Strategija · Planiranje razvoja, regionalni razvoj i nerazvijena područja
Strategija aktivnog i zdravog starenja u Republici Srbiji za period od 2024. do 2030. godine
Prečišćen tekst, objavljen u: 84/2023.
Donet na osnovu: Zakon o planskom sistemu Republike Srbije.
Na osnovu člana 38. stav 1. Zakona o planskom sistemu Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 30/18),
Vlada usvaja
STRATEGIJU
aktivnog i zdravog starenja u Republici Srbiji za period od 2024. do 2030. godine
"Službeni glasnik RS", broj 84 od 5. oktobra 2023.
I. UVOD
Republika Srbija već duže nema strategiju, koja se odnosi na proces starenja i podršku aktivnom i zdravom starenju,1 koja uključuje i prelazak u kategoriju lica starijih od 65 godina (dalje u tekstu: stariji)2. Stoga je Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju, kao ovlašćeni predlagač u skladu sa odredbama člana 29. stav 1. Zakona o planskom sistemu Republike Srbije, iniciralo izradu i donošenje novog dokumenta javnih politika, koji se tiče starosti i procesa starenja, odnosno Strategije aktivnog i zdravog starenja u Republici Srbiji za period od 2024. do 2030. godine (dalje u tekstu: Strategija).
Gramatička upotreba muškog ili ženskog roda u promenljivim rečima srpskog jezika u vezi sa zanimanjima, zvanjima i imenovanjima – odnosi se na lica oba pola.
Ministar za brigu o porodici i demografiju formirao je Radnu grupu za izradu Predloga navedene strategije Rešenjem broj 560-00-00206/2023-03 od 18. aprila 2023. godine. U Radnu grupu imenovani su predstavnici nadležnih resora, kao i organizacija civilnog društva i akademske zajednice sa ciljem pripreme predloga planskog dokumenta Vlade, kojim će se podržati koncept aktivnog i zdravog starenja u Republici Srbiji. Radna grupa je četiri puta zasedala do 22. avgusta 2023. godine. Po završenoj javnoj raspravi o Strategiji (trajala od 27. jula do 15. avgusta 2023. godine), a na zajedničkoj sednici Radne grupe i Saveta za pitanje starosti i starenja3, analizirani su pristigli komentari i sugestije sa javne rasprave i tom prilikom, utvrđen konačan naziv, kao i tekst buduće strategije u saradnji sa Populacionim fondom Ujedinjenih nacija. Krajem avgusta 2023. godine, pripremljena Strategija dostavljena je nadležnim organima na mišljenja pre upućivanja Vladi na odlučivanje.
Strategija je zasnovana na demografskim podacima, konceptu aktivnog starenja i holističkom pristupu. Uzima u obzir potrebe starijih, ali i njihove kapacitete, kao i stavove socijalne sredine. Stoga je, pored ostalog, usmerena na celu populaciju radi postizanja pozitivnih stavova prema starijim i kreiranja percepcije da je reč o kategoriji stanovništva sa jasnim potencijalima u savremenom društvu. U procesu implementacije, a posredstvom akcionih planova za primenu Strategije, koji će se donositi po njenom usvajanju, ovaj planski dokument Vlade posebno prati indikatore siromaštva kod starijih i analizira efekte predloženih mera.
Polazeći od činjenice da starenje utiče na sve segmente života, kao i sve generacije stanovništva po pitanju njihovih potreba, neophodno je uvođenje strateškog pravca, koji rodno odgovorno, kvalitetno, svestrano i angažovanije pristupa pitanjima starenja populacije. Ovaj strateški pravac odnosi se na sve oblasti društva, pa je podjednako važan za privredu i tržište rada, razvoj demokratskih i ravnopravnih odnosa u društvu, socijalnu sigurnost građana, obrazovanje i kulturu, zdravstvo i socijalnu zaštitu. Ostvarivanje integrisanog (holističkog) pristupa zdravom i aktivnom starenju zahteva koordinirano funkcionisanje svih nadležnih državnih organa (multisektoralnost) kako bi se stvorio širi okvir za efikasnu društvenu akciju u odnosu na starenje kao proces, starost kao rezultat tog procesa i starije kao heterogenu populacionu grupu.
Savremeno shvatanje starosti (prospektivni pristup), polazi od činjenice da godine, koje su nekada predstavljale duboku starost, to više nisu. Za razliku od hronološke starosti, koja definiše starije nakon određenog broja godina (u mnogim slučajevima je to 60 ili 65 godina starosti – prospektivan pristup preusmerava fokus sa hronološkog starenja na očekivani zdrav životni vek, proces aktivnog starenja i važnost učešća starijih u društvu. Zahvaljujući smanjenju mortaliteta i porastu prosečnog životnog veka, preostale godine života generacijama formalno starijih, ostavljaju mogućnost za višegodišnji aktivan i kvalitetan život, koji se po stilu ne može prepoznati kao različit od života mlađih. Time proživljene godine ne dovode do diferencijacije između generacija, za razliku od očekivanih godina, koje ukazuju da postoje velike disproporcije u dužini starosti nekada i sad.
––––––––––––
1 Nacionalnoj strategiji o starenju za period od 2006. do 2015. godine („Službeni glasnik RS”, broj 76/06) istekao je rok.
2 Član 23. stav 2. Zakona o zabrani diskriminacije („Službeni glasnik RSˮ, br. 22/09 i 52/21)
3 Vlada je donela Odluku o obrazovanju Saveta za pitanja starosti i starenja u aprilu 2023. godine („Službeni glasnik RS”, broj 29/23)
II. PLANSKI DOKUMENTI I PRAVNI OKVIR RELEVANTNI ZA STRATEGIJU
Kao osnova za izradu Strategije, relevantni su pravni akti i dokumenti javne politike, koji zajedno čine nacionalni okvir za razvoj politike usmerene ka starijim. Politika i odnos prema starijim predstavljaju multisektorsko pitanje, pa postoji niz strategija i zakona od značaja za starije od kojih neke posebno treba naglasiti u ovoj strategiji. Takođe, izmene u zakonodavstvu, rezultirale su poboljšanju položaja starije populacije u Republici Srbiji, pa je bitno istaći najistaknutije zakone, koji su tome doprineli, uz nabrajanje međunarodnih instrumenata relevantnih za tretman lica starijih od 65 godina.
