiranje i upravljanje geoprostornim podacima. Nedovoljna koordinacija sektorskih politika dodatno povećava degradaciju geodiverziteta. Očuvanje geodiverziteta i geonasleđa zahteva korišćenje stručnih geoloških podloga i saradnju institucija nadležnih za zaštitu prirode sa institucijama nadležnim za geološka istraživanja, geološku dokumentaciju, geološke informacione sisteme, podatke o mineralnim sirovinama i prostorno planiranje. Posebno je značajno obezbediti razmenu i prostorno ukrštanje podataka o objektima geonasleđa, zaštićenim područjima, ekološkoj mreži, istražnim prostorima i eksploatacionim poljima.

2.1.3. Biološka raznovrsnost

Republiku Srbiju karakteriše velika genetička, specijska, ekosistemska i predeona raznovrsnost, kao i visok diverzitet staništa i veliki broj endemičnih vrsta.

Na teritoriji Republike Srbije prisutna su četiri globalna terestrična bioma: listopadne šume, stepe, borealne četinarske šume i visokoplaninska tundra. Registrovano je oko 1.200 biljnih asocijacija i 59 vegetacijskih klasa. Posebno značajni centri stanišnog diverziteta su: visokoplaninski masivi (Tara, Kopaonik, Šar-planina, Prokletije, Stara planina); peščare i stepska područja (Deliblatska i Subotičko-horgoška peščara) i klisure i kanjoni (Đerdap, Sićevačka klisura, Pčinja).

Republika Srbija poseduje izrazito raznovrsna staništa prema EUNIS klasifikaciji: kopnena vodena staništa, vlažna i močvarna staništa, travna i stepska, žbunasta i vrištine, šumska, substratna staništa (stene, sipari), poljoprivredna i antropogena.

Staništa su ugrožena pre svega usled:

1) promene načina korišćenja zemljišta (intenziviranje poljoprivrede, prekid tradicionalne ispaše i košenja);

2) paljenja vegetacije;

3) degradacije i isušivanja vlažnih područja (tresave, slatine, močvare);

4) izgradnje hidroelektrana i akumulacija, sa trajnim gubitkom kanjonskih ekosistema;

5) urbanizacije, izgradnje saobraćajnica i druge infrastrukture;

6) odvodnjavanja zemljišta i regulacije vodotokova;

7) klimatskih promena;

8) širenja invazivnih vrsta.

Republiku Srbiju nastanjuje izrazito veliki broj divljih vrsta, i to:

1) oko 3900–4000 vrsta vaskularnih biljaka;

2) 800 vrsta mahovina;

3) 1400 vrsta slatkovodnih algi;

4) oko 100 vrsta riba;

5) 19 vrsta vodozemaca;

6) 26 vrsta gmizavaca;

7) 360 vrsta ptica;

8) 95 vrsta sisara.

Ukoliko se broj divljih vrsta uporedi sa vrstama koje nastanjuju Evropu, za pojedine taksone, ukupan broj vrsta može biti izuzetno visok: 66% evropskih vrsta ptica, 44,4% briofita Evrope, 18,6% evropske vaskularne flore i 51% slatkovodnih riba.

Republika Srbija ima više Crvenih knjiga (Crvena knjiga faune Srbije VI – Akvatični beskičmenjaci, Crvena knjiga faune Srbije V – Ribe, Crvena knjiga faune Srbije IV – Pravokrilci, Crvena knjiga faune Srbije – III Ptice, Crvena knjiga faune Srbije II – Gmizavci, Crvena knjiga faune Srbije I – Vodozemci, Crvena knjiga dnevnih leptira – Srbije i Crvena knjiga flore Srbije I – iščezli i krajnje ugroženi taksoni), koje predstavljaju naučnu bazu podataka o vrstama koje su izložene opasnosti od izumiranja. Crvene knjige prikazuju status ugroženosti vrsta, prema podacima prikupljenim naučnim metodama, na osnovu kojih se definiše potreba očuvanja ugroženih vrsta, ukazuje na nedostatke u postojećem sistemu zaštite i predlažu rešenja kojima bi se moglo poboljšati stanje ili bar usporiti negativni procesi. Nalazi iz navedenih publikacija pokazuju da je značajan procenat vrsta pod rizikom kao i da su prisutne iščezle i regionalno iščezle vrste. Uočeno je povećanje broja ugroženih populacija ptica i insekata i naglašena je potreba za ažuriranjem svih lista prema kriterijumima Međunarodne unije za očuvanje prirode (IUCN).

Ukupno 2649 divljih vrsta (biljke, životinje, gljive) imaju status zaštite u skladu sa odredbama Zakona o zaštiti prirode. Od ukupno navedenog broja vrsta, 1784 su strogo zaštićene vrste, a 865 zaštićene vrste. Posebno je visok broj strogo zaštićenih beskičmenjaka (610 vrsta) i biljaka (642 vrste). Sistemska in situ zaštita se sprovodi u okviru zaštićenih područja i ekološke mreže. Ex situ zaštita je razvijena u botaničkim baštama, zoo vrtovima, bankama gena i specijalizovanim laboratorijama. Uporedni pregled statusa zaštite vrsta na nacionalnom i međunarodnom nivou i uporedni pregled lovostajem zaštićenih vrsta divljači dati su u Prilogu 3 – Uporedni pregled strogo zaštićenih i zaštićenih vrsta na nacionalnom nivou sa statusom zaštite na međunarodnom nivou i Prilogu 4 – Uporedni pregled vrsta koje imaju status lovnih vrsta (lovostajem zaštićene vrste divljači).

Glavne pritiske na populacije divljih vrsta predstavljaju: uništavanje staništa, nelegalne aktivnosti (krivolov, sakupljanje iz prirode), klimatske promene, invazivne vrste, prekomerna eksploatacija prirodnih resursa i negativni efekti infrastrukture i energetskih postrojenja.

2.1.4. Predeona raznovrsnost

Predeona raznovrsnost Srbije odražava složene geološke, hidrološke, klimatske i biološke odnose na teritoriji zemlje. Iako Republika Srbija poseduje izrazito raznovrsne i očuvane predele, sistemska zaštita predela i dalje je nedovoljno razvijena. Prisutni su brojni predeoni tipovi – od ravničarskih do visokoplaninskih, a posebnu vrednost predstavljaju predeli klisura, kanjona, peščara i visokoplaninskih masiva.

Ugroženost predela potiče, pre svega, od urbanizacije i širenja građevinskih zona, degradacije staništa kao i od neadekvatno planiranih ili nedovoljno kontrolisanih hidrotehničkih, infrastrukturnih, energetskih i rudarskih projekata. Takođe, dodatni faktor ugroženosti predela predstavlja i nedostatak instrumenata zaštite predela u planskim dokumentima, kao i nedostatak sistematskog monitoringa.

2.1.5. Zaštićena područja

Zaštita prirode se sprovodi, između ostalog i uspostavljanjem i utvrđivanjem zaštićenih područja i sistema praćenja njihove zaštite. Zaštićena područja su područja koja imaju izraženu geološku, biološku, ekosistemsku i/ili predeonu raznovrsnost i zbog toga se aktom o zaštiti proglašavaju zaštićenim područjima od opšteg interesa. Utvrđivanje vrednosti i značaja zaštićenog područja, prema Pravilniku o kriterijumima vrednovanja i postupku kategorizacije zaštićenih područja12 vrši se u odnosu na izraženost glavnih prirodnih obeležja, pojava i procesa od interesa za zaštitu područja, kao i funkcije i namene područja.

Definisanje kategorija zaštićenih područja i način upravljanja još uvek nije zakonski sprovedeno i usklađeno sa široko prihvaćenim kriterijumima i standardima Međunarodne unije za očuvanje prirode (IUCN). Usklađivanje i kategorizacija po IUCN je neophodna i radi prikazivanja podataka u bazi Svetske komisije za zaštićena područja (WCPA) odnosno, to je preduslov za izveštavanje Evropskoj agenciji za zaštitu životne sredine (EEA) dostavljanjem podataka za bazu nacionalno zaštićenih područja NatDA (Nationaly designated areas).

Povećanje površina pod zaštitom u Republici Srbiji se kontinuirano ostvaruje, ali nedovoljnim tempom. Zaključno sa 31. decembrom 2025. godine proglašeno je 469 zaštićenih područja, ukupne površine 840.752 ha ili 9,50% teritorije Republike Srbije. U postupku zaštite (objavljeno na internet stranicama Ministarstva zaštite životne sredine) je 108.429 ha ili 1,23% teritorije Republike Srbije, što ukupno čini 10,73% teritorije Republike Srbije pod zaštitom, na osnovu odredaba Zakona o zaštiti prirode. U prethodnom periodu proglašena su nova područja, ali mnoga od planiranih nisu stavljena pod zaštitu. Ministarstvo zaštite životne sredine je 2022. godine obavestilo javnost o postupku pokretanja zaštite prirodnog područja

I (prve) kategorije, kao Nacionalni park „Kučaj–Beljanica” i o postupku pokretanja revizije zaštite prirodnog područja I (prve) kategorije, Nacionalni park „Stara planina”.

Karta zaštićenih područja u Republici Srbiji data je u Prilogu 1 – Karta zaštićenih područja u Republici Srbiji.

Upravljanje zaštićenim područjima i dalje je neujednačeno, uočljivi su nedostaci u kadrovima, finansijama i kapacitetima upravljača zaštićenih područja. Subvencije države za upravljače zaštićenih područja, su, u skladu sa povećanjem broja zaštićenih područja i površine pod zaštitom, u kontinuiranom porastu ali nisu dovoljne da pokriju osnovne troškove očuvanja prirode.

––––––––

12 („Službeni glasnik RS”, broj 97/15).

2.1.6. Ekološka mreža i Natura 2000

Zakonodavni okvir za ekološku mrežu postoji, ali je njena funkcionalnost ograničena. Ekološki koridori su nedovoljno definisani i često ugroženi infrastrukturom, urbanizacijom i fragmentacijom staništa. Nedostaju mehanizmi saradnje sa vlasnicima i korisnicima zemljišta u okviru ekološke mreže.

Uredbom o ekološkoj mreži13 utvrđena je ekološka mreža Republike Srbije, njen sastav, zaštita, upravljanje i finansiranje. Identifikovano 101 ekološki značajno područje u okviru ekološke mreže obuhvata površinu od 1.849.202 ha ili 20,93% teritorije Republike Srbije (Prilog 2 – Karta ekološki značajnih područja ekološke mreže Republike Srbije). Površina ekološki značajnih područja ekološke mreže u zaštićenim područjima iznosi 842.381 ha, odnosno 39,94%.

Ekološki značajna područja obuhvataju prostorne celine od nacionalnog i međunarodnog značaja na kojima se nalaze:

1) određena zaštićena područja proglašena na osnovu zakona sa prioritetnim ciljem očuvanja biodivereziteta;

2) područja od posebnog interesa za očuvanje, odnosno Emerald mreža, koja su identifikovana na osnovu Konvencije o očuvanju evropske divlje flore i faune i prirodnih staništa (Bernske konvencije);

3) određena područja definisana na osnovu međunarodnih programa za identifikaciju značajnih područja za ptice (IBA), biljke (IPA) i dnevne leptire (PBA);

4) područja koja se nalaze na listi Konvencije o vlažnim staništima od međunarodnog značaja (Ramsarska područja ) ili su planirana za upis u tu pistu;

5) određenih speleoloških objekata;

6) pogranična ekološki značajna područja koja omogućuju povezivanje sa ekološkim mrežama susednih zemalja u skladu sa međunarodnim propisima;

7) određena područja tipova staništa od posebnog značaja za očuvanje identifikovana u skladu sa Pravilnikom o kriterijumima za izdvajanje tipova staništa, tipovima staništa, osetljivim, ugroženim, retkim i za zaštitu prioritetnim tipovima staništa, kao i mere zaštite za očuvanje tipova staništa („Službeni glasnik RS”, broj 35/10);

8) određena staništa divljih vrsta utvrđenih Pravilnikom o proglašenju zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva („Službeni glasnik RS”, br. 5/10, 47/11, 32/16 i 98/18);

9) ostalih ekološki značajnih područja koja nisu obuhvaćena ovim područjima koja su kao ekološki značajna utvrđena prostornim planovima.

Identifikacija Natura 2000 u Republici Srbiji se odvija kroz realizaciju projekata koji se finansiraju iz EU fondova kao i kroz projekte koji se finansiraju iz budžeta Republike Srbije. U okviru projekta „EU za Naturu 2000 u Srbiji”, identifikovano je 277 potencijalnih područja od interesa za zajednicu (Potential Sites of Community Interest – pSCIs) i 85 potencijalnih područja posebne zaštite (Potential Special Protection Areas –pSPAs). Pripremljeni su standardni obrasci podataka (Standard Data Forms – SDFs), metodologije za terensko kartiranje Natura 2000 vrsta i tipova staništa u Republici Srbiji za odabir pSCI šumskih i nešumskih staništa i vrsta i nova verzija Priručnika za interpretaciju tipova staništa EU od značaja za Srbiju. U narednom periodu predviđen je nastavak podrške na identifikaciji Natura 2000 područja i izradi nove Uredbe o ekološkoj mreži.

U skladu sa članom 130. Zakona o zaštiti prirode, ekološka mreža biće utvrđena i postaje deo evropske ekološke mreže Natura 2000 do dana pristupanja Republike Srbije Evropskoj uniji.

––––––––

13 („Službeni glasnik RS”, broj 102/10).

2.1.7. Područja od međunarodnog značaja

U skladu sa Konvencijom o močvarama koje su od međunarodnog značaja, naročito kao staništa ptica močvarica (Ramsarska konvencija), na Listu Ramsarskih područja upisano je jedanaest područja u Republici Srbiji, a to su: Peštersko polje, Gornje Podunavlje, Koviljsko-Petrovaradinski rit, Labudovo okno, Ludaško jezero, Obedska bara, Slano Kopovo, Stari Begej-Carska bara, Zasavica, Vlasina i Đerdap, ukupne površine 130,411 ha, odnosno 1,47% teritorije Republike Srbije. Đerdap je 11. područje u Srbiji koje je proglašeno za međunarodno značajno vlažno područje 11. decembra 2020. godine sa površinom od 66.525,11 ha. U oktobru 2023. godine, Đerdap je zajedno sa Parkom prirode Gvozdena vrata u Rumuniji proglašen za prekogranično Ramsarsko područje.

U okviru Programa „Čovek i biosfera” (MAB – Man and Biosphere) upisani su: Rezervat biosfere „Golija – Studenica” sa površinom 53.804 ha, Rezervat biosfere „Bačko Podunavlje” sa površinom 176.635 ha i Rezervat biosfere „Mura, Drava, Dunav” sa površinom 930.000 ha. Rezervat biosfere „Mura, Drava, Dunav” je prekogranični rezervat koji obuhvata oblasti reka Mure, Drave i Dunava. Prostire se kroz pet država: Republiku Srbiju, Republiku Austriju, Republiku Sloveniju, Republiku Hrvatsku i Mađarsku.

Područje Đerdapa je, Odlukom Izvršnog saveta Organizacije Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu – UNESCO od 10. jula 2020. godine, upisano na listu UNESCO GLOBAL GEOPARKS i proglašen prvim geoparkom u Srbiji. Geopark „Đerdap” obuhvata teritoriju od 1.330 km², uključujući i područje Nacionalnog parka Đerdap. Nacionalni park Đerdap reprezentuje jedinstvo prirodne i kulturne baštine Srbije, jer je iz specifičnih prirodnih odlika ovog područja ishodila i izuzetno vredna kulturna baština. Na području Geoparka „Đerdap” izdvojeno je ukupno 110 objekata geološkog, prirodnog i kulturno-istorijskog nasleđa, od kojih 63 spada u kategoriju geološkog nasleđa, 14 u kategoriju prirodnog nasleđa i 33 objekta u kategoriju nepokretnog kulturno-istorijskog nasleđa.

Značajna područja za ptice, biljke, dnevne leptire i osolike muve u Republici Srbiji prepoznata su na osnovu međunarodnih programa za njihovu identifikaciju.

Područja od međunarodnog značaja za ptice (Important Bird Areas – IBAs) su ključna područja za očuvanje ptica i biodiverziteta na nacionalnom i međunarodnom nivou. Ukupna površina prethodno definisanih 43 IBA područja u Srbiji iznosila je 1.259.624 ha, odnosno 14,26% teritorije, dok novih 79 IBA područja iz 2020. godine pokrivaju 29,2% teritorije Republike Srbije, odnosno 2.579.364 ha za ptice najvrednijih staništa.

Područja od međunarodnog značaja za biljke (Important Plant Areas – IPAs) su najvažnija mesta za očuvanje raznovrsnosti biljaka i gljiva širom sveta. U Srbiji je izdvojeno 61 IPA područje, sa ukupnom površinom od 706.888 ha, odnosno 8% teritorije.

U odnosu na odabrana područja za dnevne leptire u Republici Srbiji (Prime Butterfly Areas – PBAs) izdvojeno je 40 PBA područja, koja obuhvataju površinu od 903.643 ha, odnosno 10,23% površine Republike Srbije.

Odabrana područja za osolike muve (Prime Hoverfly Areas – PHAs) su područja izdvojena kao značajna za očuvanje vrsta osolikih muva koje su zaštićene na nacionalnom i međunarodnom nivou. Na teritoriji Republike Srbiji je izdvojeno 38 PHA područja ukupne površine 358.000 ha, odnosno oko 4% teritorije.

Emerald mreža predstavlja ekološku mrežu sastavljenu od područja od posebne važnosti za zaštitu prirode (Areas of Special Conservation Importance – ASCI), odnosno prostornih celina i staništa koja su od posebnog nacionalnog i međunarodnog značaja sa aspekta očuvanja biološke raznovrsnosti. Za Emerald ekološku mrežu u Srbiji predviđeno je 61 područje naročito značajno za zaštitu i očuvanje divljih biljnih i životinjskih vrsta i njihovih staništa. Ukupna površina iznosi 1.019.269,31 ha (11,54% teritorije Republike Srbije).

2.1.8. Uticaj drugih sektora na zaštitu prirode

Privredne delatnosti imaju značajnu ulogu u ukupnom društveno-ekonomskom razvoju, ali istovremeno predstavljaju jedan od glavnih izvora pritisaka na prirodne vrednosti i ekološku stabilnost prostora. U Republici Srbiji uticaj privrednih aktivnosti ispoljava se kroz različite oblike degradacije geološke, biološke i predeone raznovrsnosti, gubitak i fragmentaciju staništa, zagađenje životne sredine, prekomerno korišćenje prirodnih resursa i narušavanje funkcionalnosti ekosistema. Intenzitet ovih uticaja zavisi od vrste delatnosti, prostornog obuhvata, primenjenih tehnologija i stepena integracije mera zaštite prirode u proces planiranja i realizacije aktivnosti.

Poljoprivreda predstavlja jednu od najznačajnijih delatnosti koja oblikuje prostor i ima direktan uticaj na biodiverzitet i predeone vrednosti. Intenziviranje poljoprivredne proizvodnje, širenje obradivih površina, upotreba mineralnih đubriva i sredstava za zaštitu bilja, kao i melioracioni zahvati, doveli su do degradacije zemljišta, zagađenja površinskih i podzemnih voda i smanjenja raznovrsnosti staništa. Posebno su ugrožena poluprirodna staništa kao što su livade, pašnjaci, slatine i vlažna područja. Istovremeno, napuštanje tradicionalnih načina korišćenja zemljišta (ekstenzivna ispaša i košenje) u pojedinim područjima dovodi do sukcesije i zarastanja otvorenih staništa, što rezultira gubitkom stanišnih tipova važnih za očuvanje brojnih biljnih i životinjskih vrsta. Smanjenje agrobiodiverziteta, kroz dominaciju monokultura i nestanak autohtonih sorti i rasa, predstavlja dodatni problem sa dugoročnim posledicama po otpornost agroekosistema.

Šumski ekosistemi imaju ključnu ulogu u očuvanju biološke raznovrsnosti, stabilizaciji klime i zaštiti zemljišta i voda. Neadekvatnim gazdovanjem šumama, nedovoljno zasnovanim na principima bliskim prirodi, može dovesti do smanjenja strukturne i starosne raznovrsnosti šuma, gubitka starih i prirodnih šumskih sastojina i degradacije staništa strogo zaštićenih i zaštićenih vrsta. Neplanska izgradnja šumskih puteva i prateće infrastrukture može dovesti do fragmentacije šumskih staništa. Povećana dostupnost šuma može dovesti i do pojačanog antropogenog pritiska, uključujući bespravnu seču i uznemiravanje divljih vrsta. U Republici Srbiji je tokom 2025. godine ukupan obim seče drveta iznosio 5.655.850 m³, prema podacima koje objavljuje Republički zavod za statistiku.

Vodoprivredni zahvati, kao što su regulacija vodotokova, izgradnja nasipa, akumulacija i hidroenergetskih objekata, imaju značajan uticaj na vodne i priobalne ekosisteme. Promene prirodnog hidrološkog režima dovode do degradacije vlažnih staništa, aluvijalnih šuma i rečnih koridora, koji su od izuzetnog značaja za očuvanje biodiverziteta i ekološke povezanosti prostora. Posebno osetljiva područja predstavljaju klisure i kanjoni reka, koji su istovremeno centri visokog biološkog i geodiverziteta. Izgradnja hidroenergetskih objekata u ovim područjima može imati trajne negativne posledice, uključujući gubitak staništa, prekid migracionih puteva riba i izmenu mikroklimatskih uslova.

Rudarske aktivnosti, odnosno eksploatacija mineralnih sirovina, imaju značajan uticaj na prirodne vrednosti, naročito u slučaju neadekvatnog planiranja, nedovoljne primene propisanih mera zaštite, nesagledavanja kumulativnih uticaja ili odsustva blagovremene sanacije i rekultivacije. Površinska eksploatacija mineralnih sirovina dovodi do izmene geomorfoloških karakteristika prostora, degradacije zemljišta, gubitka ili fragmentacije staništa i uticaja na predeone vrednosti, ukoliko se ne sprovode propisane mere zaštite, upravljanja, sanacije i rekultivacije. Rudarska jalovišta i drugi prostori neposredno povezani sa eksploatacijom mineralnih sirovina zahtevaju odgovarajuće mere prevencije, monitoringa, sanacije i rekultivacije. Nakon završetka eksploatacije, neophodno je obezbediti doslednu primenu tehničke i biološke rekultivacije, u skladu sa geološkim, rudarskim, bezbednosnim, hidrološkim i ekološkim uslovima konkretne lokacije. Nesanirana jalovišta, deponije i pepelišta predstavljaju dugoročne izvore zagađenja i negativno utiču na okolne ekosisteme.

Energetski sektor, uključujući proizvodnju energije iz obnovljivih i neobnovljivih izvora, ima značajan prostorni i ekološki uticaj. Objekti za proizvodnju energije iz fosilnih goriva doprinose zagađenju vazduha, vode i zemljišta, dok postrojenja za korišćenje obnovljivih izvora, ukoliko nisu adekvatno planirana, mogu uticati na staništa, migracione koridore i populacije osetljivih vrsta. Izgradnja vetroparkova i solarnih elektrana u ekološki vrednim područjima zahteva posebnu pažnju i primenu mera ublažavanja uticaja, kako bi se izbegli negativni efekti na ptice, slepe miševe i predeone vrednosti.

Industrijske aktivnosti i razvoj saobraćajne infrastrukture doprinose zagađenju životne sredine i fragmentaciji prostora. Saobraćajnice često presecaju prirodna staništa i ekološke koridore, povećavajući rizik od stradanja životinja i smanjujući funkcionalnu povezanost ekosistema. Urbanizacija dovodi do trajnog gubitka prirodnih i polu-prirodnih staništa, posebno u okolini većih naselja. Neplanska i ilegalna gradnja dodatno ugrožava zaštićena područja i predeone celine.

Turizam, lovstvo i ribarstvo mogu imati dvostruki uticaj na prirodne vrednosti. Održivi oblici ovih delatnosti mogu doprineti očuvanju prirode i lokalnom razvoju, dok nekontrolisano korišćenje prirodnih resursa dovodi do degradacije staništa, uznemiravanja divljih vrsta i smanjenja brojnosti populacija. Poseban problem predstavlja prekomerno korišćenje osetljivih područja bez odgovarajuće infrastrukture i kontrole, kao i nelegalne aktivnosti koje ugrožavaju strogo zaštićene i zaštićene vrste.

Sve navedene privredne delatnosti ukazuju na neophodnost jačanja integracije zaštite prirode u sektorske politike i planske dokumente. Primena principa prevencije, održivog korišćenja prirodnih resursa, jačanje sistema procene uticaja na životnu sredinu i prirode, kao i unapređenje monitoringa i međusektorske saradnje, predstavljaju ključne preduslove za smanjenje negativnih uticaja privrednih delatnosti i dugoročno očuvanje prirodnih vrednosti Republike Srbije.

2.1.9. Uticaj klimatskih promena na prirodu

Klimatske promene predstavljaju jedan od najznačajnijih globalnih i nacionalnih izazova za očuvanje prirodnih vrednosti i funkcionalnost ekosistema. Klimatske promene odvijaju se najmanje deset puta brže nego u bilo kom poznatom periodu geološke prošlosti, što značajno prevazilazi kapacitete prirodnih sistema za prilagođavanje. Posledice ovakvih promena ogledaju se u povećanim štetama i gubicima, narušavanju prirodne ravnoteže, ugrožavanju biodiverziteta i smanjenju usluga ekosistema, kako na globalnom nivou, tako i u Republici Srbiji.

Procene klimatskih trendova ukazuju da se teritorija Republike Srbije zagreva brže od globalnog proseka. Dok je globalni porast srednje temperature vazduha iznosio oko 1,1 °C u odnosu na predindustrijski period, u Republici Srbiji je već dostignut porast od oko 1,8 °C, a tokom letnjih meseci i do 2,6 °C. Ovaj ubrzani porast temperature ima direktne i indirektne negativne posledice na prirodne ekosisteme, posebno na šume, vodna i vlažna staništa, kao i na osetljive planinske i stepske ekosisteme.

Od početka 21. veka Republika Srbija se suočila sa više ekstremnih klimatskih i vremenskih događaja, uključujući dugotrajne toplotne talase, periode izraženih suša i intenzivne padavine. Ovi događaji doveli su do degradacije staništa, smanjenja biološke raznovrsnosti, povećanog rizika od šumskih požara, kao i do poremećaja vodnog režima i povećane erozije zemljišta. U pojedinim slučajevima zabeleženi su i trajni gubici pojedinih stanišnih tipova i lokalnih populacija vrsta.

Prema projekcijama klimatskih promena, očekuje se da će se učestalost i intenzitet klimatskih opasnosti u Republici Srbiji nastaviti da rastu tokom prve polovine 21. veka. Toplotni talasi, suše i ekstremne padavine identifikovani su kao klimatske pojave sa najvećim negativnim uticajem na prirodne vrednosti. Pored njih, u zavisnosti od regionalnih karakteristika, sve su izraženije pojave poplava, klizišta, odrona i požara, koje dodatno ugrožavaju ekosisteme i predeone celine.

Klimatske promene deluju u interakciji sa drugim faktorima ugrožavanja prirode, posebno sa zagađenjem vazduha, vode i zemljišta. Ova kumulativna dejstva pojačavaju ranjivost prirodnih sistema i dovode do pogoršanja postojećih ekoloških problema. Povećane temperature i promene režima padavina mogu ubrzati procese eutrofikacije vodnih tela, širenje invazivnih vrsta i pojavu bolesti i štetočina, što dodatno opterećuje prirodne ekosisteme.

Prirodni sistemi, kao i društveni i privredni sistemi koji od njih zavise, nemaju kapacitet da se spontano prilagode ubrzanim klimatskim promenama bez sistematskog planiranja i ciljanih intervencija. Posebno je izražena potreba za integracijom mera prilagođavanja klimatskim promenama u oblasti očuvanja i upravljanja prirodnim resursima, zaštite i obnove ekosistema, smanjenja rizika od katastrofa i unapređenja prostornog planiranja. Jačanje otpornosti prirodnih sistema na klimatske promene, kao i društvenih i privrednih sistema koji od njih zavise, podrazumevaju integrativno upravljanje rizicima od klimatskih promena, uključujući korišćenje nacionalnog Registra rizika od katastrofa koji sadrži integrisane podatke iz Digitalnog atlasa klime Srbije i drugih podsistema NIGP, u cilju održivog i sistemskog planiranja i sprovođenja mera.

Proces prilagođavanja klimatskim promenama podrazumeva sprovođenje mera usmerenih na smanjenje ranjivosti prirodnih ekosistema i povećanje njihove otpornosti na klimatske stresove. Ove mere obuhvataju očuvanje i obnovu šumskih, vodnih i vlažnih staništa, održivo upravljanje zemljištem i vodama, kao i unapređenje ekološke povezanosti prostora. Pri tome je neophodno da mere prilagođavanja ne dovedu do povećanja neto emisija gasova sa efektom staklene bašte, već da budu usklađene sa ciljevima ublažavanja klimatskih promena definisanim međunarodnim obavezama, uključujući Sporazum iz Pariza.

Sagledavanje uticaja klimatskih promena na prirodu i integracija mera prilagođavanja u planske i strateške dokumente predstavljaju ključni preduslov za dugoročno očuvanje prirodnih vrednosti i obezbeđivanje stabilnosti i funkcionalnosti ekosistema u Republici Srbiji.

2.1.10. Uticaj invazivnih vrsta

Invazivne alohtone vrste (IAS) predstavljaju jedan od značajnih antropogenih faktora ugrožavanja biodiverziteta i funkcionalnosti ekosistema. Potrebno je razlikovati pojam invazivnih vrsta od šireg termina „alohtone vrste”, koji obuhvata introdukovane, aklimatizovane, ksenobiotične vrste, neofite i egzote. Alohtone vrste ne moraju imati negativne efekte na prirodne ili poluprirodne ekosisteme, niti na ekonomiju i zdravlje, dok invazivne strane vrste svojim unošenjem ili širenjem ugrožavaju ili štetno utiču na biodiverzitet i usluge ekosistema.

Na teritoriji Evropske unije procenjuje se da postoji oko 12000 alohtonih vrsta biljaka, životinja, gljiva i mikroorganizama, od kojih je približno 15% identifikovano kao invazivno. U cilju upravljanja rizicima, formirana je lista „100 najgorih” invazivnih alohtonih organizama u Evropi, koja obuhvata 54 biljne vrste, 49 beskičmenjaka, 40 kičmenjaka i šest vrsta gljiva. Ova lista predstavlja relevantan pokazatelj potencijalnih negativnih uticaja invazivnih vrsta na prirodne sisteme, ekonomiju i društvo.

U Republici Srbiji nije do kraja utvrđen ukupan broj invazivnih alohtonih vrsta, što je posledica nedostatka kompletnih i usmerenih istraživanja u skladu sa savremenim definicijama invazivnih alohtonih vrsta prema IUCN i propisima Evropske unije. Na osnovu različitih istraživanja, broj identifikovanih invazivnih vrsta varira: Zavod za zaštitu prirode Srbije navodi 68 invazivnih biljnih vrsta, dok podaci za AP Vojvodinu pokazuju 152 invazivne neofite. Drugi izvori navode da se na teritoriji Srbije nalazi 318 alohtonih vrsta biljaka i životinja, od kojih je 173 biljne vrste, dok najnovije procene identifikuju 161 invazivnu biljnu vrstu.

Invazivne vrste mogu izazvati niz negativnih efekata na prirodu, uključujući:

1) gubitak biodiverziteta – invazivne alohtone vrste mogu da zamene autohtone vrste, dovodeći do smanjenja brojnosti i genetičke raznovrsnosti domaćih populacija;

2) degradaciju staništa – širenje invazivnih biljaka i životinja menja strukturu i funkciju ekosistema, narušavajući prirodne procese i poremećujući ekološku ravnotežu;

3) ekonomske štete – invazivne vrste mogu uticati na poljoprivredu, šumarstvo, vodne resurse i ribarstvo, uzrokujući značajne troškove za kontrolu, sanaciju i upravljanje staništima;

4) zdravstvene rizike – neke invazivne vrste mogu širiti bolesti ili toksine koji utiču na ljude, domaće životinje i druge vrste;

5) interakciju sa klimatskim promenama – invazivne alohtone vrste mogu da se brže šire usled promena u klimatskim uslovima, što dodatno povećava njihov uticaj na prirodne sisteme.

2.1.11. Sistem monitoringa biodiverziteta

Postojeći sistem monitoringa biodiverziteta u Republici Srbiji je nedovoljno koordinisan i institucionalno fragmentisan, bez jasno definisanog nacionalnog okvira za planiranje, sprovođenje i korišćenje rezultata monitoringa. Odsustvo standardizovanih i obavezujućih metodologija dovodi do neujednačenosti u prikupljanju podataka i ograničene uporedivosti rezultata u vremenu i prostoru. Podaci su raspršeni, često nedigitalizovani ili nedostupni, bez razvijene nacionalne informacione platforme i interoperabilnosti sa relevantnim međunarodnim sistemima. Monitoring je tematski, taksonomski i geografski neuravnotežen, sa nedovoljnim obuhvatom područja van formalne zaštite, pojedinih grupa organizama, ekosistemskih usluga, funkcionalnog stanja ekosistema i uticaja klimatskih promena, što ograničava kapacitet sistema da pruži pouzdanu osnovu za donošenje odluka i ispunjavanje međunarodnih obaveza.

Unapređenje sistema monitoringa biodiverziteta treba da se sprovede kroz uspostavljanje jedinstvenog, institucionalno koordinisanog i metodološki standardizovanog nacionalnog sistema, usklađenog sa zahtevima Konvencije o biološkoj raznovrsnosti, Kunming-Montreal globalnog okvira za biodiverzitet i pravnim tekovinama Evropske unije. Plan podrazumeva jasnu podelu nadležnosti između relevantnih institucija, razvoj i primenu nacionalnih protokola monitoringa, uspostavljanje centralne digitalne platforme za podatke o biodiverzitetu, kao i sistemsko uključivanje naučnih ustanova, upravljača zaštićenih područja, organizacija civilnog društva i građanske nauke. Poseban fokus stavlja se na popunjavanje identifikovanih geografskih, taksonomskih i tematskih praznina, jačanje kadrovskih i tehničkih kapaciteta, obezbeđivanje održivih finansijskih mehanizama i integraciju rezultata monitoringa u sektorske i razvojne politike, kako bi sistem postao pouzdana osnova za planiranje, upravljanje i izveštavanje o stanju biodiverziteta.

2.1.12. Zakonodavni i strateški okvir za zaštitu prirode

Zakonodavni okvir zaštite prirode kao deo sistema zaštite životne sredine ima svoje uporište u Ustavu Republike Srbije, kojim se definiše pravo građana na zdravu životnu sredinu, kao i dužnost građana da štite i unapređuju životnu sredinu, u skladu sa zakonom i opšteprihvaćenim pravilima međunarodnog prava i potvrđenim međunarodnim ugovorima. Pregled propisa relevantnih za zaštitu prirode dat je u Prilogu 5 – Lista zakona i podzakonskih akata relevantnih za zaštitu prirode.

Osnovni principi zaštite i unapređenja prirode dati su u Zakonu o zaštiti životne sredine14. Ovim zakonom regulisani su: upravljanje (korišćenje i zaštita) prirodnim resursima i sredstvima, zatim preventivne mere i uslovi zaštite životne sredine kao i mere remedijacije; sistem za izdavanje ekoloških dozvola i odobrenja; pristup informacijama i učešće javnosti u donošenju odluka i drugi oblici zaštite životne sredine.

Zakon o zaštiti prirode uređuje zaštitu i očuvanje prirode, biološke, geološke i predeone raznovrsnosti. Ovaj zakon, između ostalog, uređuje upravljanje i korišćenje zaštićenih područja i obaveze upravljača, zaštitu i upravljanje divljim vrstama i ekološkom mrežom.