Strateški okvir Republike Srbije
Jedan broj strategija, donetih u proteklih deset do 15 godina, utvrđivao je na indirektan ili neposredan način individualnu zaštitu starijih i poboljšanje njihovog položaja u celini. Republika Srbija je u prethodnoj deceniji primenjivala određeni broj planskih dokumenata, koji su, uz već navedenu Nacionalnu strategiju starenja (za period od 2006. do 2015. godine), prestali da važe. Recimo, to su bile: Strategija razvoja socijalne zaštite (za period od 2005. do 2015. godine), Nacionalna strategija socijalnog stanovanja (doneta 2012. godine), Strategija za palijativno zbrinjavanje (doneta 2009. godine). Sve pomenute strategije su materijalni položaj i institucionalnu zaštitu starijih stavljale u fokus svojih ciljeva i mera (direktno i/ili posredno). Od važećih planskih dokumenata javnih politika relevantnih za materiju Strategije, treba istaći:
– Strategiju deinstitucionalizacije i razvoja usluga socijalne zaštite u zajednici za period 2022–2026 („Službeni glasnik RSˮ, broj 12/22), koja je ključni dokument u ostvarivanju porodičnog smeštaja kao alternative grupnom i nefunkcionalnom zbrinjavanju starijih;
– Strategiju javnog zdravlja u Republici Srbiji za period 2018–2026 („Službeni glasnik RSˮ, broj 61/18), koja navodi da su izazovi javnog zdravlja u Republici Srbiji brojni i povezuju se sa posledicama ekonomske krize, migracijama stanovništva i rastućim nejednakostima, kao i da su vodeće bolesti i povrede povezane sa socijalnim i ekonomskim odrednicama zdravlja, odnosno nesrazmerno prisutne kod siromašnog i ranjivog stanovništva, što doprinosi nejednakostima u zdravlju;
– Strategiju unapređenja položaja osoba sa invaliditetom u Republici Srbiji za period od 2020. do 2024. godine („Službeni glasnik RS”, broj 44/20), kojom se izjednačuju mogućnosti osoba sa invaliditetom u uživanju svih građanskih, političkih, ekonomskih, socijalnih i kulturnih prava, uz puno poštovanje njihovog dostojanstva i individualne autonomije, obezbeđivanja nezavisnosti, slobode izbora i pune i efektivne participacije u svim oblastima društvenog života, uključujući i život u zajednici;
– Strategiju za stvaranje podsticajnog okruženja za razvoj civilnog društva u Republici Srbiji za period od 2022–2030. godine („Službeni glasnik RS”, broj 23/22), koja je usvojena u svrhu aktivnijeg uključivanja organizacija civilnog društva u život lokalnih zajednica i saradnje sa državnim organima;
– Strategiju razvoja obrazovanja i vaspitanja u Republici Srbiji do 2030. godine („Službeni glasnik RS”, broj 63/21) ima dva opšta cilja, kao i nekoliko posebnih ciljeva u okviru svakog opšteg cilja. Opšti cilj 1 odnosi se na douniverzitetsko obrazovanje i vaspitanje (povećani kvalitet nastave i učenja, pravednost i dostupnost douniverzitetskog obrazovanja i vaspitanja i ojačana vaspitna funkcija obrazovno-vaspitnih ustanova), a opšti cilj 2 na visoko obrazovanje (unapređeni dostupnost, kvalitet, relevantnost i pravednost visokog obrazovanja);
– Strategiju razvoja digitalnih veština u Republici Srbiji za period od 2020. do 2024. godine („Službeni glasnik RS”, br. 21/20 i 8/23), koja se odnosi na unapređenje digitalnih znanja i veština svih građana, uključujući pripadnike osetljivih društvenih grupa, radi omogućavanja praćenja razvoja informaciono-komunikacionih tehnologija u svim oblastima i obezbeđivanja potreba privrede i tržišta rada, unapređenje osnovnih i naprednih digitalnih veština za sve građane i celoživotno učenje;
– Strategiju zapošljavanja u Republici Srbiji za period od 2021. do 2026. godine („Službeni glasnik RS”, br. 18/21 i 36/21 – ispravka) sa opštim ciljem uspostavljanja stabilnog i održivog rasta zaposlenosti zasnovanog na znanju i dostojanstvenom radu uz mere na realizaciji aktivne politike zapošljavanja, unapređenje njihovog sprovođenja, kreiranje novih, kao i na unapređenje praćenja stanja i kretanja na tržištu rada i ishoda i uticaja tih mera sa posebnim merama predviđenim za lica sa nepovoljnim položajem na tržištu rada;
– Strategiju za rodnu ravnopravnost za period od 2021. do 2030. godine („Službeni glasnik RS”, broj 103/21), koja se tiče prevazilaženja rodnog jaza i ostvarivanje rodne ravnopravnosti kao preduslova za razvoj društva i poboljšanje svakodnevnog života žena i muškaraca sa smanjenim rodnim jazom u ekonomiji, nauci i obrazovanju kao preduslov i podsticaj socio-ekonomskog razvoja društva i za koju je Vlada donela Akcioni plan za sprovođenje (2022–2023) u septembru 2022. godine („Službeni glasnik RSˮ, broj 99/22);
– Strategiju za sprečavanje i borbu protiv rodno zasnovanog nasilja prema ženama i nasilja u porodici za period 2021–2025. godine („Službeni glasnika RSˮ, broj 47/21), koja za cilj ima uspostavljanje efikasne prevencije i zaštite od svih oblika nasilja prema ženama i devojčicama, nasilja u porodici i razvijanje rodno odgovornog sistema usluga podrške žrtvama nasilja4, kao i
– Program o zaštiti mentalnog zdravlja u Republici Srbiji za period 2019–2026. godine („Službeni glasnik RS”, broj 84/19), kojim se identifikuju, između ostalih, stariji kao posebno ugrožena grupa čije mentalno zdravlje je pod rizikom i prepoznaje mehanizme za prevenciju mentalnih poremećaja i unapređenje mentalnog zdravlja.