Pored Zakona o zaštiti životne sredine i Zakona o zaštiti prirode, postoji čitav niz drugih zakona relevantnih za oblast zaštite prirode, posebno u domenu korišćenja i zaštite šumskih, lovnih, ribolovnih i genetičkih resursa za hranu i poljoprivredu, kao i u oblastima prostornog planiranja, geoloških istraživanja, rudarstva, energetike, voda, upravljanja otpadom i procene uticaja na životnu sredinu.

Strateški okvir za zaštitu prirode definisan je kroz strateške dokumente i opredeljenja Vlade za pristupanje EU. Nacionalna strategija za aproksimaciju u oblasti životne sredine za Republiku Srbiju15 (NEAS) doneta je u cilju obezbeđivanja osnove za pregovore o pristupanju EU u vezi sa Poglavljem 27. Za sektor zaštite prirode date su smernice koje se odnose na racionalizaciju Zakona o zaštiti prirode i uključivanje Natura 2000 područja u celokupni pravni okvir za zaštićena područja. Prema NEAS, sprovođenje EU propisa o ugroženim vrstama sprovodiće se kroz Konvenciju o međunarodnoj trgovini ugroženim vrstama divlje faune i flore (CITES) zajedno sa pitanjem transpozicije/implementacije Direktive o dobrobiti životinja (95/88/EK).

Program zaštite prirode Republike Srbije za period 2021–2023. godine se fokusira na zaštitu vrsta, staništa i ekosistema, usklađujući se sa ciljevima Konvencije o biološkoj raznovrsnosti UN i postavlja specifične ciljeve zaštite ugroženih vrsta i proširenje zaštićenih područja u Republici Srbiji.

U Zakonu o Prostornom planu Republike Srbije od 2010. do 2020. godine16 jedan od osnovnih ciljeva daljeg razvoja Republike Srbije odnosi se na očuvanje prirode i održivo korišćenje prirodnih resursa, uz poštovanje sledećih kriterijuma: održivost, količina, upotrebljivost (eksploatacija), ugroženost, osetljivost i obnovljivost. Prema Prostornom planu Republike Srbije koncept razvoja zaštite prirode Republike Srbije će se sprovoditi u okviru zaštićenih područja, zaštite strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta, očuvanja staništa od nacionalnog i međunarodnog značaja i uspostavljanja ekološke mreže. Regionalni prostorni planovi, prostorni planovi područja posebne namene, prostorni planovi jedinica lokalne samouprave i urbanistički planovi sadrže uslove zaštite prirode, koje određuju zavodi za zaštitu prirode. U cilju potpune implementacije navedenih planskih dokumenata, mere zaštite prirode se definišu kao pravila uređenja.

Strategija poljoprivrede i ruralnog razvoja Republike Srbije za period 2026–2034. godine („Službeni glasnik PC”, broj 74/26) obradila je i temu biodiverziteta koja se odnosi na genetičke resurse i podrazumeva biljne, životinjske i šumske genetičke resurse. Jedan od ključnih principa navedenih u toj strategiji odnosi se na odgovorno upravljanje resursima i njihovo očuvanje za naredne generacije, uz dugoročno bolje očuvanje biodiverziteta. U skladu sa ovim principom utvrđen je strateški razvojni cilj koji se odnosi na održivo upravljanje resursima i zaštitu životne sredine.

Do sada u Republici Srbiji nije postojala Strategija razvoja lovstva, već je ona definisana kroz propise i pojedine strateške dokumente kao osnov za razvoj sektora. Zakonski okvir razvoja sektora lovstva jeste Prostorni plan Republike Srbije, kao i Zakon o divljači i lovstvu. Ovaj zakon definiše uslove korišćenja, upravljanja, zaštite i unapređivanja populacija divljači i njihovih staništa.

Uredba o utvrđivanju Dugoročnog programa mera za sprovođenje odgajivačkog programa u Republici Srbiji za period 2025–2029. godine („Službeni glasnik RS”, broj 49/25) u oblasti stočarske proizvodnje kod autohtonih rasa predlaže očuvanje u čistoj rasi zbog njihovog genetskog potencijala.

––––––––

14 („Službeni glasnik RS”, br. 135/04, 36/09, 36/09 – dr. zakon, 72/09 – dr. zakon, 43/11 – US, 14/16, 76/18, 95/18 – dr. zakon, 95/18 – dr. zakon i 94/24 – dr. zakon).

15 („Službeni glasnik RS”, broj 80/11).

16 („Službeni glasnik RS”, broj 88/10).

2.1.13. Međunarodni sporazumi, konvencije i ugovori u oblasti zaštite prirode na globalnom nivou

Agenda za održivi razvoj do 2030. godine (engl. 2030 Agenda for Sustainable Development) je usvojena na Samitu Ujedinjenih nacija o održivom razvoju u septembru 2015. godine. Ovaj program obuhvata 17 novih Ciljeva održivog razvoja (engl. Sustainable Development Goals – SDGs), ili globalnih ciljeva, kojima će se politika i finansiranje rukovoditi u narednih 15 godina, počevši od istorijske obaveze da se iskoreni siromaštvo. Koncept ciljeva održivog razvoja nastao je na Konferenciji Ujedinjenih nacija o održivom razvoju, Rio+20, održanoj 2012. godine. Cilj konferencije bio je izraditi skup univerzalnih ciljeva koji u ravnotežu stavljaju tri dimenzije održivog razvoja: ekološki, socijalni i ekonomski. Globalni ciljevi zamenjuju Milenijumske

razvojne ciljeve (engl. Millennium Development Goals – MDGs), koji su u septembru 2000. godine okupili svet oko petnaestogodišnjeg programa, čiji je cilj bio rešavanje problema siromaštva i posledica koje ono nosi.

Republika Srbija je potpisnica brojnih međunarodnih sporazuma vezanih za zaštitu prirode, uključujući Konvenciju o zaštiti svetskog kulturnog i prirodnog nasleđa koja je potvrđena u Republici Srbiji 1974. godine („Službeni list SFRJ – Međunarodni ugovori”, broj 56/74).

Republika Srbija je sukcesijom postala potpisnica Deklaracije o životnoj sredini i razvoju iz 1992. godine (Rio). UN Konvencija o biološkoj raznovrsnosti u Republici Srbiji ratifikovana je Zakonom o potvrđivanju Konvencije o biološkoj raznovrsnosti („Službeni list SRJ – Međunarodni ugovori”, broj 11/01). Ova konvencija priznaje suvereno pravo svake države potpisnice da raspolaže svojim resursima i biodiverzitetom, ali se od zemalja članica očekuje da pruže podršku za tri osnovna cilja konvencije:

1) zaštita biološke raznovrsnosti;

2) održivo korišćenje komponenti biodiverziteta;

3) ravnomerna raspodela koristi od korišćenja genetičkih resursa.

U okviru UN Konvencije o biološkoj raznovrsnosti usvojeni su i prateći protokoli, i to:

1) Protokol o biosigurnosti – Kartagena protokol, koji je u Republici Srbiji prihvaćen Zakonom o ratifikaciji Kartagena protokola o biološkoj zaštiti uz Konvenciju o biološkoj raznovrsnosti, sa aneksima („Službeni list SCG – Međunarodni ugovori”, broj 16/05);

2) Protokol o pristupu genetičkim resursima i pravednoj i jednakoj raspodeli koristi od njihovog korišćenja – Protokol iz Nagoje, koji je u Republici Srbiji prihvaćen Zakonom o potvrđivanju protokola iz Nagoje o pristupu genetičkim resursima i pravednoj i jednakoj raspodeli koristi koje proističu iz njihovog korišćenja uz Konvenciju o biološkoj raznovrsnosti („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 12/18).

Konvencija o močvarama od međunarodnog značaja posebno kao staništa ptica močvarica – Ramsarska konvencija prihvaćena je u Republici Srbiji Uredbom o ratifikaciji Konvencije o močvarama koje su od međunarodnog značaja, naročito kao staništa ptica močvarica („Službeni list SFRJ”, broj 9/77). U skladu sa Konvencijom, na Listu Ramsarskih područja upisano je jedanaest područja (Peštersko polje, Gornje Podunavlje, Koviljsko – Petrovaradinski-rit, Labudovo okno, Ludaško jezero, Obedska bara, Slano Kopovo, Stari Begej – Carska bara, Zasavica, Vlasina i Đerdap), ukupne površine 130.411 ha.

Konvencija o međunarodnom prometu ugroženih vrsta divlje faune i flore – CITES poznata i kao Vašingtonska konvencija je multilateralni sporazum za zaštitu ugroženih biljaka i životinja od pretnji međunarodne trgovine. Ova konvencija je potvrđena u Republici Srbiji Zakonom o potvrđivanju Konvencije o međunarodnom prometu ugroženih vrsta divlje faune i flore („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 11/01).

Konvencija o očuvanju migratornih vrsta divljih životinja – Bonska konvencija prihvaćena je Zakonom o potvrđivanju Konvencije o očuvanju migratornih vrsta divljih životinja („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 102/07). Prateći sporazumi ove konvencije su: Sporazum o zaštiti Afričko-Evroazijskih migratornih ptica vodenih staništa (UNEP/AEWA), koji je prihvaćen Zakonom o potvrđivanju Sporazuma o očuvanju afričko-evroazijskih migratornih ptica vodenih staništa („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 13/18) i Sporazum o očuvanju populacija slepih miševa u Evropi (UNEP/EUROBATS), koji je prihvaćen Zakonom o potvrđivanju Sporazuma o očuvanju populacija slepih miševa u Evropi („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 13/18).

Republika Srbija postala je 2020. godine članica Međuvladine naučno-političke platforme o biodiverzitetu i uslugama ekosisistema (Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services – IPBES). Jedna od glavnih uloga Platforme je globalna procena stanja biodiverziteta, ekosistema i usluga koje pružaju društvu, kao i izrada posebnih tematskih i regionalnih procena, uz jačanje uloge nauke i struke u procesu donošenja odluka na nivou globalnih politika zaštite biodiverziteta.

2.1.14. Međunarodni sporazumi, konvencije i ugovori na regionalnom nivou

Evropska komisija je 2020. godine usvojila novu Strategiju Evropske unije o biodiverzitetu do 2030. godine sa Akcionim planom koji predstavlja sveobuhvatan i dugoročni plan zaštite prirode i zaustavljanja degradacije ekosistema i njihovo obnavljanje. Strategija biodiverziteta, kao glavni deo evropskog zelenog sporazuma (EU Green Deal) usaglašena je sa Agendom za održivi razvoj do 2030. godine i ciljevima Sporazuma iz Pariza o klimatskim promenama sa ciljem izgradnje otpornosti društva na buduće pretnje poput uticaja klimatskih promena, šumskih požara, nedostatka zdravstveno-bezbedne hrane ili epidemije bolesti, uključujući zaštitu divljih životinja i borbu protiv nelegalne trgovine. Ova strategija predstavlja doprinos EU međunarodnim pregovorima o globalnom okviru biološke raznovrsnosti posle 2020. godine, sa krajnjim ciljem da do 2050. godine svi svetski ekosistemi budu obnovljeni, otporni i adekvatno zaštićeni. Ova strategija, između ostalog, obuhvata prioritetne obaveze i aktivnosti koje treba da budu ispunjene do 2030. godine, i to:

1) uspostavljanje zakonske zaštite na minimum 30% teritorije EU na kopnu i na moru, od čega je 10% područja strogo zaštićeno uključujući sve preostale primarne i stare šume EU;

2) integrisanje ekoloških koridora, kao dela identifikovane transevropske mreže prirode koji će sprečiti genetičku izolaciju, omogućiti migraciju vrsta i održati i poboljšati vitalnost ekosistema. U tom kontekstu, potrebno je promovisati i podržavati ulaganja u zelenu i plavu infrastrukturu i prekograničnu saradnju među državama članicama putem Evropske teritorijalne saradnje;

3) uspostavljanje efikasnog upravljanja svim zaštićenim područjima, definišući jasne ciljeve i mere zaštite, monitoring i nadzor kako bi se osigurala bolja implementacija i praćenje napretka, poboljšanje znanja, finansiranje i ulaganje kao i bolja integracija zaštite prirode u proces odlučivanja;

4) uvođenje mera za rešavanje globalnog očuvanja biodiverziteta ukazujući na spremnost EU da vodi svojim primerom ka uspešnom usvajanju dugoročnog globalnog okvira za biodiverzitet u skladu sa UN Konvencijom o biološkoj raznovrsnosti.

Okosnicu zakonodavstva u oblasti zaštite prirode Evropske unije čine Direktiva o očuvanju prirodnih staništa i divlje flore i faune i Direktiva o očuvanju divljih ptica, na osnovu kojih se uspostavlja evropska ekološka mreža Natura 2000. Pored navedenih direktiva, u oblasti zaštite prirode primenjuje se Direktiva o držanju divljih životinja u zoološkim vrtovima (99/22/EES), Uredba 1143/14 o sprečavanju i upravljanju unošenja i širenja invazivnih alohtonih vrsta, kao i set uredbi EU o trgovini divljeg sveta kojima se primenjuje CITES konvencija na nivou EU, Uredba 511/2014 (ES) o merama usklađenosti za korisnike iz Protokola iz Nagoje o pristupu genetičkim resursima i poštenoj i pravednoj podeli dobrobiti koje proističu iz njihovog korišćenja u EU sa implementacionom Uredbom 2015/1866 (ES), kao i Uredba EU/995/2010 i Uredba EC/2173/2005 (FLEGT) u vezi praćenja i kontrole drveta i proizvoda od drveta u prometu.

Okvirna direktiva o vodama (2000/60/EC) povezana je sa Direktivom o staništima i Direktivom o pticama imajući u vidu da sve tri direktive imaju za zajednički cilj očuvanje prirodnih ekosistema i biodiverziteta u Evropskoj uniji. Okvirna direktiva o vodama uspostavlja integrisano upravljanje vodama i zahteva postizanje dobrog ekološkog statusa vodenih tela, što je važno za očuvanje vodenih i priobalnih staništa i vrsta koje se štite Direktivom o staništima i Direktivom o pticama. Istovremeno, mere upravljanja vodama moraju biti usklađene sa ciljevima zaštite u okviru mreže Natura 2000, koja se uspostavlja na osnovu ove dve direktive, kako bi se obezbedila povoljna očuvanost staništa i vrsta.

Donošenje Zakona o obnovi prirode Evropske unije (Uredba Evropskog parlamenta i Saveta o obnovi prirode) predstavlja važnu prekretnicu u zaštiti prirode Evrope, prelaskom sa tradicionalne zaštite i očuvanja prirode na njeno obnavljanje, na osnovu propisanog seta mera koje je potrebno preduzeti sa ciljem obnove degradiranih ekosistema uvažavajući značaj sektora poljoprivrede, pomoći u postizanju ciljeva EU o klimi i biodiverzitetu i unapređenju bezbednosti hrane. Ova Uredba uspostavlja okvir unutar kojeg će države članice uspostaviti efikasne prostorne mere obnove, sa ciljem da zajednički obuhvate, kao zajednički cilj EU, čitava područja i ekosisteme na teritoriji EU, priobalnom području kao i u vodama za koje države članice imaju ili vrše suverena prava, do 2030. godine najmanje 20% kopna i 20% morskih površina i da do 2050. godine obnove sve ekosisteme kojima je potrebna obnova.

Kako više od 80% prirodnih staništa u Evropi koja su navedena u Direktivi o staništima nije u povoljnom stanju zaštite, EU Zakon o obnovi prirode navodi da bi zemlje EU trebale do 2030. godine da daju prioritet obnavljanju staništa koja nisu u povoljnom stanju i koja se nalaze u Natura 2000 područjima. Ove oblasti su od suštinske važnosti za očuvanje prirode, a postoji i obaveza EU da osigura da područja Natura 2000 budu pokrivena dugoročnim merama obnove. Zemlje EU će morati da podnesu nacionalne planove obnove Evropskoj komisiji, da pokažu kako planiraju da postignu ključne ciljeve, sa zahtevima za praćenje i izveštavanje o njihovom napretku ka tim ciljevima. Države članice će samostalno izabrati gde će obnoviti, šta će obnoviti i kako će obnoviti, vodeći računa da nacionalni planovi obnove budu usklađeni sa ciljevima Zakona o obnovi prirode.

Horizontalno zakonodavstvo u oblasti zaštite životne sredine je od posebne važnosti za primenu zakonodavstva za zaštitu prirode i obuhvata set direktiva koje u određenim odredbama definišu obavezu usaglašavanja sa zakonodavstvom zaštite prirode radi očuvanja tipova staništa i vrsta, kontrole prometa divljih vrsta i njihovih derivata i suzbijanja nelegalnog ubijanja, zarobljavanja i trgovine divljim vrstama kroz sektorsku saradnju i uspostavljanje infrastrukture koja olakšava pristup informacijama o životnoj sredini u smislu osiguravanja javnog pristupa za razmenu podataka na nacionalnom nivou i u okviru prekogranične saradnje, i to: Direktiva 2001/42/EC (SEA) o proceni uticaja određenih planova i programa na životnu sredinu i Protokol o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu integralno povezani sa ESPOO konvencijom, Direktiva 2011/92/EC (EIA) o proceni uticaja određenih javnih i privatnih projekata na životnu sredinu izmenjena Direktivom 2014/52/EU uključujući određene odredbe ESPOO konvencije, INSPIRE Direktiva 2007/2/EC o uspostavljanju infrastrukture prostornih informacija u Evropskoj zajednici i druga evropska regulativa koja se odnosi na korišćenje geoprostornih podataka u oblasti zaštite životne sredine, Direktiva 2003/35/ EC o učešću javnosti u izradi određenih planova i programa koji se odnose na životnu sredinu izmenjena Direktivama 85/337/EES i 96/61/EC o pravu na pravnu zaštitu, Direktiva 2003/4/EC o pristupu javnosti informacijama o životnoj sredini, Direktiva 2008/99/EC o ekološkom kriminalu odnosi se na zaštitu životne sredine kroz krivično pravo, Direktiva 2004/35/EC o odgovornosti za štetu prema životnoj sredini izmenjena Direktivama 2006/21/EC, 2009/31/EC i 2013/30/EC o prevenciji i remedijaciji štete na životnu sredinu uključujući i Okvirnu direktivu 2000/60/EC u oblasti voda. Pored navedenog posebno terba imati u vidu značaj Uredbe (EU) 2019/1010 Evropskog parlamenta i Saveta od 5. juna 2019. godine o usklađivanju obaveza izveštavanja u oblasti zakonodavstva za životnu sredinu uključujući izmene i dopune koje su izvršene kroz tematski povezane direktive i uredbe.

Potrebno je napomenuti i da pravne tekovine Evropske unije (fr. acquis communautaire) kao korpus pravnih akata EU obuhvataju između ostalog i revizije, međunarodne sporazume koje zaključuje EU sa trećim zemljama i međunarodnim organizacijama, sporazume između samih država članica, opšta pravna načela, akte koje donose organi Evropske unije na osnovu ovlašćenja i u skladu sa postupcima propisanim osnivačkim ugovorima (uredbe – regulative, direktive, odluke, preporuke i mišljenja, takođe i uputstva, pravilnike, odluke deklaracije, rezolucije, strategije, akcione planove, mere i dr.) i sudsku praksu Suda pravde Evropske unije.

Krovna dokumenta u procesu EU integracija u Republici Srbiji su Nacionalna Strategija o pristupanju Srbije u EU iz 2005. godine i Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju između Evropskih zajednica i njihovih država članica i Republike Srbije sa druge strane („Službeni glasnik RS”, broj 83/08). Nacionalni program za usvajanje pravnih tekovina EU predstavlja detaljan, višegodišnji plan usklađivanja domaćih propisa sa propisima EU. Ministarstvo nadležno za poslove zaštite životne sredine odgovorno je za primenu Poglavlja 27 – Zaštita životne sredine i klimatske promene.

Dokument „Status i planovi prenošenja i sprovođenja pravnih tekovina EU za Poglavlje 27 – Životna sredina i klimatske promene” Vlada je usvojila 2015. godine, nakon prvog bilateralnog sastanka za ovo poglavlje. Svrha ovog dokumenta je da obezbedi najnovije informacije o planovima transpozicije i implementacije Republike Srbije u cilju postizanja pune usklađenosti sa EU propisima. Dokument je razvijen u okviru Pregovaračke grupe 27, a u konsultaciji sa AP Vojvodinom, lokalnim samoupravama i civilnim sektorom, odobren u okviru pregovaračke strukture Republike Srbije. Taj dokument je prikazao trenutno razumevanje Republike Srbije u pogledu neophodnih investicija, procenjenih troškova u vezi sa njima, i planiranih vremenskih rokova za njihovo postizanje. Sa ciljem okončanja pregovora u okviru Pregovaračke grupe 27, Vlada je 2025. godine usvojila Akcioni plan za ispunjavanje merila za zatvaranje Poglavlja 27 – Životna sredina i klimatske promene, koji sadrži popis aktivnosti koje je potrebno preduzeti u cilju usklađivanja sa pravnim tekovinama EU, nadležne institucije, vremenske rokove i pokazatelje za izveštavanje o napretku.

Konvenciji o očuvanju evropske divlje flore i faune i prirodnih staništa – (Bernska konvencija) Republika Srbija je pristupila Zakonom o potvrđivanju Konvencije o očuvanju evropske divlje flore i faune i prirodnih staništa („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 102/07). U skladu sa obavezama koje proizilaze iz Bernske konvencije, države članice su u obavezi da preduzmu mere za unapređivanje nacionalnih politika za očuvanje evropske divlje flore, divlje faune i prirodnih staništa, posvećujući posebnu pažnju ugroženim i osetljivim vrstama, naročito endemičnim, kao i ugroženim staništima. Shodno tome, država članica se obavezuje da u svojoj politici planiranja, razvojnoj politici i zakonodavstvu sprovode odgovarajuće administrativne mere za očuvanja staništa u kojima žive vrste divlje flore i faune i obezbeđivanje posebnog položaja vrsta divlje faune i migratornih vrsta. Za ove vrste je zabranjeno sledeće:

1) svi oblici namernog zarobljavanja i držanja i namernog ubijanja;

2) namerno oštećivanje ili uništavanje mesta za razmnožavanje ili odmor;

3) namerno uznemiravanje divlje faune, naročito tokom perioda razmnožavanja, podizanja mladih i hibernacije, u onolikoj meri koliko bi to uznemiravanje bilo značajno u svetlu ciljeva ove konvencije;

4) namerno uništavanje ili uzimanje jaja od divljači ili držanje ovih jaja i ako su prazna;

5) posedovanje ovih životinja, živih ili mrtvih, ili interna trgovina istima, uključujući preparirane životinje i bilo koji lako prepoznatljiv deo ili derivat istih, u slučajevima gde bi ovo doprinelo efektivnijem sprovođenju Bernske konvencije.

Stalni komitet Bernske konvencije usvojio je, 6. decembra 2019. godine u Strazburu (Republika Francuska), Preporuku broj 205 (2019) sa Rimskim strateškim planom o iskorenjivanju nezakonitog ubijanja, hvatanja i trgovine divljim vrstama ptica za period od 2020. do 2030. godine.

U skladu sa članom 1. st. 2, 6. i 14. Bernske konvencije, Stalni komitet je naložio državama članicama, da sprovedu Rimski strateški plan za period od 2020. do 2030. godine kako bi se:

1) razumele razmere, obim i motivacija u smislu iskorenjivanja nezakonitog ubijanja, hvatanja i trgovine divljim vrstama ptica;

2) sprovelo aktivno sprečavanje nezakonitog ubijanja, hvatanja i trgovine pticama;

3) obezbedilo da nezakonito ubijanje ptica bude učinkovito i uspešno uvršteno u nacionalno zakonodavstvo;

4) obezbedilo uspešno sprovođenje relevantnih zakona;

5) osiguralo efikasno i odgovarajuće zadovoljenje pravde za prekršaje i krivična dela u oblasti nezakonitog ubijanja, hvatanja i trgovine divljim vrstama ptica.

U skladu sa obavezom iskorenjivanja nezakonitog ubijanja, hvatanja i trgovine divljim vrstama ptica, Vlada je Zaključkom 05 broj 353-5408/2019-3 od 18. jula 2019. godine prihvatila Preporuku broj 164 (2013) Stalnog komiteta Konvencije Saveta Evrope o očuvanju evropske divlje flore i faune i prirodnih staništa sa Akcionim planom iz Tunisa za period od 2013. do 2020. godine u cilju suzbijanja nelegalnog ubijanja, zarobljavanja i trgovine divljim vrstama ptica. Akcionim planom ovog programa se utvrđuje obaveza sprovođenja Preporuke broj 205 (2019) sa Rimskim Strateškim planom o iskorenjivanju nezakonitog ubijanja, hvatanja i trgovine divljim vrstama ptica za period od 2020. do 2030. godine kroz izradu i sprovođenje nacionalnog akcionog plana za iskorenjivanje nezakonitog ubijanja, hvatanja i trgovine divljim vrstama ptica kroz saradnju i postupanje nadležnih organa i organizacija.

Evropsku konvenciju o predelima Republika Srbija je potvrdila Zakonom o potvrđivanju Evropske konvencije o predelu („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 4/11), uz obavezu da integriše predeo u politike prostornog (regionalnog) i urbanističkog planiranja, u kulturne, poljoprivredne, socijalne, ekonomske i politike životne sredine, kao i u sve ostale politike koje mogu da imaju posredan ili neposredan uticaj na predeo. U okviru ove konvencije, Republika Srbija je 2015. godine, zajedno sa još 194 države članice Organizacije Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu (UNESCO), usvojila novi mehanizam međunarodne saradnje u oblasti geološkog nasleđa – UNESCO Global Geoparks, koji se nalazi u okviru Međunarodnog UNESCO programa za geonauku i geoparkove.

Okvirnu konvenciju o zaštiti i održivom razvoju Karpata – Karpatska konvencija Republika Srbija je usvojila Zakonom o potvrđivanju Okvirne konvencije o zaštiti i održivom razvoju Karpata („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 102/07).

Važno je istaći aktivno učešće Republike Srbije u regionalnim mehanizmima saradnje, pre svega u okviru Regionalnog saveta za saradnju (RCC), u čijem okviru deluje Radna grupa za životnu sredinu, kao i posebno formirana Radna grupa za biodiverzitet Zapadnog Balkana (Biodiversity Task Force of the Western Balkans – BDTF WB). Učešće Srbije u radu ove radne grupe doprinosi usklađivanju nacionalnih politika i mera zaštite biodiverziteta sa regionalnim prioritetima, razmenu podataka, iskustava i dobrih praksi, kao i koordinaciji aktivnosti u vezi sa primenom međunarodnih obaveza i evropskih standarda. Regionalna saradnja u okviru BDTF WB ima poseban značaj imajući u vidu zajedničke ekosisteme, prekogranična staništa i migratorne vrste na prostoru Zapadnog Balkana, te predstavlja važnu platformu za jačanje kapaciteta, razvoj zajedničkih inicijativa i unapređenje efikasnosti mera zaštite prirode u Republici Srbiji.

2.1.15. Kunming-Montreal globalni okvir za biodiverzitet

Na drugom delu 15. konferencije članica Konvencije o biološkoj raznovrsnosti, održanom u decembru 2022. godine, usvojen je Kunming-Montreal globalni okvir za biodiverzitet, koji postavlja globalne ciljeve i smernice za kolektivnu akciju. Ovaj strateški plan, od istorijske važnosti, je zasnovan na Aiči ciljevima (2011–2020. godine), ali sa uvođenjem ambicioznije vizije globalnog oporavka biodiverziteta. Kunming-Montreal globalni okvir za biodiverzitet predstavlja globalni poziv za zaustavljanje i preokretanje gubitka biodiverziteta do 2030. godine, osiguravajući da priroda bude na putu oporavka do 2050. godine. Predstavlja prekretnicu u pristupu iz razloga što se fokus pomera sa zaštite pojedinačnih vrsta na očuvanje integriteta ekosistema, genetičke raznovrsnosti i osnovnih uzroka gubitka biodiverziteta. Osnovni principi Kunming-Montreal globalnog okvira za biodiverzitet zasnivaju se na međusobno povezanim stubovima koji obuhvataju:

1) očuvanje i oporavak ekosistema, koji obuhvata zaštitu i restauraciju prirodnih staništa, održavanje zdravlja ekosistema i povećanje površine zaštićenih područja;

2) održivo korišćenje prirodnih resursa, koji se odnosi na promociju održivih praksi u poljoprivredi, šumarstvu i ribarstvu, kako bi se osiguralo da korišćenje prirodnih resursa ne ugrožava biodiverzitet;

3) smanjenje pritisaka na biodiverzitet, sa merama za smanjenje zagađenja, ublažavanje klimatskih promena, kontrolu invazivnih vrsta i smanjenje prekomerne eksploatacije prirodnih resursa;

4) unapređenje institucionalnih kapaciteta i finansijske podrške, koji promoviše jačanje nacionalnih institucija, poboljšanje koordinacije između različitih sektora i obezbeđivanje adekvatnih finansijskih sredstava za sprovođenje mera za očuvanje biodiverziteta;

5) povećanje svesti i učešća javnosti, sa ciljem da podstiče edukaciju i svest o značaju biodiverziteta, kao i aktivno učešće različitih društvenih grupa u naporima za njegovo očuvanje.

Ovaj sveobuhvatni okvir ima za cilj da unapredi globalne napore u očuvanju biodiverziteta i osigura održivu budućnost za naredne generacije. Vizija ovog okvira za 2050. godinu je svet u kojem se biodiverzitet vrednuje, čuva, obnavlja i održivo koristi. Promoviše harmoničan saživot čoveka i prirode, naglašavajući otpornost ekosistema i pravičan pristup koristima od biodiverziteta. S druge strane, misija za 2030. godinu je da se zaustavi gubitak biodiverziteta i postavi priroda na put oporavka. Ova misija se podržava održivim upravljanjem ekosistemima, smanjenjem pritisaka na biodiverzitet i povećanjem finansiranja za očuvanje.

Globalni okvir za biodiverzitet ima četiri dugoročna strateška cilja:

1) osigurati integritet, povezanost i otpornost svih ekosistema;

2) sprečiti ljudski uzrokovana izumiranja vrsta i sačuvati genetičku raznovrsnost;

3) pravedna i jednaka raspodela koristi od genetičkih resursa;

4) mobilisati dovoljno finansijskih resursa za sprovođenje strategija biodiverziteta.

Pored dugoročnih ciljeva, ima 23 cilja do 2030. godine koji uključuju očuvanje najmanje 30% kopnenih i morskih područja planete, obnavljanje 30% degradiranih ekosistema, smanjenje stope širenja invazivnih vrsta i eliminaciju subvencija štetnih po biodiverzitet.

Kunming-Montreal globalni okvir za biodiverzitet uspostavlja glavne indikatore za merenje napretka (npr. indeks Crvene liste, obim prirodnih ekosistema), dok dopunski i komponentni indikatori pružaju detaljnije uvide u specifične aspekte, kao što su genetska raznovrsnost, ekosistemske usluge i finansiranje. Ovaj globalni okvir za biodiverzitet zahteva od zemalja da usvoje ove ciljeve i integrišu ih u nacionalne politike, uz podršku robusnih sistema za praćenje i izveštavanje.

2.2. Identifikacija i objašnjenje obima i prirode problema, uzroka i posledica koje problem izaziva u praksi

Stanje prirode u Republici Srbiji karakteriše kontinuirani pritisak na biodiverzitet, degradacija ekosistema i nedovoljna efikasnost postojećih mehanizama zaštite, što ukazuje na sistemski problem u upravljanju prirodnim resursima. Ključni problemi obuhvataju gubitak i fragmentaciju prirodnih staništa usled intenzivne urbanizacije, infrastrukturnog razvoja, eksploatacije prirodnih resursa i neadekvatnog prostornog planiranja, kao i opadanje brojnosti i rasprostranjenosti brojnih autohtonih vrsta. Posebno su izraženi negativni uticaji klimatskih promena, širenje invazivnih alohtonih vrsta, degradacija vodenih i vlažnih staništa, kao i pritisci iz sektora poljoprivrede, građevinarstva, rudarstva i energetike. Obim problema je nacionalnog karaktera, ali je njegov intenzitet prostorno neujednačen i često najizraženiji van formalno zaštićenih područja, gde su mehanizmi kontrole i praćenja najslabiji.

Osnovni uzroci identifikovanih problema leže u nedovoljno integrisanom institucionalnom i strateškom okviru, fragmentisanom sistemu upravljanja, ograničenim finansijskim i kadrovskim kapacitetima, kao i u nedostatku pouzdanih, ažurnih i uporedivih podataka o stanju prirode. Postojeći sistem monitoringa biodiverziteta nije u potpunosti funkcionalan, što ograničava sposobnost ranog prepoznavanja negativnih trendova i blagovremenog reagovanja. Posledično, mere zaštite se često sprovode reaktivno, bez jasnih prioriteta i procene efekata, što dovodi do daljeg gubitka biološke raznovrsnosti, smanjenja ekosistemskih usluga, povećanja rizika od prirodnih nepogoda i slabljenja otpornosti društva na klimatske i ekonomske šokove. Ovakvo stanje takođe otežava ispunjavanje nacionalnih zakonskih obaveza i međunarodnih obaveza Republike Srbije u okviru Konvencije o biološkoj raznovrsnosti i procesa evropskih integracija.

Donošenje ovog programa za period 2026–2031. godine sa akcionim planom za period 2026–2028. godine predstavlja neophodan odgovor na uočene sistemske slabosti i nove izazove u oblasti zaštite prirode. Postojeći programski i strateški okviri više ne odražavaju u dovoljnoj meri aktuelno stanje prirode, dinamiku pritisaka i obaveze koje proističu iz usvajanja Kunming-Montreal globalnog okvira za biodiverzitet i ubrzanog procesa usklađivanja sa pravnim tekovinama Evropske unije. Ovaj program treba da obezbedi jasno definisane ciljeve, prioritete i mere, zasnovane na pouzdanim podacima i unapređenom sistemu monitoringa, kao i bolju koordinaciju između institucija i sektora. Njegovo usvajanje je ključno za prelazak sa fragmentarnog i reaktivnog pristupa ka strateškom, integrisanom i dugoročno održivom upravljanju prirodom, koje će omogućiti očuvanje biodiverziteta, jačanje otpornosti ekosistema i doprinos ukupnom društveno-ekonomskom razvoju Republike Srbije.

3. Vizija

Do 2031. godine Republika Srbija uspostavlja efikasan i integrisan sistem zaštite prirode koji zaustavlja gubitak biodiverziteta, unapređuje očuvanje i obnovu ekosistema i jača njihovu otpornost na klimatske promene i druge pritiske. Zaštita prirode je zasnovana na pouzdanim podacima i funkcionalnom monitoringu i sistemski je integrisana u druge sektorske politike, relevantne dokumente razvojnog planiranja i druga dokumenta prostornog planiranja, uz jasnu međusektorsku koordinaciju. Ovakvim pristupom Republika Srbija obezbeđuje dugoročno očuvanje prirodnog kapitala i snažan doprinos društveno-ekonomskom razvoju Institucionalni i finansijski kapaciteti za zaštitu prirode su ojačani, sistem upravljanja je transparentan i zasnovan na znanju, a Republika Srbija u potpunosti ispunjava svoje nacionalne i međunarodne obaveze u oblasti zaštite prirode i obaveze koje proističu iz procesa pristupanja Evropskoj uniji.

Program je usklađen sa Kunming-Montreal globalnim okvirom za biodiverzitet i doprinosi ostvarenju globalnih ciljeva do 2030. godine i vizije do 2050. godine „Život u skladu sa prirodom”, u kojoj je biodiverzitet vrednovan, očuvan, obnovljen i održivo korišćen sa ciljem dobrobiti ljudi i čitave planete.

Saglasno viziji, utvrđeni su opšti i posebni ciljevi zaštite prirode i razvijene mere i instrumenti i aktivnosti, neophodni za njihovo ostvarenje.