Zakonodavni okvir Republike Srbije
Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju („Službeni glasnik RSˮ, br. 34/03, 64/04 – US, 84/04 – dr. zakon, 85/05, 101/05 – dr. zakon, 63/06 –US, 5/09, 107/09, 101/10, 93/12, 62/13, 108/13, 75/14, 142/14, 73/18, 46/19 –US, 86/19, 62/21, 125/22 i 138/22) uređuje, između ostalog, dobrovoljno i obavezno penzijsko i invalidsko osiguranje. Ovaj zakon jedan je od najznačajnijih propisa, koji reguliše prava starijih. Na osnovu odredbi člana 19. ovog zakona pravo na starosnu penziju stiče se kada neko: 1) navrši 65 godina života i stekne najmanje 15 godina staža osiguranja; 2) navrši 45 godina staža osiguranja. Izmenama ovog zakona u prethodnim godinama, uslov za sticanje prava na starosnu penziju za žene izmenjen je sa 60 godina i povećan na 65 godina. Članom 19a predviđeni su uslovi i postepeno pomeranje ove granice do 2032. godine kada će uslovi za sticanje prava na starosnu penziju po pitanju godina života biti u potpunosti izjednačeni za žene i muškarce. U skladu sa Pravilnikom o društvenom standardu korisnika penzija Republičkog fonda penzionog i invalidskog osiguranja („Službeni glasnik RS”, br. 3/23 i 18/23), koji je usvojen na osnovu pomenutog zakona, društveni standard obuhvata: 1) rehabilitaciju korisnika penzija u zdravstveno-stacionarnim ustanovama i banjsko-klimatskim lečilištima, 2) kulturne i sportsko-rekreativne manifestacije čiji je cilj podsticanje integracije starijih u društvo, 3) solidarnu pomoć korisnicima penzija u paketima sa osnovnim životnim namirnicama i sredstvima za higijenu, kao i druge vrste pomoći, u cilju unapređenja standarda korisnika penzija, i 4) davanje određenih pogodnosti korisnicima penzija, koji su korisnici penzionerskih kartica koje izdaje Republički fond penzionog i invalidskog osiguranja.
Zakon o doprinosima za obavezno socijalno osiguranje („Službeni glasnik RSˮ, br. 84/04, 61/05, 62/06, 5/09, 52/11, 101/11, 47/13, 108/13, 57/14, 68/14 – dr. zakon, 112/15, 113/17, 95/18, 86/19, 153/20, 44/21, 118/21, 138/22 i 6/23), uređuje utvrđivanje i plaćanje doprinosa za obavezno socijalno osiguranje, koje uključuje penzijsko i invalidsko osiguranje.
Zakon o radu („Službeni glasnik RSˮ, br. 24/05, 61/05, 54/09, 32/13, 75/14, 13/17 – US, 113/17 i 95/18 – autentično tumačenje) ostavlja mogućnost da stariji budu radno angažovani. Odredbama člana 197. Zakona o radu propisano je da korisnik starosne penzije može zaključiti ugovor o obavljanju privremenih i povremenih poslova. Prema normama drugih relevatnih članova Zakona o radu, koji se odnose na zasnivanje radnog odnosa po osnovu ugovora o radu, kao i ostalih oblika rada van radnog odnosa – ne postoji ograničenje da se korisnik starosne penzije ponovo zaposli, odnosno stupi u osiguranje i da, istovremeno, nastavi da prima penziju.
Zakon o socijalnoj zaštiti („Službeni glasnik RSˮ, br. 24/11 i 117/22) uređuje oblast socijalne zaštite, koja uključuje i usluge namenjene starijem stanovništvu. Ove usluge podrazumevaju usluge smeštaja, dnevni boravak i pomoć u kući. Prema odredbama člana 41. navedenog zakona, lice starije od 65 godina može biti korisnik prava i usluga socijalne zaštite ukoliko je njegovo blagostanje, bezbednost i produktivan život u društvu ugrožen rizicima usled starosti, invaliditeta, bolesti, porodičnih i drugih životnih okolnosti.
Zakon o pravima korisnika usluga privremenog smeštaja u socijalnoj zaštiti („Službeni glasnik RS, broj 126/21) reguliše način ostvarivanja prava korisnika usluga privremenog smeštaja u socijalnoj zaštiti, kao i prava korisnika usluga privremenog smeštaja u ustanovama socijalne zaštite, koje su u procesu deinstitucionalzacije, načela, postupak smeštaja, postupak pripreme korisnika za život u zajednici smeštenih u ustanovama u procesu deinstitucionalizacije, zaštita od zlostavljanja, eksploatacije i zanemarivanja.
Zakon o javnom zdravlju („Službeni glasnik RSˮ, broj 15/16) uređuje oblasti delovanja javnog zdravlja, nadležnosti, planiranje, i sprovođenje aktivnosti u vezi sa očuvanjem i unapređenjem zdravlja stanovništva. Prema odredbama člana 6. ovog zakona, javno zdravlje u oblasti fizičkog, mentalnog i socijalnog zdravlja stanovništva obuhvata praćenje i analizu zdravlja i zdravstvene zaštite stanovništva u svim životnim dobima.
Zakon o zdravstvenom osiguranju („Službeni glasnik RSˮ, broj 25/19) uređuje obavezno i dobrovoljno zdravstveno osiguranje u Republici Srbiji. Odredbama člana 16. pomenutog zakona, lica starija od 65 godina života smatraju se osiguranicima u smislu ovog zakona.