4. Ciljevi

4.1. Opšti cilj

Opšti cilj: Unapređen sistem zaštite prirode i očuvanja biodiverziteta

Osnov za utvrđivanje opšteg cilja su Ciljevi održivog razvoja (COR) Agende 2030 (engl. SDGs – Sustainable Development Goals) odnosno COR 15 koji predviđa zaštitu kopnenih ekosistema i zaustavljanje gubitka biodiverziteta, naročito realizacija potcilja 15.5. koji nalaže preduzimanje hitnih i značajnih aktivnosti za smanjivanje degradacije prirodnih staništa, zaustavljanje gubitka biodiverziteta i zaštitu ugroženih vrsta i sprečavanje njihovog istrebljenja, potcilja 15.8. koji nalaže mere kako bi se sprečio ulazak i značajno umanjio uticaj invanzivnih alohtonih vrsta na kopnene i vodne ekosisteme i kontrolisati ili iskoreniti prioritetne vrste, kao i i potcilja 15.9. o integraciji vrednosti ekosistema i biodiverziteta u planiranje, razvojne procese, strategije za smanjenje siromaštva i proces izveštavanja.

Takođe, osnov za utvrđivanje ovog cilja su ciljevi Kunming-Montreal globalnog okvira za biodiverzitet UN Konvencije o biološkoj raznovrsnosti, odredbe drugih globalnih i regionalnih ugovora u ovoj oblasti, kao što su Konvencija o močvarama od međunarodnog značaja naročito kao staništa ptica močvarica – Ramsarskom konvencijom, Konvencija o međunarodnoj trgovini ugroženim vrstama divlje flore i faune – CITES, Konvencija o očuvanju migratorniih vrsta divljih životinja – Bonska konvencija, Konvencija o očuvanju evropske divlje flore i faune i prirodnih staništa (Bernska konvencija), dokumenti Međuvladine naučno-političke platforme o biodiverzitetu i uslugama ekosistema (engl. Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services – IPBES) i Strategija EU o biodiverzitetu sa Akcionim planom.

Dalje, postizanje ovog cilja proizilazi iz primene relevantnih propisa EU pre svega Direktive 92/43/EES o očuvanju prirodnih staništa i divlje flore i faune i Direktive 79/409/EES o očuvanju divljih ptica, koje predstavljaju i osnov za uspostavljanje Evropske ekološke mreže Natura 2000, kao i Uredbe Saveta (EZ) broj 338/97 o zaštiti vrsta divlje faune i flore regulisanjem njihove trgovine (CITES) i odgovarajuće uredbe o izmeni i sprovedbene uredbe, Uredbe 511/2014 o merama usklađivanja za korisnike Protokola iz Nagoje o pristupu genetskim resursima i poštenoj i pravičnoj podeli dobiti koja proizilazi iz njihovog korišćenja u Evropskoj uniji (Nagoja protokol) i Sprovedbene uredbe Evropske komisije (EU) 2015/1866 u pogledu registra zbirki, praćenja usklađenosti korisnika i najboljih praksi, Uredbe (EU) broj 1143/2014 Evropskog parlamenta i Saveta od 22. oktobra 2014. godine o sprečavanju i upravljanju uvođenja i širenja invazivnih alohtonih vrsta i odgovarajućih sprovedbenih uredbi i Uredbe 2022/869 Evropskog parlamenta i Saveta o obnovi prirode i izmena ove uredbe iz 2024. godine.

4.2. Analiza opcija

Analiza problema ukazuje na sledeće ključne izazove koji ograničavaju dostizanje ciljeva do 2031. godine:

1) razlika između formalnog proširenja povećanja površine pod zaštitom i efektivnosti upravljanja; povećanje površine pod zaštitom ne garantuje očuvanje prirodnih vrednosti ukoliko upravljanje nije standardizovano, praćeno monitoringom, stručnim i inspekcijskim nadzorom, kao i stabilnim finansiranjem;

2) fragmentisanost i nedovoljna interoperabilnost podataka i sistema monitoringa; razlike u podacima i izvorima verifikacije otežavaju planiranje, izveštavanje i vrednovanje učinaka, uz rizik donošenja odluka bez dovoljno pouzdanih informacija;

3) nedovoljni institucionalni i kadrovski kapaciteti za sprovođenje propisa i upravljanje. Prema izveštaju Koalicije 27, ukazuje se na neadekvatne kapacitete nadležnih organa i institucija u oblasti zaštite prirode, što utiče na kvalitet sprovođenja propisa i dinamiku reformi;

4) ograničenja finansijskog modela upravljanja zaštićenim područjima gde se dosadašnja struktura finansiranja upravljača značajno se oslanja na prihode iz ekonomskih aktivnosti, što može generisati konflikt ciljeva (očuvanje naspram prihoda), posebno u osetljivim područjima.

Posledice navedenih problema ogledaju se u povećanom riziku degradacije staništa i fragmentacije prostora, slabijoj otpornosti ekosistema na klimatske i druge pritiske, povećanju ugroženosti vrsta, kao i u rastu konflikata između zaštite prirode i razvojnih intervencija (infrastruktura, energetika, eksploatacija resursa), uz produžavanje procedura i povećanje troškova.

U postupku ex-ante analize, razmatrane su sledeće opcije:

1) Opcija 0 (nepromenjeno stanje): zadržavanje postojećeg stanja bez dalje intervencije. Nastavak postojećih praksi uz parcijalne intervencije i projektno finansiranje nosi visok rizik nedostizanja ciljeva do 2031. godine, zadržava fragmentisanost podataka i ne rešava strukturna ograničenja upravljanja i finansiranja;

2) Opcija 1 (minimalna intervencija): nastavak postojećih aktivnosti uz ograničene regulatorne izmene i umereno proširenje zaštite, selektivno jačanje praćenja i fokus na administrativno održavanje sistema. Ova opcija je procenjena kao nedovoljna, jer se fokusira na administrativno održavanje sistema i bez sistemskog jačanja pravnog, finansijskog i okvira za praćenje zadržavajući strukturne slabosti (finansiranje, kapaciteti, praćenje učinka) koje su identifikovane ex-post analizom. Iako ova opcija može obezbediti napredak, postoji značajan rizik da promene ostanu nedovoljne da proizvedu sistemski efekat (posebno u pogledu integracije podataka i finansijske održivosti). Ova opcija nedovoljna je i u pogledu usklađivanja s zakonodavstvom EU, Kunming-Montreal globalnim okvirom za biodiverzitet i ostalim međunarodnim obavezama;

3) Opcija 2 (integrisani paket mera – preporučena opcija): kombinacija regulatornih i institucionalnih mera koje istovremeno deluju na: (1) zaštitu vrsta i staništa i obnovu degradiranih ekosistema (2) povećanje površine, reviziju zaštićenih područja i uspostavljanje funkcionalne ekološke mreže uključujući Natura 2000, (3) povećanje efektivnosti upravljanja, nadzora i praćenja i (4) finansijsku održivost, povećanje kapaciteta sistema i uspostavljanja jedinstvenog informacionog sistema. Ova opcija je ocenjena kao najcelishodnija jer direktno utiče na rešavanje uzroka problema, identifikovane i u ex-post analizi, a ne samo na otklanjanje njihovih posledica;

4) Opcija 3 (intervencija fokusirana na sektor): u uslovima institucionalne, finansijske i regulatorne stabilnosti, prioritet je dat isključivo obnovi degradiranih ekosistema i potpunoj integraciji biodiverziteta u druge sektorske politike, uz institucionalne reforme manjeg obima.

Na osnovu polaznog stanja, nalaza ex-post analize, kriterijuma efektivnosti, ekonomičnosti, održivosti i izvodljivosti, i rezultata konsultativnog procesa, kao optimalna se preporučuje Opcija 2 (integrisani paket mera). Ova opcija obezbeđuje najveću verovatnoću dostizanja ciljeva i upravljanja rizicima. Operacionalizacija ove opcije kroz trogodišnje akcione planove omogućava fazno sprovođenje, godišnje praćenje učinka i pravovremenu korekciju mera, uz obaveznu transparentnost i evidenciju u jedinstvenom informacionom sistemu, što je u skladu s važećom metodologijom izrade programa i zahtevima ex-ante pristupa.

4.3. Očekivani efekti Programa

4.3.1. Efekti na prirodu i biodiverzitet

Efekti na prirodu i biodiverzitet Programa obuhvataju povećanje površine i unapređenje upravljanja zaštićenim područjima, smanjenje degradacije staništa, obnovu degradiranih ekosistema, kontrolu i iskorenjivanje invazivnih alohtonih vrsta. Očekuje se da će povećati reprezentativnost i koherentnost teritorije Republike Srbije pod zaštitom (povećanje površine zaštićenih područja, razvoj ekološke mreže i uvođenje drugih efektivnih mera očuvanja izvan zaštićenih područja), poboljšati očuvanje vrsta i staništa i ojačati otpornost ekosistema uvođenjem standarda upravljanja, aktivnostima praćenja i obnove, uz istovremeno smanjenje pritisaka i unapređen inspekcijski nadzor.

4.3.2. Efekti na javnu upravu i institucionalne kapacitete

Standardizacija upravljanja i konzistentnog izveštavanja zasnovanog na indikatorima za praćenje učinaka smanjuje administrativno opterećenje, povećava transparentnost i efikasnost i unapređuje koordinaciju između institucija. Poseban očekivani efekat je uspostavljanje pouzdanije i interoperabilne baze podataka, čime se smanjuje rizik neusklađenih evidencija (prepoznat kao aktuelan problem) i povećava se dostupnost podataka. Očekuje se i jačanje inspekcijskog i stručnog nadzora, kao i uspostavljanje efikasnijih procedura za proglašenje i upravljanje zaštićenim područjima.

4.3.3. Fiskalni i finansijski efekti

Dosadašnji model finansiranja, često oslonjen na ekonomske aktivnosti upravljača (što može pojačati pritisak na prirodu), ukazuje na potrebu uspostavljanja dugoročnog modela finansiranja koji se oslanja na finansiranje iz budžeta Republike Srbije, autonomne pokrajine i jedinica lokalnih samouprava uz veće mobilisanje donatorskih i privatnih izvora finansiranja. Očekuje se racionalizacija i veća efikasnost ulaganja kroz jasnije planiranje, prioritetizaciju i kontrolu realizacije. U širem kontekstu, izveštaji ukazuju na trend rasta budžetskih rashoda i potrebu njihove institucionalne stabilizacije kroz uključivanje drugih izvora finansiranja.

4.3.4. Socio-ekonomski efekti (građani, lokalne zajednice i privreda)

Očekuju se pozitivni efekti kroz očuvanje ekosistemskih usluga i posledično veći kvalitet života i bezbednosti, jačanje participativnog upravljanja, razvoj održivih oblika turizma i jačanje „zelenih” lokalnih ekonomija. Ekonomski efekti uključuju smanjenje dugoročnih troškova degradacije prirode, razvoj zelenih poslova, stabilniji okvir za investicije uz smanjene konflikte u korišćenju prostora. Istovremeno, Program mora upravljati potencijalnim ograničenjima i konfliktima korišćenja prostora kroz jasne režime, kompenzacione i podsticajne mehanizme i ranu participaciju zainteresovanih strana.

4.3.5. Efekti na usklađivanje sa međunarodnim i evropskim okvirima

Program doprinosi usklađivanju sa Deklaracijom iz Sofije Zelenom agendom za Zapadni Balkan i predstavlja osnov za unapređenje nacionalnog okvira kompatibilnog sa zakonodavstvom EU i preuzetim međunarodnim obavezama iz Kunming-Montreal globalnog okvira za biodiverzitet.

4.3.6. Rizici sprovođenja i mere ublažavanja (upravljanje rizicima)

Ključni rizici odnose se na: 1) nedovoljne kadrovske i institucionalne kapacitete; 2) nedovoljna finansijska sredstva i zavisnost od ekonomskih aktivnosti; 3) neusaglašenost podataka i metodologija praćenja; 4) konflikte vezane za korišćenje prostora i otpor dela zainteresovanih strana.

Mere ublažavanja uključuju:

1) jačanje institucionalnih kapaciteta i obuka;

2) standardizaciju upravljačkih alata i sistema monitoringa prirode;

3) uspostavljanje informacionog sistema za prirodu i biodiverzitet i jasnu metodologiju prikupljanja podataka;

4) jasne protokole i rokove za izveštavanje;

5) stabilnije i predvidljivo finansiranje, svrsishodno planiranje kroz programski budžet, korišćenje donatorskih i EU sredstava, uz uključivanje drugih izvora finansiranja u cilju sprovođenja plana finansiranja biodiverziteta;

6) integrisani i blagovremeni rani konsultativni proces radi povećanja prihvatljivosti mera, uz transparentno objavljivanje podataka i rezultata (monitoring, izveštaji, evaluacije);

7) integracija biodiverziteta u sektorske politike.

4.4. Posebni ciljevi

Poseban cilj 1: Efikasan sistem zaštite i upravljanja vrstama, tipovima staništa, zaštićenim područjima i ekološkom mrežom uključujući i Natura 2000

U okviru Posebnog cilja 1 – Program je usmeren na jačanje sistema zaštite prirode kroz proširenje i unapređenje upravljanja zaštićenim područjima, ekološkom mrežom i područjima van formalne zaštite (engl. Other Effective area-based Conservation Measures – OECM), kao i kroz očuvanje divljih vrsta, staništa i genetičkih resursa. Poseban akcenat stavlja se na integraciju biodiverziteta u prostorno i urbanističko planiranje, uspostavljanje funkcionalne ekološke mreže uključujući buduća Natura 2000 područja, razvoj jedinstvenog sistema monitoringa, jačanje kapaciteta upravljača i institucija, kao i na primenu rešenja zasnovanih na prirodi. Cilj je da se obezbedi dugoročno očuvanje biološke raznovrsnosti i održivo korišćenje ekosistemskih usluga, u skladu sa nacionalnim i međunarodnim standardima i obavezama.

Poseban cilj 2: Smanjeni negativni uticaji na biodiverzitet

Poseban cilj 2 – usmeren je na smanjenje direktnih i indirektnih pritisaka na biodiverzitet kroz obnovu degradiranih ekosistema, održivo korišćenje prirodnih resursa i unapređenje upravljanja divljim vrstama. Obuhvata mere za kontrolu invazivnih alohtonih vrsta, ublažavanje negativnih uticaja zagađenja i klimatskih promena na prirodu, kao i razvoj indikatora i sistema praćenja stanja biodiverziteta i ekosistemskih usluga. Ovim ciljem se nastoji da se priroda stavi na put oporavka, uz jačanje njene otpornosti i doprinosa zdravlju ljudi i održivom razvoju.

Poseban cilj 3: Unapređen institucionalni i zakonodavni okvir, javne politike, kapaciteti, finansiranje i učešće javnosti u zaštiti prirode i biodiverziteta

Poseban cilj 3 – odnosi se na unapređenje institucionalnog, zakonodavnog i finansijskog okvira, kao i na integraciju zaštite prirode u sve relevantne javne politike i sektore. On podrazumeva usklađivanje nacionalnog zakonodavstva sa pravnim tekovinama EU i međunarodnim ugovorima, jačanje administrativnih i stručnih kapaciteta, unapređenje naučnoistraživačke podrške i obezbeđivanje aktivnog učešća javnosti i zainteresovanih strana. Na taj način se stvara osnov za efikasno i transparentno sprovođenje ovog programa.

4.5. Mere za ostvarivanje posebnih ciljeva

Poseban cilj 1: Efikasan sistem zaštite i upravljanja vrstama, tipovima staništa, zaštićenim područjima i ekološkom mrežom uključujući i Natura 2000

Mera 1.1: Unaprediti integrisano i participativno prostorno i urbanističko planiranje i efikasno upravljanje, koje uključuje biodiverzitet i plavu i zelenu infrastrukturu

Ova mera ima za cilj da sva područja budu pod participativnim, integrisanim i procesima prostornog planiranja koji uključuju biodiverzitet. Planirano je sprovođenje aktivnosti koje uključuju donošenje relevantnih dokumenata razvojnog planiranja i prostornog planiranja, izmenu i dopunu nacionalne liste indikatora za praćenje uticaja sektora prostornog planiranja i infrastrukture na prirodu i biodiverzitet i obezbeđivanje kontinuiranog praćenja površina na kojima je izvršena promena namene zemljišta. Kako bi se gubitak područja od izuzetnog značaja za biodiverzitet, uključujući ekosisteme visokog ekološkog integriteta, približio nuli do kraja perioda važenja ovog Programa, neophodno je efikasno upravljanje promene namene i načina korišćenja zemljišta i voda, uz poštovanje prava lokalnih zajednica.

Očekivani efekti ove mere uključuju: sprečavanje gubitaka i fragmentacije staništa kroz bolje planiranje i upravljanje prostorom, unapređena integracija biodiverziteta u razvojne i infrastrukturne projekte (rano prepoznavanje i izbegavanje rizika) i pouzdaniji set indikatora i podataka za procene uticaja i izveštavanje.

Nadležna institucija: Ministarstvo građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture.

Partneri u sprovođenju: nadležni zavodi za urbanizam, Republički geodetski zavod, Ministarstvo zaštite životne sredine, Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede.

Vrsta mere: regulatorna.

Mera 1.2. Povećanje površine i unapređenje upravljanja zaštićenim područjima

Mera podrazumeva kontinuirano unapređivanje sistema upravljanja postojećim zaštićenim prirodnim dobrima u nekoliko segmenata: jačanjem kapaciteta, efikasnijim modelima finansiranja, razvojem monitoringa unutar prirodnih dobara i boljim sprovođenjem adekvatnih mera zaštite, njihovim inoviranjem, uvođenjem savremenijih metoda i postupaka. Neophodno je izvršiti izmene zakonodavnog okvira za upravljanje zaštićenim područjima i unaprediti standarde za izradu dokumenata upravljanja zaštićenim područjima i načina upravljanja. Planira se dalje proširenje površina pod zaštitom. Takođe, neophodno je uvesti obnovu blisko prirodnih staništa primenom rešenja zasnovanih na prirodi.

Očekivani efekti ove mere uključuju: povećan udeo površine pod zaštitom i dalje ispunjavanje međunarodnih i EU ciljeva i standarda, poboljšanu efektivnost upravljanja kroz kvalitetnije planove upravljanja, stabilnije finansiranje i unapređenje inspekcijskog nadzora, obnovljena prioritetna staništa uz smanjenje degradacije.