Zakon o zdravstvenoj zaštiti („Službeni glasnik RSˮ, broj 25/19) uređuje sistem, organizaciju i sprovođenje zdravstvene zaštite u Republici Srbiji. Zdravstvena zaštita kao organizovana i sveobuhvatna delatnost društva ima za cilj ostvarivanje najvišeg mogućeg nivoa očuvanja i unapređenja zdravlja građana, odnosno sprečavanje, suzbijanje i rano otkrivanje bolesti, povreda i drugih poremećaja zdravlja i blagovremeno, delotvorno i efikasno lečenje, zdravstvenu negu i rehabilitaciju. Prema odredbama člana 11. Zakona, društvenom brigom za zdravlje obuhvaćena su i lica starija od 65 godina života.5
Zakon o sprečavanju diskriminacije osoba sa invaliditetom („Službeni glasnik RS”, br. 33/06 i 13/16) uređuje opšti režim zabrane diskriminacije po osnovu invalidnosti, posebne slučajeve diskriminacije osoba sa invaliditetom, postupak zaštite osoba izloženih diskriminaciji i mere koje se preduzimaju radi podsticanja ravnopravnosti i socijalne uključenosti osoba sa invaliditetom. Značajan je za inkluzivni pristup u aktivnostima udruženja starijih i njihovu organizovanu podršku.
Zakon o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju osoba sa invaliditetom („Službeni glasnik RS”, br. 36/09, 32/13 i 14/22 – dr. zakon) zasnovan je na načelima: 1) poštovanja ljudskim prava i dostojanstva osoba sa invaliditetom, 2) uključenosti osoba sa invaliditetom u sve sfere društvenog života na ravnopravnoj osnovi – u skladu sa profesionalnim sposobnostima, 3) podsticanja zaposlenosti osoba sa invaliditetom na odgovarajuća radna mesta i u odgovarajućim uslovima rada, 4) zabrane diskriminacije osoba sa invaliditetom, 5) jednakih prava i obaveza, 6) rodne ravnopravnosti osoba sa invaliditetom.
Zakon o zabrani diskriminacije („Službeni glasnik RS”, br. 22/09 i 52/21) definiše pojam diskriminacije, posredne diskriminacije, segregacije, oblike i slučajeve diskriminacije, ističe opštu zabranu diskriminacije, kao i postupke zaštite od diskriminacije na osnovu ličnog svojstva od kojih se navodi i starosno doba. Član 23. Zakona posebno reguliše postupke prema starijim.
Zakon o volontiranju („Službeni glasnik RS”, broj 36/10) uređuje pitanja od interesa za volontere, od razumevanja pojmova u vezi sa volontiranjem, principa volontiranja, ugovora o volontiranju, do prava i obaveza volontera i organizatora volontiranja.
––––––––––––
4 Osim navedenog, Vlada Republike Srbije usvojila je početkom 2022. godine Strategiju prevencije i zaštite od diskriminacije za period od 2022. do 2030. godine („Službeni glasnik RS”, broj 12/22) sa Akcionim planom za njeno sprovođenje (2022–2023) u oktobru 2022. godine („Službeni glasnik RS”, broj 112/22). Lica starija od 65 godina prepoznata su navedenim planskim dokumentima kao osetljiva kategorija (u riziku od diskriminacije), pa tako Strategija u tački 3.1. stav 9. navodi: „Starije osobe su izložene diskriminaciji u skoro svim oblastima, posebno u oblasti rada i zapošljavanja i zdravlja. Starije osobe neretko žive u siromaštvu, pri čemu su izložene i zanemarivanju i nasilju.” Strategija posebno ne tretira starije, kao ni jednu drugu kategoriju, već je koncipirana prema oblastima od kojih su, kada je reč o licima starijim od 65 godina, relevantne oblasti zdravlja i stanovanja, kao i tačka 3.3, posvećena efektima pandemije KOVID-19.
5 Imajući u vidu posebne potrebe starijih u skladu sa njihovim godinama života i fizičkoj spremi, korisno je pomenuti i odnos prema njima u vanrednim situacijama i postupke, koji se u tim slučajevima primenjuju vodeći računa o specifičnostima ove grupe stanovništva i iskustva kroz koja su prošla tokom pandemije KOVID-19. Republika Srbija donela je Zakon o smanjenju rizika od katastrofa i upravljanja u vanrednim situacijama 2018. godine („Službeni glasnik RS”, broj 87/18). Pre toga, Vlada je 2011. godine usvojila Nacionalnu strategiju zaštite i spasavanja u vanrednim situacijama („Službeni glasnik RS”, broj 86/11), a nadležni resor, odnosno Ministarstvo unutrašnjih poslova obavestilo je javnost sredinom 2022. godine da počinje rad na izradi Predloga strategije i akcionog plana smanjenja rizika od katastrofa i upravljanja u vanrednim situacijama u Republici Srbiji za period 2022–2027. godina, koji treba da bude usaglašen sa odredbama navedenog zakona i nastalim promenama izazvanim pandemijama i prirodnim nepogodama (klimatske promene), kao i prakse Evropske unije i sistema za praćenje Sendai okvira za smanjenje rizika od katastrofa 2015-2030. godina. Jedan od posebnih ciljeva Predloga strategije odnosi se na kategorije osetljivih lica, među kojima su i stariji i obuhvata mere i aktivnosti radi postizanja efikasne zaštite u situacijama, koje su označene kao vanredne u skladu sa zakonom.
Međunarodni dokumenti
Madridski akcioni plan za starenje (MIPAA) sa Regionalnom implementacionom strategijom (RIS) (Ujedinjene nacije, 2008)6 sadrži prioritete: 1) starija lica i razvoj; 2) unapređenje zdravlja i blagostanja u starijem dobu; i 3) stvaranje okoline, koja podržava i podstiče razvoj starijih.7 Države potpisnice imaju obavezu da na svakih pet godina izveštavaju o implementaciji MIPAA-e i RIS-a, kao i o merama, koje je neophodno da se preduzmu kako bi se stanje unapredilo. Bivša Nacionalna strategija o starenju za period od 2006. do 2015. godine8 dokument je koji je u velikoj meri predstavljao i prenosio odredbe MIPAA-e i RIS-a u domaći strateški okvir. Tokom poslednje godine važenja Strategije sprovedena je evaluacija njene primene,9 koja je pokazala da se, uprkos pojedinim unapređenjima koja su postignuta, proces njene implementacije odvijao sporije nego što se to očekivalo. Pomenuta evaluacija ukazala je na neophodnost da eventualna nova strategija ima istih deset strateških pravaca kao i prethodna, te da smanjenje siromaštva starijih treba da bude jedna od prioritetnih oblasti delovanja.
Prema Rezoluciji Generalne skupštine UN (75/131), Svetska zdravstvena organizacija, u saradnji sa drugim UN agencijama, predvodi UN Dekadu zdravog starenja 2021–2030. U fokusu rada Svetske zdravstvene organizacije, između 2015–2030. godine, je koncept zdravog starenja, koji se definiše kao „proces razvoja i održavanja funkcionalne sposobnosti, koja omogućava blagostanje u starijoj dobi,ˮ i omogućava starijim da ostanu značajan resurs za svoje porodice, zajednicu i društvo u celini.
Vodič za globalne gradove prilagođene starenju (Svetska zdravstvena organizacija, 2007), definiše osam oblasti u kojima su neophodne promene kako bi gradovi postali prilagođeni starijem stanovništvu: stanovanje, socijalna participacija, poštovanje i socijalna inkluzija, građanska participacija i zaposlenost, prevoz, otvoreni prostori i izgrađena sredina, podrška zajednice i zdravstvene usluge, kao u komunikacije i informacije.10
Dablinska deklaracija o evropskim gradovima i zajednicama prilagođenim starenju (Dablin, 2013), značajan je dokument za EU.11 Potpisnice Dablinske deklaracije u obavezi su da sprovode aktivnosti, koje će unaprediti kvalitet života starijih, ojačati sisteme i usluge unutar svih sektora i promovisati kulturu inovacija, kako bi zajednice bile prilagođenije starijima. Pritom, ova deklaracija uvažava principe aktivnog starenja i osam prioritetnih oblasti, koje je donela Svetska zdravstvena organizacija, kao i principe UN za starije (nezavisnost, samoostvarenost, participacija, briga i dostojanstvo).
Međunarodna unija za telekomunikacije u svom izveštaju „Starenje u digitalnom svetu – od ranjivih do vrednihˮ naglašava nove trendove, dobre prakse i rešenja kako bi se obezbedilo da stariji budu integrisan i aktivan deo digitalnog društva. Izveštaj daje smernice i preporuke za politike o tome kako uključiti starije, smanjiti njihovu ranjivost i podstaći ekonomski rast čineći društva inkluzivnijim.12
EU stub socijalnih prava (EU Pillar of Social Rights), predstavlja važan okvir politika, koji sadrži 20 principa u vezi sa jačanjem socijalne dimenzije EU. Princip 15. odnosi se na prihode i penzije u starijem životnom dobu.13 On sadrži dve važne smernice: 1) radnici i samozaposleni u penziji imaju pravo na penziju u skladu sa doprinosima i garantovani adekvatni dohodak; žene i muškarci treba da ostvare jednake mogućnosti u penzijskim pravima; 2) svako lice u starijem dobu ima pravo na resurse, koji omogućavaju dostojanstven život. Osim toga, i drugi principi Evropskog stuba socijalnih prava relevantni su za obezbeđivanje kvalitetnog života u starijem dobu, poput zdravstvene zaštite, uključivanja lica sa invaliditetom, dugotrajne nege, podrške u stanovanju, pristupa osnovnim uslugama. Republika Srbija kao zemlja kandidat za članstvo u EU u obavezi je da svoje javne politike uskladi, između ostalog i sa principima Evropskog stuba socijalnih prava.
Green Paper on Aging zasnovan je na nalazima izveštaja o uticaju demografskih promena, koje je objavila Evropska komisija u junu 2020. godine, i ističe izazove i mogućnosti demografskog starenja, uzimajući međugeneracijsku solidarnost kao ključnu osnovu.14
Izveštaj Evropske komisije o uticaju demografskih promena (The European Commission Report on the Impact of Demographic Change) predstavlja pokretače demografskih promena i njihov uticaj širom Evrope.15
UN Global Report on Ageism identifikuje preporuke za različite aktere (države, UN agencije, organizacije civilnog društva, privatni sektor) u pogledu zabrane diskriminacije na osnovu godina starosti.16
UN su 2015. godine usvojile Rezoluciju o Agendi za održivi razvoj do 2030. godine.17 Agenda 2030 univerzalna je strategija, kojom se od država članica očekuje mobilizacija svih resursa kako bi Globalni ciljevi održivog razvoja bili ostvareni do 2030. godine. Agenda 2030, sa svih 17 Globalnih ciljeva, uključuje tri dimenzije održivog razvoja: ekonomski rast, socijalnu inkluziju i zaštitu životne sredine. Cilj Agende posvećen je iskorenjivanju siromaštva u svetu. Imajući u vidu da Agenda predstavlja globalno strateško usmerenje, u okviru Ciljeva nisu posebno apostrofirane određene vulnerabilne kategorije (stariji, mladi, stanovnika ruralnih područja), ali je Izveštaj o napretku u ostvarivanju Globalnih ciljeva održivog razvoja do 2030. za Republiku Srbiju u 2022. godini18 ukazao na udaljavanje od Cilja smanjenja siromaštva za starije od 65 godina. Globalni cilj 1. Agende 2030 (Svet bez siromaštva), predviđa okončanje siromaštva svuda i u svim oblicima i obuhvata 7 podciljeva, koji se prate na osnovu 13 indikatora. U Republici Srbiji, trenutno se prati napredak u odnosu na 5 podciljeva i devet indikatora. Prema navedenom izveštaju, Republika Srbija je, ostvarila značajan napredak u smanjenju rizika od siromaštva ili socijalne isključenosti. Napredak u smanjenju rizika od siromaštva ostvaren je kod svih starosnih grupa osim starijih (65+) kod kojih se beleži značajno udaljavanje od Cilja. Značajno udaljavanje od Globalnog cilja registrovano je i u mobilizaciji resursa za primenu politika okončanja svih oblika siromaštva. Prema podacima u Izveštaju, udeo ukupnih državnih rashoda za osnovne usluge (obrazovanje, zdravstvena i socijalna zaštita) opao je sa 56% u 2015. godini na 51,2% u 2020. godini. Od posmatrana tri sektora, sektor zdravstvene zaštite zabeležio je rast izdvajanja za 2,4 procentnih poena, dok je sektor socijalne zaštite zabeležio smanjenje od čak 6,6 procentnih poena (sa 36,6% na 30%).19
Dekada zdravog starenja 2020–203020 Svetske zdravstvene organizacije uvodi ključna načela na kojima bi trebalo da se zasnivaju sve akcije, koje se tiču starijih: ljudska prava, ravnopravnost, jednakost, nediskriminacija, ravnopravnost polova i međugeneracijska solidarnost. U skladu s tim načelima, tokom izrade ove strategije pokrenut je dijalog sa relevantnim činiocima uz otvaranje tema, koje uvažavaju i promovišu ove principe delovanja, pa je Strategija, između ostalog, usklađena s prioritetima Dekade za zdravo starenje 2020–2030.