Nadležna institucija: Ministarstvo zaštite životne sredine.

Partneri u sprovođenju: Zavod za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, upravljači zaštićenih prirodnih dobara, Pokrajinski sekretarijat za urbanizam i zaštitu životne sredine, jedinice lokalne samouprave.

Vrsta mere: regulatorna.

Mera 1.3: Unapređenje ekološke mreže u Republici Srbiji

Mera je usmerena na aktivnosti za unapređenje ekološke mreže. Potrebna je primena postupka ocene prihvatljivosti za ekološku mrežu, koji je propisan Zakonom o zaštiti prirode. Potrebna je izrada novih i revizija postojećih referentnih lista za vrste i staništa ekološke mreže, a potom i povećanje teritorije ekološke mreže. Naredne aktivnosti podrazumevaju donošenje nove Uredbe o ekološkoj mreži Republike Srbije uključujući potencijalna Natura 2000 područja, kao i razvoj planova za upravljanje ekološki značajnim područjima i njihovo integrisanje u evropsku ekološku mrežu. Potrebno je izraditi standardne obrasce za ekološki značajna područja (engl. Standard Data Form – SDF obrasci). Za povećanje funkcionalnosti ekološke mreže od posebnog značaja je formiranje novih i jačanje postojećih kapaciteta za monitoring i upravljanje područjima ekološke mreže i sprovođenje obuka za upravljanje.

Očekivani efekti ove mere uključuju: povećanu povezanost staništa i smanjenu fragmentaciju kroz funkcionalnu ekološku mrežu i efektivne mere upravljanja, unapređeno sprovođenje postupka ocene prihvatljivosti (bolja prevencija štetnih uticaja), standardizovane podatke o područjima ekološke mreže i bolja pripremljenost za uspostavljanje Natura 2000.

Nadležna institucija: Ministarstvo zaštite životne sredine.

Partneri u sprovođenju: Zavod za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, upravljači zaštićenih prirodnih dobara, Republički geodetski zavod, naučno-istraživačke organizacije.

Vrsta mere: regulatorna.

Mera 1.4: Uspostavljanje okvira za definisanje, identifikaciju i praćenje efektivne in-situ prostorne zaštite biodiverziteta van zaštićenih područja i ekološke mreže

Ova mera ima za cilj da doprinese ispunjavanju cilja 3 Kunming-Montreal globalnog okvira za biodiverzitet koji podrazumeva da se osigura i omogući da se do 2030. godine na površini od najmanje 30% ekosistema koji obuhvataju kopno i kopnenu vodu, morska i obalska područja, naročito područja od posebnog značaja za biodiverzitet i funkcije i usluge ekosistema, sprovodi delotvorno očuvanje i da se njima upravlja kroz ekološki reprezentativne, prostorno povezana zaštićena područja, ekološku mrežu i druge efikasne mere prostorne zaštite. Ovim programom se planira utvrđivanje kriterijuma za efektivnu in-situ prostornu zaštitu biodiverziteta van zaštićenih područja i ekološke mreže (engl. Other Effective area-based Conservation Measures – OECM), identifikacija područja na kojima je uspostavljena dugoročna i efektivna in-situ zaštita biodiverziteta van zaštićenih područja i ekološke mreže i uspostavljanje monitoringa biodiverziteta u identifikovanim područjima.

Očekivani efekti ove mere uključuju: povećanu ukupnu zaštićenu površinu kojom se efektivno upravlja, kroz prepoznavanje i vrednovanje drugih efikasnih mera prostorne zaštite, bolju zaštitu ključnih staništa i vrsta van postojećih režima zaštite, uz jasnije kriterijume i nadzor, unapređeno izveštavanje o zaštiti biodiverziteta u skladu sa Kunming-Montreal globalnim okvirom za biodiverzitet.

Nadležna institucija: Ministarstvo zaštite životne sredine.

Partneri u sprovođenju: Zavod za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, naučno-istraživačke organizacije.

Vrsta mere: regulatorna.

Mera 1.5: Unapređenje sistema zaštite divljih vrsta i tipova staništa

Ova mera je deo kontinuiranih aktivnosti u oblasti zaštite prirode i očuvanja biodiverziteta koji se zasniva na naučnim podacima i analizi primene mera in-situ zaštite. Mera omogućava kontinuirani proces revizije statusa pojedinih vrsta i drugih taksona i njihovih staništa, reviziju njihovih areala rasprostranjenosti i trendova populacija. Osnov za unapređenje sistema zaštite divljih vrsta i tipova staništa je uspostavljanje i razvoj monitoringa. Na osnovu potvrđenih međunarodnih ugovora i propisa EU i naučnih istraživanja biće ustanovljene odgovarajuće kategorije zaštite divljih vrsta i staništa, u odnosu na stepen ugroženosti i rasprostranjenosti i revidirana potreba za njihovom zaštitom odnosno očuvanjem. Za pojedine vrste biće izrađeni planovi upravljanja njihovim populacijama. Takođe, ova mera doprinosi izradi Crvenih lista ugroženih vrsta, na osnovu naučnih istraživanja u skladu sa IUCN standardom.

Očekivani efekti ove mere uključuju: unapređen status ugroženih vrsta i staništa kroz planske mere očuvanja i pravovremene intervencije, smanjen obim nezakonitog ubijanja, hvatanja i trgovine divljim vrstama (posebno pticama) i bolja primena odredbi Konvencije o međunarodnoj trgovini ugroženim vrstama divlje faune i flore (CITES), Konvencije o očuvanju evropske divlje flore i faune i prirodnih staništa – (Bernska konvencija), uspostavljen i ojačan monitoring divljih vrsta i staništa, uključujući vrste koje su predmet sakupljanja i prometa.

Nadležna institucija: Ministarstvo zaštite životne sredine.

Partneri u sprovođenju: Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Uprava za šume, Zavod za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinski sekretarijat za urbanizam i zaštitu životne sredine, Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, naučno-istraživačke organizacije, Agencija za zaštitu životne sredine, upravljači ZP i EM, Ministarstvo unutrašnjih poslova, Ministarstvo finansija – Uprava carina, nadležna tužilaštva, NIO i OCD.

Vrsta mere: regulatorna.

Mera 1.6: Očuvanje genetičkih resursa, pristup i pravedna i jednaka raspodela koristi od genetičkih resursa, kao i od informacija o digitalnim sekvencama genetičkih resursa i povezanog tradicionalnog znanja

Ova mera doprinosi ispunjavanju cilja 13 Kunming-Montreal globalnog okvira za biodiverzitet.

Svaka država ima suvereno pravo nad svojim genetičkim resursima. Materijalna i nematerijalna korist od korišćenja genetičkih resursa i informacija o digitalnim sekvencama genetičkih resursa i od tradicionalnog znanja povezanog sa genetičkim resursima, prema potrebi, dele se na pravedan i pravičan način, uz istovremeno osiguravanje da je tradicionalno znanje povezano sa genetičkim resursima na odgovarajući način zaštićeno, čime se doprinosi očuvanju i održivom korišćenju biodiverziteta, u skladu sa Zakonom o potvrđivanju Protokola iz Nagoje o pristupu genetičkim resursima i pravednoj i jednakoj raspodeli koristi koje proističu iz njihovog korišćenja uz Konvenciju o biološkoj raznovrsnosti („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 12/18). Ova mera će doprineti stvaranju zakonodavnog okvira za primenu Uredbe (EU) 511/2014 o merama usklađenosti za korisnike iz Protokola iz Nagoje o pristupu genetičkim resursima i poštenoj i pravednoj raspodeli koristi koje proističu iz njihovog korišćenja u Evropskoj uniji i Implementacione uredbe Evropske komisije (ES) 2015/1866 od 13. oktobra 2015. godine koja propisuje detaljna pravila za sprovođenje Uredbe (EU) br. 511/2014 Evropskog parlamenta i Saveta u vezi sa registrom zbirki, praćenjem usklađenosti korisnika i najboljim praksama.

Očekivani efekti ove mere odnose se na uspostavljanje zakonodavnog i institucionalnog okvira za očuvanje genetičkih resursa, pristup i ravnomernu raspodelu koristi od genetičkih resursa, kao i od informacija o digitalnim sekvencama genetičkih resursa i povezanog tradicionalnog znanja, i jačanje kapaciteta organa državne uprave, naučnoistraživačkih i stručnih organizacija i privrede, za sprovođenje principa i procedura koje se odnose na očuvanje genetičkih resursa, pristup i pravednu i jednaku raspodelu koristi od genetičkih resursa, kao i od informacija o digitalnim sekvencama genetičkih resursa i povezanog tradicionalnog znanja.

Nadležna institucija: Ministarstvo zaštite životne sredine.

Partneri u sprovođenju: Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede.

Vrsta mere: regulatorna.

Poseban cilj 2: Smanjeni negativni uticaji na biodiverzitet

Mera 2.1: Degradirani ekosistemi identifikovani i preduzete neophodne efikasne mere obnove za prioritetna područja

Cilj 2 Kunming-Montreal globalnog okvira za biodiverzitet predviđa da se do 2030. godine na globalnom nivou osigura da najmanje 30% područja degradiranih ekosistema bude uključeno u proces delotvornog obnavljanja, kako bi se poboljšali biodiverzitet i funkcije i usluge ekosistema, ekološki integritet i povezanost, a Uredba 2022/869 Evropskog parlamenta i Saveta o obnovi prirode predstavlja važnu prekretnicu u zaštiti prirode Evrope, i predviđa da se na osnovu propisanog seta mera koje je potrebno preduzeti postigne cilj obnove degradiranih ekosistema.

Ova mera će doprineti identifikaciji degradiranih ekosistema prioritetnih za obnovu, izradi planova obnove za određene lokacije i realizaciji konkretnih projekata obnove. Očekivani efekti ove mere odnose se i na poboljšano stanje i funkcionalnost degradiranih ekosistema i obnovu ključnih staništa i unapređenje statusa vrsta, kao i otpornost i očuvane usluge ekosistema (vodni režim, sprečavanje erozije, skladištenje ugljenika i dr.) i smanjen rizik od ekstremnih događaja (poplave, suše, i dr.).

Nadležna institucija: Ministarstvo zaštite životne sredine, Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede.

Partneri u sprovođenju: Ministarstvo rudarstva i energetike, Zavod za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, Upravljači ZP i EM, naučno-istraživačke organizacije.

Vrsta mere: regulatorna.

Mera 2.2: Uspostavljanje održivog korišćenja usluga ekosistema

Usluge ekosistema se koriste za merenje vrednosti i značaja prirodnih resursa, tako da je u narednom periodu neophodno povećati broj realizovanih projekata vezanih za procenu i praćenje stanja usluga ekosistema. Takođe, s obzirom na važnost usluga ekosistema za različite oblasti, mera podrazumeva i uključivanje usluga ekosistema u relevantne propise, uključujući Zakon o zaštiti prirode i druge propise kojima se uređuje upotreba prirodnih resursa. Neophodno je i definisanje metodologije za procenu i praćenje stanja usluga ekosistema.

Očekivani efekti ove mere odnose se na bolje planiranje i upravljanje prirodnim resursima uz uvažavanje vrednosti usluga ekosistema, smanjenje prekomernog korišćenja i degradacije ekosistema kroz jasne kriterijume održivosti, uspostavljanje osnove za razvoj ekonomskih instrumenata i podsticaja za očuvanje prirode.

Nadležna institucija: Ministarstvo zaštite životne sredine.

Partneri u sprovođenju: Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Zavod za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, Republički zavod za statistiku.

Vrsta mere: regulatorna.

Mera 2.3: Identifikacija, smanjenje i ublažavanje uticaja invazivnih alohtonih vrsta na biodiverzitet i ekosistemske usluge

Globalni ciljevi zaštite biodiverziteta predviđaju da je neophodno eliminisati, svesti na minimum, smanjiti i/ili ublažiti uticaje invazivnih alohtonih vrsta na biodiverzitet i usluge ekosistema identifikacijom i upravljanjem putevima unošenja alohtonih vrsta, sprečavanjem unošenja i širenja invazivnih alohtonih vrsta za najmanje 50% do 2030. godine i iskorenjivanjem ili kontrolom invazivnih alohtonih vrsta.

Republika Srbija u obavezi je da sprovodi i odredbe Uredbe (EU) broj 1143/2014 Evropskog parlamenta i Saveta od 22. oktobra 2014. godine o sprečavanju i upravljanju uvođenja i širenja invazivnih alohtonih vrsta i odgovarajućih sprovedbenih uredbi.

Ova mera će doprineti unapređenju zakonodavnog okvira za invazivne vrste i njihovo suzbijanje, jačanju kapaciteta za sprečavanje nenamernog unošenja i širenja invazivnih alohtonih vrsta, izradi uputstva za ranu detekciju i brzo iskorenjivanje kao i planova za upravljanje i iskorenjivanje odabranih invazivnih alohtonih vrsta.

Očekivani efekti ove mere odnose se na smanjeno unošenje, širenje i negativne uticaje invazivnih alohtonih vrsta na populacije autohtonih vrsta, staništa i ekosistemske usluge, smanjenje dugoročnih troškova upravljanja kroz prevenciju i rano reagovanje (efikasnije od kasnog suzbijanja), uspostavljanje zakonodavnog i planskog sistema (propisi, procedure, planovi) za upravljanje invazivnim vrstama.

Nadležna institucija: Ministarstvo zaštite životne sredine.

Partneri u sprovođenju: Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Ministarstvo finansija, Zavod za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinski sekretarijat za urbanizam i zaštitu životne sredine, Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, jedinice lokalne samouprave, Upravljači ZP i EM, naučno-istraživačke organizacije, korisnici vodnog i poljoprivrednog zemljišta.

Vrsta mere: regulatorna.

Mera 2.4: Uspostavljanje praćenja uticaja klimatskih promena na biodiverzitet i uticaj biodiverziteta na ublažavanje efekata klimatskih promena

Očuvanje prirodnih ekosistema i obnavljanje degradiranih ekosistema (uključujući i njihovu genetičku raznovrsnost i raznovrsnost vrsta) je od suštinskog značaja za dostizanje ciljeva UN Konvencije o biološkoj raznovrsnosti kao i Okvirne Konvencije UN o promeni klime, imajući u vidu da ekosistemi imaju ključnu ulogu u globalnom ciklusu ugljenika i prilagođavanju na klimatske promene, dok istovremeno obezbeđuju širok niz usluga koje su od suštinskog značaja za dobrobit i razvoj čoveka. Očuvanje biodiverziteta u velikoj meri doprinosi ublažavanju negativnih efekata klimatskih promena.

Ova mera doprinosi definisanju metodologije i indikatora, broja vrsta, staništa i ekosistema na kojima se vrši praćenje uticaja klimatskih promena na biodiverzitet, uspostavljanju novih indikatora za osetljive i otporne vrste flore i faune na klimatske promene, i razvoju modela specifičnih postupaka zaštite vrsta i staništa osetljivih na klimatske promene. Primena mera adaptacije kroz primenu rešenja zasnovanih na prirodi prirodi (engl. Nature based solutions) takođe doprinose i ublažavanju efekata klimatskih promena.

Očekivani efekti ove mere odnose se na rano prepoznavanje rizika i trendova (osetljive vrste i staništa) i usmeravanje mera adaptacije, povećanu otpornost ekosistema kroz primenu rešenja zasnovanih na prirodi i ciljane mere zaštite, bolje razumevanje doprinosa ekosistema ublažavanju klimatskih promena (npr. skladištenje ugljenika), uz unapređen okvir za izveštavanje.

Nadležna institucija: Ministarstvo zaštite životne sredine.

Partneri u sprovođenju: Ministarstvo rudarstva i energetike, Agencija za zaštitu životne sredine, Zavod za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, upravljači zaštićenih prirodnih dobara, NIO i OCD.

Vrsta mere: regulatorna.

Mera 2.5: Ublažavanje negativnog uticaja zagađenja vazduha, vode i zemljišta na biodiverzitet i usluge ekosistema

Cilj 7 Kunming-Montreal globalnog okvira za biodiverzitet (strateška oblast: Smanjenje pritisaka na biodiverzitet) obuhvata i mere za smanjenje zagađenja na nivoe koji nisu štetni za biodiverzitet. Unapređenje monitoringa zahteva koordinaciju između različitih institucija i aktera, kao i obezbeđivanje adekvatnih resursa i podrške za sprovođenje ove važne aktivnosti. Osim strogo zaštićenih i zaštićenih vrsta, endemičnih, reliktnih i migratornih vrsta, posebno su značajne i bioindikatorske vrste, odabrane vrste biljaka, beskičmenjaka, gljiva, mahovina, algi, vodozemaca i ptica koje služe kao pokazatelji stanja staništa. Isto tako, monitoring prioritetnih staništa (aluvijalne šume, poluprirodne suve livade, karstne šume, plitke stojeće vode, rečne obale itd) zahteva korišćenje savremenih metoda daljinske detekcije i rada na terenu, kako bi se osiguralo praćenje promena usled negativnih uticaja.

Ova mera doprinosi uspostavljanju praćenja uticaja zagađenja vazduha, vode i zemljišta na prirodu, biodiverzitet, i odabrane usluge ekosistema, uključujući i monitoring oprašivača. Ona takođe doprinosi razvoju indikatora pritiska koji negativno utiču na biodiverzitet i pokazuju vezu između ljudskih aktivnosti i degradacije prirode. Na taj način oni predstavljaju ključni alat za prevenciju i unapređenje odgovornog upravljanja prirodnim resursima.

Očekivani efekat ove mere je i bolje razumevanje veze između zagađenja i stanja biodiverziteta, što omogućava ciljano smanjenje pritisaka, unapređenje populacija oprašivača i stabilnije ekosistemske usluge (npr. oprašivanje u poljoprivredi) uz primenu agroekoloških mera kao i na sveobuhvatniji pristup zaštiti biodiverziteta u politikama u oblasti kvaliteta vazduha, vode i zemljišta.

Nadležna institucija: Agencija za zaštitu životne sredine.

Partneri u sprovođenju: Ministarstvo zaštite životne sredine, Zavod za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, naučno-istraživačke organizacije.

Vrsta mere: regulatorna.

Poseban cilj 3: Unapređen institucionalni i zakonodavni okvir, javne politike, kapaciteti, finansiranje i učešće javnosti u zaštiti prirode i biodiverziteta

Mera 3.1: Integracija zaštite prirode i očuvanja biodiverziteta u druge sektore

Mera obuhvata integraciju zaštite prirode i očuvanja biodiverziteta u druge sektore, kroz izradu smernica za integraciju u nacionalno zakonodavstvo, politike i planove na nacionalnom i lokalnom nivou.

Aktivnosti obuhvataju i izradu preporuka za uključivanje zaštite prirode u sve politike sektora koji su u direktnoj korelaciji sa zaštitom prirode i očuvanjem biodiverziteta (prostorno planiranje, poljoprivreda, šumarstvo, vodoprivreda, građevinarstvo, energetika i rudarstvo, saobraćaj, turizam i dr.).

Očekivani efekti ove mere odnose se na smanjenje stepena neusklađenosti između razvojnih aktivnosti i ciljeva zaštite prirode kroz raniju integraciju zahteva biodiverziteta, poboljšan kvalitet sektorskih propisa i planova kroz primenu standarda zaštite prirode i povećanje učešća zainteresovanih strana u upravljanju zaštićenim područjima.

Nadležna institucija: Ministarstvo zaštite životne sredine.

Partneri u sprovođenju: Ministarstvo rudarstva i energetike, Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Ministarstvo prosvete, Ministarstvo građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture, Ministarstvo turizma i omladine, Ministarstvo nauke, tehnološkog razvoja i inovacija, Zavod za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinski zavod za zaštitu prirode.

Vrsta mere: regulatorna.

Mera 3.2: Unapređenje zakonodavnog i institucionalnog okvira u oblasti zaštite prirode i biodiverziteta

Zaštita prirode i biodiverziteta podrazumeva postojanje efikasnog zakonodavnog i institucionalnog okvira. Uzimajući u obzir kontinuitet i obim promena u evropskom i međunarodnom zakonodavstvu, kao i potrebu da se zakonodavni okvir uskladi sa ovim propisima i da se primene rešenja za povećanje efikasnosti sprovođenja, a takođe da se postojeći institucionalni okvir unapredi radi efikasnog sprovođenja zakonodavnog okvira, postoji obaveza unapređenja zakonodavnog i institucionalnog okvira.

Očekivani efekti ove mere odnose se na jačanje institucionalnih kapaciteta za efikasno sprovođenje propisa i međunarodnih obaveza, uključujući i međunarodne ugovore koji nisu direktno vezani ali mogu imati uticaj na zaštitu prirode i biodiverziteta kao i pravnih tekovina EU.

Nadležna institucija: Ministarstvo zaštite životne sredine.

Partneri u sprovođenju: Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Ministarstvo unutrašnjih poslova i Javno tužilaštvo, Zavod za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, Republički geodetski zavoda i organizacije civilnog društva.

Vrsta mere: regulatorna.

Mera 3.3: Povećana ulaganja u zaštitu prirode iz svih izvora na efikasan i transparentan način, uz smanjenje štetnih podsticaja

Mera doprinosi identifikaciji kritičnih tačaka gde je uočen nedostatak raspoloživih sredstava uz preporuke za hitnu mobilizaciju donatorskih sredstava za finansiranje zaštite prirode, reviziju procenjenih sredstava budžeta za 2028. godinu, u smislu da je neophodno obezbediti da budžet za 2028. godinu prati rast troškova upravljanja i neophodno povećanje sektorskog sufinansiranja odnosno aktivirati mehanizme iz Mere 3.1. kako bi se deo troškova za obnovu ekosistema prebacio na budžete sektora nadležnih za šume i vode, čime bi se smanjio pritisak na budžet zaštite životne sredine. Takođe, ključno je podsticanje uključivanja privatnog sektora u finansiranje aktivnosti zaštite prirode.

Ključne aktivnosti, u kojima Ministarstvo zaštite životne sredine već učestvuje, uključuju izradu procene potreba za izdvajanje finansijskih sredstava iz javnih i privatnih izvora za zaštitu prirode i biodiverziteta, izradu plana finansiranja zaštite prirode i biodiverziteta (oba dokumenta se izrađuju u okviru BIOFIN Globalne inicijative Programa Ujedinjenih nacija za razvoj – UNDP) i uspostavljanje metodologije za procenu obima štete po biodiverzitet od subvencija u prioritetnim sektorima sa predlogom mera za smanjenje podsticaja štetnih za biodiverzitet (kroz program Podrške za rano delovanje za Globalni okvir biodiverziteta koji sprovodi Program Ujedinjenih nacija za životnu sredinu – UNEP).

Očekivani efekti ove mere odnose se na povećano i predvidivo finansiranje mera iz oblasti zaštite prirode i biodiverziteta, veće učešće privatnog sektora i inovativnih finansijskih instrumenata u zaštiti prirode, smanjenje štetnih podsticaja po biodiverzitet kroz identifikaciju i reformu subvencija u prioritetnim sektorima, uz povećanje transparentnosti svih oblika finansiranja.

Nadležna institucija: Ministarstvo zaštite životne sredine.

Partneri u sprovođenju: Ministarstvo finansija, Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Ministarstvo rudarstva i energetike, Ministarstvo turizma i omladine, Privredna komora Srbije, UNDP, UNEP, OCD.

Vrsta mere: regulatorna.

Mera 3.4: Jačanje kapaciteta institucija javnog, naučnoistraživačkog, obrazovnog i civilnog sektora i podizanje svesti javnosti

Mera uključuje aktivnosti usmerene na podizanje svesti javnosti i učešće u usaglašavanju politika i propisa u oblasti zaštite prirode i biodiverziteta, izradu preporuka za primenu rodno osetljivog pristupa u oblastima zaštite prirode i biodiverziteta i jačanje kapaciteta za prikupljanje podataka, razvoj indikatora i izveštavanje o zaštiti prirode i biodiverziteta.

Očekivani efekti ove mere odnose se na unapređenje kapaciteta za prikupljanje podataka, monitoring i izveštavanje (kvalitetniji pokazatelji i analize), uključeniji i pravičniji pristup (rodno osetljiv) u planiranju i sprovođenju mera zaštite prirode i biodiverziteta, povećanu informisanost javnosti.

Nadležna institucija: Ministarstvo zaštite životne sredine.

Partneri u sprovođenju: Ministarstvo prosvete, Ministarstvo nauke, tehnološkog razvoja i inovacija, Ministarstvo informisanja i telekomunikacija, Ministarstvo za ljudska i manjinska prava i društveni dijalog, Zavod za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, naučno-istraživačke organizacije, Pokrajinski sekretarijat za urbanizam i zaštitu životne sredine.

Vrsta mere: informativno-edukativna.

Mera 3.5: Unaprediti dostupnost informacija o zaštiti prirode i biodiverziteta, kao i učešće svih zainteresovanih strana u procesima donošenja odluka

Uspostavljanje informacionog sistema za prirodu i biodiverzitet u skladu sa NIGP, uključujući i uspostavljanje javno dostupnog nacionalnog portala za razmenu informacija o biodiverzitetu i njegovu integraciju sa strateškim podsistemima NIGP uključujući Registar rizika od katastrofa, ključni su koraci za razmenu i dostupnost informacija o zaštiti prirode i biodiverzitetu.

Mera takođe predviđa izradu smernica za identifikovanje i rano uključivanje zainteresovane javnosti (posebno OCD i osetljivih društvenih grupa) za organe nadležne za zaštitu životne sredine i privredu u procesima donošenja odluka o pitanjima u vezi sa životnom sredinom.

Očekivani efekti ove mere odnose se na veću dostupnost i razmenu podataka o zaštiti prirode i biodiverzitetu što pruža bolju osnovu za planiranje, istraživanje i odlučivanje, povećanu transparentnost i poverenje javnosti, uz učešće zainteresovanih strana u procesima donošenja odluka, kroz primenu standarda učešća javnosti i prava na informisanost.

Nadležna institucija: Ministarstvo zaštite životne sredine.

Partneri u sprovođenju: Ministarstvo za ljudska i manjinska prava i društveni dijalog, Zavod za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinski zavod za zaštitu prirode, Agencija za zaštitu životne sredine, Republički geodetski zavod, naučno-istraživačke organizacije, Pokrajinski sekretarijat za urbanizam i zaštitu životne sredine, jedinice lokalnih samouprava, organizacije civilnog društva, Stalna konferencija gradova i opština, Nacionalna akademija za javnu upravu.

Vrsta mere: informativno edukativna.

5. Sprovođenje programa i izveštavanje

Program se donosi zajedno sa Akcionim planom za period 2026 – 2028. godine radi njegovog sprovođenja. Akcioni plan sadrži tri posebna cilja, mere, aktivnosti, pokazatelje učinka, nosioce aktivnosti, troškove i izvore finansiranja. Drugi akcioni plan odnosiće se na period 2029–2031. godine.

Za potrebe sprovođenja, praćenja i izveštavanja Programa i Akcionog plana ministar nadležan za poslove zaštite životne sredine obrazovaće radnu grupu. Radnu grupu vodi Ministarstvo zaštite životne sredine, a u njenom radu učestvuju predstavnici državnih organa, organizacija i institucija, kao i organizacije civilnog društva koji su određeni za partnere u sprovođenju aktivnosti u skladu sa svojim nadležnostima.

6. Okvirna procena ukupnih troškova za realizaciju programa i identifikacija izvora finansiranja

Sredstva za sprovođenje Programa obezbeđivaće se iz različitih izvora, i to: iz budžeta Republike Srbije, budžeta Autonomne pokrajine Vojvodine i iz sredstava donatora, odnosno putem programa i projekata koji će se pripremati i realizovati na osnovu ovog programa i njegovog akcionog plana.

Sva sredstva predviđena za realizaciju aktivnosti u pratećem akcionom planu za period 2026–2028. godine, planirana su u okviru budžeta relevantnih i nadležnih ministarstava, budžetskih korisnika, u nacionalnom budžetu, kao i u budžetu AP Vojvodine. Za određeni broj mera za koje su troškovi procenjeni, ali sredstva nisu još uvek opredeljena, će se nakon usvajanja Programa i pratećeg akcionog plana pristupiti daljem planiranju izvora finansiranja ovih mera, kao i u skladu sa bilansnim mogućnostima budžeta Republike Srbije.

Implementacija mera predviđenih Programom i prvim trogodišnjim akcionim planom neće imati uticaja na međunarodne finansijske obaveze države, zato što zaduživanje nije planirano. U planiranom periodu finansiranje zaštite prirode ne zavisi od spoljašnjih faktora jer čak 88,2% ukupnih sredstava dolazi iz budžeta. Istovremeno, nepotvrđena sredstva čine svega 1,15% ukupnog iznosa, što ukazuje na realistično planiranje zaštite prirode u Republici Srbiji.

U Tabeli 2. Zbirni pregled finansijskog okvira po godinama i izvorima (u 000 RSD) data je procena finansijskih sredstava potrebnih za sprovođenje Akcionog plana za period 2026–2028. godine, koji su iskazani po merama, godinama i ukupno. Trend rasta ulaganja u zaštitu prirode je prikazan na Grafikonu 1 – Dinamika i struktura finansiranja (2026–2028.).

Tabela 2. Zbirni pregled finansijskog okvira po godinama i izvorima (u 000 RSD)

Izvori finansiranja

2026. godina

2027. godina

2028. godina

Ukupno (2026–2028)

Učešće u %

Budžet RS

1.149.150

1.052.500

1.156.700

3.358.350

71,17

Budžet RS dodatna sredstva

33.000

33.000

0,01

Budžet AP Vojvodina

111.300

119.300

122.300

352.900

0,07

Donatorska sredstva (potvrđena)

163.426

381.981

324.979

870.386

18,45

Donatorska sredstva (nepotvrđena)

3.000

56.700

43.700

103.400

2,19

UKUPNO

1.426.876

1.610.481

1.680.679

4.718.036

100,00

Grafikon 1: Dinamika i struktura finansiranja (2026–2028.)

7. Završne odredbe

Akcioni plan za sprovođenje Programa za period 2026 – 2028. godine, odštampan je uz ovaj program i čini njegov sastavni deo.

Prilog 1 – Karta zaštićenih područja u Republici Srbiji, Prilog 2 – Karta ekološki značajnih područja ekološke mreže Republike Srbije, Prilog 3 – Uporedni pregled strogo zaštićenih i zaštićenih vrsta na nacionalnom nivou sa statusom zaštite na međunarodnom nivou, Prilog 4 – Uporedni pregled vrsta koje imaju status lovnih vrsta (lovostajem zaštićene vrste divljači), Prilog 5 – Lista zakona i podzakonskih akata relevantnih za zaštitu prirode i Prilog 6 – Lista akronima i skraćenica, odštampani su uz ovaj program i čine njegov sastavni deo.

Ovaj program objaviti na internet stranici Vlade, na portalu e-Uprava i internet stranici Ministarstva zaštite životne sredine, u roku od sedam radnih dana od dana usvajanja.

Ovaj program objaviti u „Službenom glasniku Republike Srbije”.

05 broj 353-8338/2026-2

U Beogradu, 27. avgusta 2026. godine

Vlada

Predsednik,

prof. dr Đuro Macut, s.r.

Prilog 5 – Lista zakona i podzakonskih akata relevantnih za zaštitu prirode

1) USTAV REPUBLIKE SRBIJE;

2) ZAKONI:

1.

Zakon o planskom sistemu Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 30/18);

2.

Zakon o Prostornom planu Republike Srbije od 2010. do 2020. godine („Službeni glasnik RS”, broj 88/10);

3.

Zakon o zaštiti životne sredine („Službeni glasnik RS”, br. 135/04, 36/09, 36/09 – dr. zakon, 72/09 – dr. zakon, 43/11 – US, 14/16, 76/18, 95/18 – dr. zakon i 94/24 – dr. zakon);

4.

Zakon o zaštiti prirode (,,Službeni glasnik RS”, br. 36/09, 88/10, 91/10 – ispravka, 14/16, 95/18 – dr. zakon i 71/21);

5.

Zakon o nacionalnim parkovima („Službeni glasnik RS”, br. 84/15 i 95/18 – dr. zakon);

6.

Zakon o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, broj 94/24);

7.

Zakon o proceni uticaja na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, broj 94/24);

8.

Zakon o nacionalnoj infrastrukturi geoprostornih podataka („Službeni glasnik RSˮ, broj 27/18);

9.

Zakon o zaštiti i održivom korišćenju ribljeg fonda („Službeni glasnik RS”, br. 128/14 i 95/18 – dr. zakon);

10.

Zakon o naknadama za korišćenje javnih dobara („Službeni glasnik RS”, br. 95/18, 49/19, 92/23 i 109/25);

11.

Zakon o bezbednosti hrane („Službeni glasnik RS”, br. 41/09 i 17/19);

12.

Zakon o poljoprivredi i ruralnom razvoju („Službeni glasnik RS”, br. 41/09, 10/13 – dr. zakon, 101/16, 67/21 – dr. zakon, 114/21 i 19/25);

13.

Zakon o stočarstvu („Službeni glasnik RS”, br. 41/09, 93/12 i 14/16);

14.

Zakon o zaštiti prava oplemenjivača biljnih sorti („Službeni glasnik RS”, br. 41/09 i 88/11);

15.

Zakon o genetički modifikovanim organizmima („Službeni glasnik RS”, broj 41/09);

16.

Zakon o dobrobiti životinja („Službeni glasnik RS”, broj 41/09);

17.

Zakon o šumama („Službeni glasnik RS”, br. 30/10, 93/12, 89/15 i 95/18 – dr. zakon);

18.

Zakon o divljači i lovstvu („Službeni glasnik RS”, br. 18/10, 95/18 – dr. zakon i 92/23);

19.

Zakon o turizmu („Službeni glasnik RS”, broj 17/19);

20.

Zakon o rudarstvu i geološkim istraživanjima („Službeni glasnik RS”, br. 101/15, 95/18 – dr. zakon i 40/21);

21.

Zakon o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS”, br. 72/09, 81/09 – ispravka, 64/10 – US, 24/11, 121/12, 42/13 – US, 50/13 – US, 98/13 – US, 132/14, 145/14, 83/18, 31/19, 37/19 – dr. zakon, 9/20, 52/21, 62/23 i 91/25);

22.

Zakon o integrisanom sprečavanju i kontroli zagađivanja životne sredine („Službeni glasnik RS”, br. 135/04, 25/15 i 109/21);

23.

Zakon o poljoprivrednom zemljištu („Službeni glasnik RS”, br. 62/06, 65/08 – dr. zakon, 41/09, 112/15, 80/17 i 95/18 – dr. zakon);

24.

Zakon o upravljanju otpadom („Službeni glasnik RS”, broj 109/25);

25.

Zakon o zaštiti vazduha („Službeni glasnik RS”, br. 36/09, 10/13 i 26/21);

26.

Zakon o zaštiti od buke u životnoj sredini („Službeni glasnik RS”, broj 96/21);

27.

Zakon o vodama („Službeni glasnik RS”, br. 30/10, 93/12, 101/16, 95/18 i 95/18 – dr. zakon);

28.

Zakon o ratifikaciji Međunarodne konvencije za zaštitu ptica („Službeni list SFRJ”, broj 6/73);

29.

Zakon o ratifikaciji Bečke konvencije o zaštiti ozonskog omotača, sa prilozima I i II („Službeni list SFRJ – Međunarodni ugovori”, broj 1/90);

30.

Zakon o potvrđivanju Okvirne konvencije Ujedinjenih nacija o promeni klime, s aneksima („Službeni list SRJ – Međunarodni ugovori”, broj 2/97);

31.

Zakon o potvrđivanju Konvencije o biološkoj raznovrsnosti („Službeni list SRJ – Međunarodni ugovori”, broj 11/01);

32.

Zakon o potvrđivanju Protokola iz Nagoje o pristupu genetičkim resursima i pravednoj i jednakoj raspodeli koristi koje proističu iz njihovog korišćenja uz Konvenciju o biološkoj raznovrsnosti („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 12/18);

33.

Zakon o potvrđivanju Konvencije o međunarodnom prometu ugroženih vrsta divlje faune i flore („Službeni list SRJ – Međunarodni ugovori”, broj 11/01);

34.