––––––––––––
6 http://www.zavodsz.gov.rs/media/1254/vodic-za-nacionalnu-implementaciju-mipaa.pdf
7 https://unece.org/DAM/pau/MIPAA.pdf
8 https://www.minrzs.gov.rs/sites/default/files/2018-11/Nacionalna%20strategija%20o%20starenju_1.pdf
9 http://www.zavodsz.gov.rs/media/1253/evaluacija-primene-nacionalne-strategije-srpski.pdf
10 https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/43755/9789241547307_eng.pdf?sequence=1&isAllowed=y
11 https://www.agefriendlyeurope.org/sites/all/modules/custom/features/age_covenant/files/Dublin-Declaration-on-AFC-2013.pdf
12 Ageing in a Digital World – from Vulnerable to Valuable, ITU Development Sector, 2021, https://www.itu.int/dms.pub/itu-d/opb/phcb/D-PHCB-DIG AGE-2021-PDF-E.pdf
13 https://op.europa.eu/webpub/empl/european-pillar-of-social-rights/en/
14 European Commission, Directorate-General for Communication, (2022). Green paper on ageing, Publications Office of the European Union. https://data.europa.eu/doi/10.2775/785789
15 Report on the impact of demographic change (2020) – Reader friendly version | European Commission (europa.eu)
16 https://www.who.int/publications/i/item/9789240016866
17 https://www.undp.org/sustainable-development-goals?gclid=Cj0KCQjwnf-kBhCnARIsAFlg492b07R4TTbNVcmIaUYNSjNnnaSHIVMPJACIYj-xZBKxh8JG2QBcpzYaApFGEALw_wcB
18 https://sdg.indikatori.rs/media/1621/izvestaj-o-napretku-u-ostvarivanju-ciljeva-odrzivog-razvoja-do-2030-godine-u-srbiji-2022.pdf
19 https://www.undp.org/sustainable-development-goals?gclid=Cj0KCQjwnf- kBhCnARIsAFlg492b07R4TTbNVcmIaUYNSjNnnaSHIVMPJACIYj-xZBKxh8JG2QBcpzYaApFGEALw_wcB
20 WHO Europe, decade of healthing ageing; https://www.euro.who.int/en/health-topics/Life-stages/healthy-ageing/news/news/2021/01/decade-of-healthy-ageing-2021-2030
III. PREGLED I ANALIZA POSTOJEĆEG STANJA
Razmatranje i analiza demografskog stanja, tendencija i problema u funkciji definisanja javnih politika zasnovano je na demografskim karakteristikama građana starijih od 65 godina, s tim u vezi, determinišućim faktorima i očekivanim promenama u doglednoj budućnosti u odnosu na prethodni period.21
Republički zavod za statistiku je krajem decembra 2022. godine objavio da je prema podacima poslednjeg popisa u Republici Srbiji (2022. godina) ukupan broj stanovnika 6.647.003 (48,6% muškaraca i 51,4% žena).22
Prosečna starost stanovništva Republike Srbije iznosi 43,8 godina, s tim što su žene u proseku starije od muškaraca za oko tri godine (prosečna starost žena je 45,2 godine, a muškaraca 42,4 godine):
Tabela 1. Stanovništvo prema polu i prosečnoj starosti, ukupno i po regionima:23
broj stanovnika
prosečna starost
ukupno
muško
žensko
ukupno
muško
žensko
Republika Srbija
6.647.003
3.231.978
3.415.025
43,8
42,4
45,2
Beogradski region
1.681.405
794.413
886.992
42,7
41,03
44,2
Region Vojvodine
1.740.230
845.739
894.491
43,6
42,03
45,2
Region Šumadije i Zapadne Srbije
1.819.318
895.840
923.478
44,3
43,1
45,5
Region Južne i Istočne Srbije
1.406.050
695.986
710.064
44,9
43,7
46,02
Na osnovu podataka poslednja dva popisa (2011. i 2022. godine) trend depopulacije u Republici Srbiji je intenziviran. Smanjenje stanovništva je rezultat i negativnog prirodnog priraštaja i negativnog migracionog salda.
Negativni prirodni priraštaj u Republici Srbiji beleži se već preko 30 godina (od 1992. godine), a posmatrano na hiljadu stanovnika, stopa prirodnog priraštaja je veoma niska i u 2019. godini iznosila je –8‰,24 dok je na nivou EU zabeležena pozitivna stopa prirodnog priraštaja.25
Prema podacima demografske statistike, očekivano trajanje života živorođene dece u Republici Srbiji u 2019. godini bilo je na ukupnom nivou 73,1 godina za muškarce i 78,3 godine za žene.26 U odnosu na Popis 2011, prosečna starost povećana je za oko jednu i po godinu. Životni vek u Republici Srbiji je za pet do deset godina kraći27 u odnosu na proseke u Evropskoj uniji.28
Promena u distribuciji stanovništva prema starijim godinama – poznata kao starenje stanovništva – započela je u zemljama sa visokim prihodima (npr. u Japanu je 30% stanovništva već starije od 60 godina). Međutim, do 2050. godine, dve trećine svetske populacije starije od 60 godina živeće u zemljama sa niskim i srednjim prihodima.29 Ove zemlje biće suočene sa velikim izazovima kako bi njihovi zdravstveni i socijalni sistemi bili spremni da maksimalno podrže aktuelne demografske promene.