Zakon o potvrđivanju Konvencije o saradnji na zaštiti i održivom korišćenju reke Dunav („Službeni list SRJ – Međunarodni ugovori”, broj 2/03);

35.

Zakon o ratifikaciji Montrealskog protokola o supstancijama koje oštećuju ozonski omotač („Službeni list SFRJ – Međunarodni ugovori”, broj 16/90 i Zakon o ratifikaciji Amandmana na Montrealski protokol o supstancama koje oštećuju ozonski omotač („Službeni list SCG – Međunarodni ugovori”, broj 24/04);

36.

Zakon o potvrđivanju Kjoto protokola uz Okvirnu konvenciju Ujedinjenih nacija o promeni klime („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, br. 88/07, 38/09 i 2/17)

37.

Zakon o potvrđivanju Konvencije o proceni uticaja na životnu sredinu u prekograničnom kontekstu („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, br. 102/07 i 4/16);

38.

Zakon o potvrđivanju Konvencije Ujedinjenih nacija o borbi protiv dezertifikacije u zemljama sa teškom sušom i/ili dezertifikacijom, posebno u Africi („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 102/07);

39.

Zakon o potvrđivanju Konvencije o očuvanju migratornih vrsta divljih životinja („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 102/07);

40.

Zakon o potvrđivanju Konvencije o očuvanju evropske divlje flore i faune i prirodnih staništa („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 102/07);

41.

Zakon o potvrđivanju Konvencije o proceni uticaja na životnu sredinu u prekograničnom kontekstu („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, br. 102/07 i 4/16);

42.

Zakon o potvrđivanju Konvencije o očuvanju evropske divlje flore i faune i prirodnih staništa („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 102/07);

43.

Zakon o potvrđivanju Konvencije o očuvanju migratornih vrsta divljih životinja („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 102/07);

44.

Zakon o potvrđivanju Konvencije o dostupnosti informacija, učešću javnosti u donošenju odluka i pravu na pravnu zaštitu u pitanjima životne sredine („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 38/09);

45.

Zakon o potvrđivanju Konvencije o dostupnosti informacija, učešću javnosti u donošenju odluka i pravu na pravnu zaštitu u pitanjima životne sredine („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 38/09);

46.

Zakon o potvrđivanju Evropske konvencije o predelu („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 4/11);

47.

Zakon o potvrđivanju Okvirne konvencije o zaštiti i održivom razvoju Karpata („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 102/07);

48.

Zakon o potvrđivanju Protokola o održivom transportu uz Okvirnu konvenciju o zaštiti i održivom razvoju Karpata („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 13/18);

49.

Zakon o potvrđivanju Sporazuma o očuvanju afričko-evroazijskih migratornih ptica vodenih staništa („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 13/18);

50.

Zakon o potvrđivanju Sporazuma o očuvanju populacija slepih miševa u Evropi („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 13/18).

3) Podzakonska akta:

1.

Uredba o stavljanju pod kontrolu korišćenja i prometa divlje flore i faune („Službeni glasnik RS”, br. 31/05, 45/05 – ispravka, 22/07, 38/08, 9/10, 69/11 i 95/18 – dr. zakon);

2.

Uredba o ekološkoj mreži („Službeni glasnik RS”, broj 102/10);

3.

Pravilnik o sadržaju i načinu vođenja registra zaštićenih prirodnih dobara („Službeni glasnik RS”, broj 81/10);

4.

Uredba o metodologiji za pripremu dokumenata javnih politika (Službeni glasnik RS, broj 20/25);

5.

Uredba o sprovedenim pravilima za metapodatke nacionalne infrastrukture geoprostornih podataka („Službeni glasnik RS”, broj 15/22);

6.

Uredba o praćenju i izveštavanju aktivnosti nacionalne infrastrukture geoprostornih podataka („Službeni glasnik RS”, broj 91/20);

7.

Pravilnik o kriterijumima vrednovanja i postupku kategorizacije zaštićenih područja („Službeni glasnik RS”, broj 97/15);

8.

Pravilnik o izgledu znaka zaštite prirode, postupku i uslovima za njegovo korišćenje („Službeni glasnik RS”, broj 84/09);

9.

Pravilnik o obrascu legitimacije čuvara zaštićenog područja („Službeni glasnik RS”, br. 117/14 i 97/15);

10.

Pravilnik o uslovima koje mora da ispunjava upravljač zaštićenog područja („Službeni glasnik RS”, broj 85/09);

11.

Pravilnik o prekograničnom prometu i trgovini zaštićenim vrstama („Službeni glasnik RS”, br. 99/09 i 6/14);

12.

Pravilnik o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva („Službeni glasnik RS”, br. 5/10, 47/11, 32/16 i 98/16);

13.

Pravilnik o kriterijumima za izdvajanje tipova staništa, tipovima staništa, osetljivim, ugroženim, retkim i za zaštitu prioritetnim tipovima staništa, kao i mere zaštite za očuvanje tipova staništa („Službeni glasnik RS”, broj 35/10);

14.

Pravilnik o odštetnom cenovniku za utvrđivanje visine naknade štete prouzrokovane nedozvoljenom radnjom u odnosu na strogo zaštićene i zaštićene divlje vrste („Službeni glasnik RS”, broj 37/10);

15.

Uredba o režimima zaštite („Službeni glasnik RS”, broj 31/12);

16.

Pravilnik o kompenzacijskim merama („Službeni glasnik RS”, broj 20/10);

17.

Pravilnik o specijalnim tehničko-tehnološkim rešenjima koja omogućavaju nesmetanu i sigurnu komunikaciju divljih životinja („Službeni glasnik RS”, broj 72/10);

18.

Pravilnik o uslovima koje treba da ispunjava zoološki vrt, odnosno mini zoološki vrt i elementima za određivanje mini zoološkog vrta („Službeni glasnik RS”, broj 75/10);

19.

Pravilnik o uslovima koje moraju ispunjavati prihvatilišta za zbrinjavanje zaštićenih divljih životinja („Službeni glasnik RS”, broj 15/12);

20.

Pravilnik o sadržini i načinu vođenja stručnog nadzora („Službeni glasnik RS”, br. 22/15 i 24/17);

21.

Pravilnik o načinu, alatima i sredstvima kojima se obavlja privredni ribolov, kao i o načinu, alatima, opremi i sredstvima kojima se obavlja rekreativni ribolov („Službeni glasnik RS”, br. 9/17 i 34/18);

22.

Pravilnik o sadržini obrasca dnevne, višednevne i godišnje dozvole za rekreativni ribolov i dnevne, višednevne i godišnje dozvole za rekreativni ribolov u zaštićenom području („Službeni glasnik RS”, broj 15/15);

23.

Pravilnik o načinu obeležavanja ribarskog područja („Službeni glasnik RS”, broj 16/16);

24.

Pravilnik o sadržini obrasca godišnje dozvole za privredni ribolov („Službeni glasnik RS”, broj 56/15);

25.

Pravilnik o načinu određivanja i visini štete nanete ribljem fondu („Službeni glasnik RS”, broj 3/16);

26.

Naredba o merama za očuvanje i zaštitu ribljeg fonda („Službeni glasnik RS”, br. 56/15 i 94/18);

27.

Pravilnik o uslovima i postupku za izdavanje i oduzimanje licence za ribočuvara, načinu vođenja Registra izdatih licenci, kao i o sadržini i načinu vođenja Registra privrednih ribara („Službeni glasnik RS”, br. 2/16 i 112/17 – US);

28.

Pravilnik o uslovima, programu i načinu polaganja stručnog ispita za ribočuvara i stručnog ispita za ribara („Službeni glasnik RS”, br. 60/15 i 96/16);

29.

Pravilnik o uslovima i načinu organizovanja ribočuvarske službe i obrascu vođenja evidencije dnevnih aktivnosti ribočuvarske službe („Službeni glasnik RS”, broj 3/16);

30.

Pravilnik o službenoj odeći ribočuvara, izgledu ribočuvarske značke i obrascu ribočuvarske legitimacije („Službeni glasnik RS”, br. 39/16 i 38/17);

31.

Pravilnik o Listi genetskih rezervi domaćih životinja, načinu očuvanja genetskih rezervi domaćih životinja, kao i o Listi autohtonih rasa domaćih životinja i ugroženih autohtonih rasa („Službeni glasnik RS”, br. 33/17, 104/21 i 30/22);

32.

Pravilnik o uslovima u pogledu gajenja i prometa autohtonih rasa domaćih životinja kao i sadržini i načinu vođenja Registra odgajivača autohtonih rasa domaćih životinja („Službeni glasnik RS”, br. 58/16 i 16/18);

33.

Pravilnik o ograničenoj upotrebi genetički modifikovanih organizama („Službeni list SRJ”, broj 62/02, „Službeni list SCG”, broj 1/03 – Ustavna povelja i ,,Službeni glasnik RSˮ, broj 69/12 – dr. pravilnik);

34.

Pravilnik o sadržini i podacima registra genetički modifikovanih organizama i proizvoda od genetički modifikovanih organizama („Službeni list SRJ”, broj 66/02);

35.

Pravilnik o stavljanju u promet genetički modifikovanih organizama i proizvoda od genetički modifikovanih organizama („Službeni list SRJ”, broj 62/02 i „Službeni glasnik RS”, broj 29/09);

36.

Pravilnik o uvođenju u proizvodnju genetički modifikovanih organizama i proizvoda od genetički modifikovanih organizama („Službeni list SRJ”, broj 62/02);

37.

Pravilnik o podsticajima za očuvanje biljnih genetičkih resursa („Službeni glasnik RSˮ, br. 85/13 i 44/18 – dr. zakon);

38.

Pravilnik o podsticajima za očuvanje životinjskih genetičkih resursa u banci gena („Službeni glasnik RS”, broj 99/23);

39.

Pravilnik o podsticajima za očuvanje životinjskih genetičkih resursa („Službeni glasnik RSˮ, br. 44/23 i 110/25);

40.

Pravilnik o sadržini i obrascu prijave za upotrebu u zatvorenim sistemima genetički modifikovanih organizama, načinu zaštite poverljivih podataka iz prijave, kao i o sadržini prijave za obnavljanje odobrenja za upotrebu u zatvorenim sistemima („Službeni glasnik RSˮ, 69/12 i 44/18 – dr. zakon);

41.

Uredba o sadržini i načinu vođenja informacionog sistema zaštite životne sredine, metodologiji, strukturi, zajedničkim osnovama, kategorijama i nivoima sakupljanja podataka, kao i o sadržini informacija o kojima se redovno i obavezno obaveštava javnost („Službeni glasnik RS”, broj 112/09);

42.

Uredba o lokacijskim uslovima („Službeni glasnik RS”, broj 87/23);

43.

Uredba o Listi projekata za koje je obavezna procena uticaja na životnu sredinu, Listi projekata za koje postoji obaveza podnošenja zahteva za odlučivanje o potrebi procene uticaja na životnu sredinu i kriterijumima za odlučivanje o potrebi procene uticaja na životnu sredinu („Službeni glasnik RS”, broj 106/25);

44.

Pravilnik o posebnoj vrsti objekata i posebnoj vrsti radova za koje nije potrebno pribavljati akt nadležnog organa, kao i vrsti objekata koji se grade, odnosno o vrsti radova koji se izvode, na osnovu rešenja o odobrenju za izvođenje radova, kao i obimu, sadržaju i kontroli tehničke dokumentacije koja se prilaže uz zahtev i postupku koji nadležni organ sprovodi („Službeni glasnik RS”, broj 87/23);

45.

Pravilnik o postupku sprovođenja objedinjene procedure elektronskim putem („Službeni glasnik RS”, broj 96/23);

46.

Uredba o ratifikaciji Konvencije o močvarama koje su od međunarodnog značaja, naročito kao staništa ptica močvarica („Službeni list SFRJ – Međunarodni ugovori”, broj 9/77);

47.

Uredba o ratifikaciji revidiranog teksta međunarodne Konvencije o zaštiti bilja („Službeni list SFRJ – Međunarodni ugovori”, broj 1/85).

Prilog 6 – Lista akronima i skraćenica

AP

Autonomna pokrajina

AZŽS

Agencija za zaštitu životne sredine

AZPP

Agencija za prostorno planiranje i urbanizam Republike Srbije

ASCI

Područja od posebnog značaja za očuvanje (Areas of Special Conservation Importance – ASCI) u skladu sa Konvencijom za očuvanje evropske divlje flore i faune i prirodnih staništa (Bernska konvencija)

BER

Pregled rashoda za biodiverzitet (Biodiversity expenditure review)

BIOFIN

Krovni program za podršku razvoju planova finansiranja biodiverziteta – BIOFIN (The Biodiversity Finance Initiative )

CAP

Zajednička poljoprivredna politika Evropske unije

CMS

Konvencija o očuvanju migratornih vrsta divljih životinja (Convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals)

CITES

Konvencija o međunarodnoj trgovini ugroženim vrstama divlje flore i faune (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Flora and Fauna)

CWI

Karpatska inicijativa za vlažna staništa (Carpathian Wetland Initiative)

EEA

Evropska agencija za zaštitu životne sredine (European Environment Agency)

EIONET

Evropska mreža za informacije i posmatranje

ESPOO

Konvencija o proceni uticaja na životnu sredinu u prekograničnom kontekstu (Convention on Environmental Impact Assessment in a Transboundary Context)

EU

Evropska unija

EUGreenDeal

Evropski zeleni sporazum

EUNIS

Tipološki princip klasifikacije staništa u Evropi (EUNIS habitat classification)

EM

Ekološka mreža

FAO

Organizacija Ujedinjenih nacija za hranu i poljoprivredu (Food and Agriculture Organization of the United Nations)

GBF

Globalni okvir za biodiverzitet (Global Biodiversity Framework)

GEF

Globalni fond za životnu sredinu (Global Environment Facility)

GIS

Geografski informacioni sistem

GMO

Genetski modifikovani organizam

IACS

Integrisani administrativni i kontrolni sistem (Integrated Administration and Control System)

IAS

Invazivne alohtone vrste (Invasive Alien Species)

IBISS

Institut za biološka istraživanja „Siniša Stanković” Univerziteta u Beogradu – Institut od nacionalnog značaja za Republiku Srbiju

IBA

Značajno područje za ptice (Important Bird Area)

IPA

Instrument za pretpristupnu pomoć Evropske unije

IPA

Značajno područje za biljke (Important Plant Area)

IPBES

Međuvladina naučno-politička platforma o biodiverzitetu i uslugama ekosistema (Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services)

IPARD

Instrument za pretpristupnu pomoć EU za poljoprivredu i ruralni razvoj (Instrument for Pre-Accession Assistance for Rural Development)

IUCN ECARO

Regionalna kancelarija IUCN-a za istočnu Evropu i centralnu Aziju (IUCN Regional Office for Eastern Europe and Central Asia)

IUCN MED

IUCN centar za mediteransku saradnju

JLS

Jedinice lokalne samouprave

LPIS

Sistem za identifikaciju poljoprivrednih parcela (Land Parcel Identification System)

MAB

Program MAB – Čovek i biosfera (Man and Biosphere)

MGSI

Ministarstvo građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture

MDULS

Ministarstvo državne uprave i lokalne samouprave

MZŽS

Ministarstvo zaštite životne sredine

MIT

Ministarstvo informisanja i telekomunikacija

MPŠV

Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede

MP

Ministarstvo prosvete

MRE

Ministarstvo rudarstva i energetike

MK

Ministarstvo kulture

MLJMMDD

Ministarstvo za ljudska i manjinska prava i društveni dijalog

MNTRI

Ministarstvo nauke, tehnološkog razvoja i inovacija

MTO

Ministarstvo turizma i omladine

MUP

Ministarstvo unutrašnjih poslova

MF

Ministarstvo finansija

NatDA

Baza nacionalno zaštićenih područja (Nationaly designated areas) Evropske Agencije za životnu sredinu

NEAS

Nacionalna strategija za aproksimaciju u oblasti životne sredine

NIGP

Nacionalna infrastruktura geoprostornih podataka

NIO

Naučnoistraživačke organizacije

OECM

Prostorna zaštita biodiverziteta van zaštićenih područja (Other Effective Area-Based Conservation Measures)

OCD

Organizacija civilnog društva

PBA

Odabrana područja za dnevne leptire (Prime Butterfly Areas)

PZZP

Pokrajinski zavod za zaštitu prirode

PKS

Privredna komora Srbije

PSZPVŠ

Pokrajinski sekretarijat za poljoprivredu, vodoprivredu i šumarstvo

PSUZŽS

Pokrajinski sekretarijat za urbanizam i zaštitu životne sredine

RGZ

Republički geodetski zavod

PHAs

Odabrana područja za osolike muve (Prime Hoverfly Areas)

RS

Republika Srbija

RSD

Oznaka za dinar zvaničnu valutu Republike Srbije

RSJP

Republički sekretarijat za javne politike

RZS

Republički zavod za statistiku

pSCI

Potencijalna područja očuvanja značajna za zajednicu (potential Sites of Community Importance – pSCIs)

SKGO

Stalna konferencija gradova i opština

SACs

Specijalna područja za očuvanje (Special Areas of Conservations – SACs) u skladu sa EU Direktivom o staništima

SPAs

Posebno zaštićena područja (Special Protection Areas – SAPs) u skladu sa EU Direktivom o pticama

UN

Ujedinjene nacije

UNCBD

Konvencija o biološkoj raznovrsnosti Ujedinjenih nacija (Convention on biological diversity )

UNEP

Program Ujedinjenih nacija za životnu sredinu (United Nations Environment Programme)

UNDP

Program Ujedinjenih nacija za razvoj (United Nations Development Programme)

UNESCO

Organizacija Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization)

UNEP/AEWA

Sporazum o zaštiti Afričko-Evroazijskih migratornih ptica vodenih staništa (Agreement on the Conservation of African-Eurasian Migratory Waterbirds)

UNEP/EUROBATS

Sporazum o očuvanju populacija slepih miševa u Evropi

(Agreement on the Conservation of Populations of European Bats )

ha

Hektar

ZP

Zaštićena područja

ZZPS

Zavod za zaštitu prirode Srbije

WCPA

Svetska komisija za zaštićena područja (The World Commission on Protected Areas)