Svaka zemlja na svetu beleži rast udela starijih u populaciji. U odnosu na vrednosti iz 2010. godine rast je gotovo dve godine kod oba pola. Do 2030. godine, jedno od šestoro ljudi na svetu imaće 60 ili više godina:30
Tabela 2. Stanovništvo prema velikim starosnim grupama, po regionima:
Ukupno
0–14
15–64
65 i više godina
ukupno
%
ukupno
%
ukupno
%
ukupno
%
Republika Srbija
6.647.003
100
955.452
14,4
4.222.696
63,5
1.468.855
22,1
Beogradski region
1.681.405
100
254.270
15,1
1.086.113
64,6
341.022
20,3
Region Vojvodine
1.740.230
100
254.971
14,7
1.108.342
63,7
376.917
21,7
Region Šumadije i Zapadne Srbije
1.819.318
100
258.234
14,2
1.143.283
62,8
417.801
22,9
Region Južne i Istočne Srbije
1.406.050
100
187.977
13,4
884.958
62,9
333.115
23,7
U periodu između dva popisa u Republici Srbiji nije došlo do značajne promene u udelu mlađih od 15 godina u ukupnom stanovništvu – 14,3% (Popis 2011. godine) naspram 14,4% (Popis 2022. godine), ali je došlo do osetnog smanjenja udela lica starosti 15–64 godine – sa 68,3% (2011) na 63,5% (2022), tj. za oko 5%, dok je udeo lica starosti 65 i više godina porastao sa 17,4% (2011) na 22,1% (2022). Najnepovoljnija demografska situacija je u Regionu Južne i Istočne Srbije, gde je skoro svako četvrto lice (23,7%) starije od 65 godina.31
Kao posledica smanjenja broja stanovnika i starenja populacije smanjuje se broj radno sposobnih lica. Ovo se odražava na ekonomsku situaciju u društvu, kao i na niže potencijale za finansiranje socijalne sigurnosti, koja se velikim delom oslanja na oporezivanje rada. Starenje radne snage, kao deo fenomena populacionog starenja, ali i nastojanja da se reše njegove posledice – zahteva veća izdvajanja za prekvalifikaciju i dodatnu edukaciju, a potencijalno i za naknade u slučaju nezaposlenosti i nastajanja invalidnosti ili situacije hendikepa usled sve dužeg prisustva starijih na tržištu rada.32 Sistemi penzijskog i invalidskog osiguranja, socijalne i zdravstvene zaštite, odgovaraju na izazove ovakve demografske strukture, uz praćenje evropskih trendova u javnim politikama i, naravno, pre svega potreba i mogućnosti domaće ekonomije.
Iseljavanje doprinosi i bržem rasturanju tradicionalnih višegeneracijskih porodičnih modela, utiče na povećanje udela staračkih domaćinstava i stvara sve veću tražnju za uslugama nege, koje se inače uobičajeno pružaju u proširenoj porodici.33 Prema podacima iz 2019. godine, u Republici Srbiji, 23,8% starijih živi samačkim staračkim domaćinstvima.34 Približno trećina njih (31,5%) ima ozbiljne teškoće u obavljanju svakodnevnih kućnih aktivnosti (kupovina namirnica, pripremanje hrane, lakši i teži kućni poslovi), a skoro svaki deseti (9,5%) ima ozbiljne poteškoće u obavljanju aktivnosti lične nege (oblačenje, svlačenje, korišćenje toaleta, kupanje, tuširanje).35 Značajno češće su u obavljanju svakodnevnih kućnih aktivnosti i aktivnosti lične nege bile ograničene žene, stariji od 75 godina, stanovnici vangradskih naselja, najnižeg obrazovanja, kao i najsiromašniji. U populaciji starijih sa poteškoćama pri obavljanju kućnih aktivnosti 29,7% nema potrebu za pomoći, 33,3% dobija dovoljno pomoći, dok neostvarenu potrebu za pomoći prijavljuje više od trećine (37%).36 U populaciji starijih pri obavljanju kućnih aktivnosti 29,7% njih nema potrebu za pomoći, 33,3% dobija dovoljno pomoći, dok neostvarenu potrebu za pomoći prijavljuje više od trećine (37%).37 Značajno češće su u obavljanju svakodnevnih kućnih aktivnosti i aktivnosti lične nege bile ograničene žene, starije od 75 godina, stanovnici vangradskih naselja, najnižeg obrazovanja, kao i najsiromašniji.
Trećina stanovništva starijih od 65 godina (31,9%) ocenjuje sopstveno zdravlje kao vrlo dobro i dobro, nešto više od trećine stanovništva (41,3%) kao prosečno, a četvrtina (26,8%) kao loše i vrlo loše. Stanovništvo Južne i Istočne Srbije (30,7%), kao i stanovništvo vangradskih naselja (31,4%) u značajno je većem procentu ocenilo svoje zdravlje kao loše. U odnosu na 2013. godinu, ovo je poboljšanje pokazatelja opšteg zdravlja kada je petina starijeg stanovništva (22,4%) procenila svoje zdravlje kao dobro i vrlo dobro.38 Međutim, Republika Srbija se i dalje nalazi ispod proseka zemalja EU. Po podacima EUROSTAT-a više od trećine stanovnika (42,4%), od 27 zemalja Evropske unije starosti 65 i više godina procenilo je sopstveno zdravlje kao vrlo dobro i dobro u 2019. godini, a 14,4% kao loše. Funkcionalno ograničenje hoda ima skoro polovina starije populacije u Republici Srbiji (44,8%), funkcionalno ograničenje vida 40,7% i sluha 45,9%, dok svaki četvrti stariji (25,8%) ima velike teškoće sa hodom, 8,7% velike teškoće sa vidom, a 13,9% velike teškoće sa sluhom.
Popunjenost kapaciteta domova za odrasle i starije u 2019. godini bila je 85% za privatni i 93% za javni sektor.39 U privatnom sektoru od 2015. godine konstantno raste broj zaposlenih, angažovanih radnika u ovom sektoru, pa je npr. u 2019. godini u odnosu na 2018. godinu povećan broj angažovanih radnika za 3%.40 Potrebno je naglasiti i da je tokom poslednjih deset godina u Republici Srbiji bilo samo osam subspecijalizacija iz gerijatrije što, s obzirom na brz rast udela starijih u populaciji treba da služi kao upozorenje.41
U Republici Srbiji obuhvat penzijama korisnika starosti 65 i više godina bio je u stalnom porastu u prethodnom periodu:42
Tabela 3. Broj korisnika penzija starosti 65 i više godina u periodu od 2017. do 2022. godine (stanje 31. decembar 2022. godine):
godina
starosne penzije
invalidske penzije
porodične penzije
ukupno
muškarci
žene
muškarci
žene
muškarci
žene
deca
2017
455.078
377.934
106.797
66.227
4.891
223.564
8.932
1.243.423
2018
471.358
397.119
105.202
66.491
5.110
223.795
8.403
1.277.478
2019
488.418
417.566
103.819
66.656
5.345
225.610
8.053
1.315.467
2020
500.206
434.555
101.356
66.381
5.566
224.162
7.535
1.339.761
2021
500.921
443.963
95.095
63.810
5.687
221.063
6.835
1.337.374
2022
505.976
451.656
90.629
62.114
5.964
221.465
6.415
1.344.219
Napomena: Broj korisnika porodičnih penzija je podatak o broju korisnika, ali ne i o broju porodičnih penzija iz kojih se pravo izvodi.
Žene starosti 65 i više godine predstavljaju gotovo 95% ukupnog broja korisnika porodičnih penzija starosti 65 i više godina, dok u ukupnom broju korisnika porodičnih penzija svih uzrasta imaju učešće od skoro 70% (podaci za 2022. godinu). To pokazuje značaj instituta porodične penzije kao i penzijskog i invalidskog osiguranja u celini za održanje socijalnog položaja ove kategorije lica. Prema podacima Republičkog fonda PIO, 2017. godine 72% žena starosti 65 i više godina primalo je starosnu penziju u odnosu na ukupan broj žena korisnica starosne penzije, a ovo učešće raste na 82% 2019. i 89% 2022. godine:
Tabela 4. Broj korisnika penzija prema kategoriji osiguranika, podaci za maj 2023. godine:
Zaposleni
Samostalne delatnosti
Poljoprivrednici
Ukupno
1.397.624
109.544
139.020
1.646.188
Tabela 5. Broj korisnika po vrsti penzije, podaci za maj 2023. godine:
Starosna
Invalidske
Porodična
Ukupno
1.081.594
236.404
328.190
1.646.188
Nasilje nad starijima se u Republici Srbiji prepoznaje i tretira prevashodno kao nasilje u porodici i tokom poslednjih godina u ovoj oblasti napravljeni su značajni napori da se ova vrsta nasilja prevenira kao i da se licima koja su joj izložene pruži adekvatna podrška. Na nivou opština postoji koordiniran odgovor na prijave nasilja u porodici od strane međusektorskih tela koje predvodi tužilaštvo uz učešće policije, centra za socijalni rad i drugih službi i institucija onako kako je to potrebno.43
Prema evidenciji centara za socijalni rad, stariji su predstavljali približno jednu šestinu svih slučajeva porodičnog nasilja prijavljenih ovim ustanovama:44
Tabela 6. Učešće starijih (65+ godina) u ukupnom broju nasilja prijavljenih centrima za socijalni rad:
Stariji (65 +)
Fizičko nasilje
Seksualno nasilje
Psihičko nasilje
Ekonomsko nasilje
Učešće starijih
2016.
17%
8%
19%
29%
18%
2017.
16%
15%
18%
17%
17%
2018.
15%
12%
17%
29%
16%
2019.
14%
15%
15%
25%
15%
2020.
15%
27%
16%
25%
16%
Kako Republika Srbija spada u red demografski starijih država, sa perspektivom daljeg starenja i produženja životnog veka stanovništva, dinamične i značajne demografske promene postavljaju velike društvene izazove, koji se odnose kako na finansijsku stabilnost starijih (pokrivenost odgovarajućim penzijama i socijalnom i zdravstvenom zaštitom), tako i na pružanje različitih usluga za ovu grupu stanovništva u potrebnom obimu. Način ponašanja prema starijim građanima i kreiranje odgovarajućih mogućnosti za zadovoljenje njihovih potreba omogućava ne samo ostvarivanje ravnopravnosti starijih, nego svih generacija, imajući u vidu neizbežan proces starenja.
Značajna dimenzija svakodnevnice starijih odnosi se na bračnu strukturu ovih lica, jer indirektno pokazuje odnose u okviru domaćinstva. U stanovništvu starijem od 65 godina, popis stanovništva otkriva najveći broj udovica i oženjenih muškaraca. Kada se govori o domaćinstvima u kojima žive stariji stanovnici, dva najbitnija obeležja se moraju uzeti u obzir – prvo se odnosi na strukturu domaćinstava po broju članova, a drugo na karakteristike samačkih staračkih domaćinstava.
Suština demografije je da dobro poznaje i koristi raznovrsne izvore podataka, koje uz pomoć adekvatnih tehnika analize pretače u relevantne i za upotrebu funkcionalno bolje indikatore. Stoga je u cilju uspešnijeg upoznavanja populacije starijih, njihovih aktivnosti, svakodnevnice, međugeneracijske solidarnosti, zdravlja – korisno sagledati postojeća istraživanja, kao što su: Anketa o radnoj snazi,45 Anketa o potrošnji domaćinstava,46 Anketa o korišćenju slobodnog vremena,47 Anketa o prihodima i uslovima života (SILC).48
U uslovima rastućeg broja starijeg stanovništva, nije dovoljno izučavati samo trend povećanja obima onih, koje definišemo na ovaj način (preko 65 godina), odnosno meriti samo dimenzije procesa starenja. Neophodno je da se detaljnije upozna ova kategorija stanovništva, njene strukturne karakteristike prema različitim obeležjima, rodne razlike, prostorni razmeštaj i koncentracija, njeni potencijali, njen značaj kao dela ljudskih resursa, i da se otkrije kompletan demografski profil starijeg stanovništva. Tek sa takvim uvidom, dolazi se do saznanja kako može da funkcioniše društvo starijih i kakva je njihova društvena uloga. U traganju za odgovorima na ova pitanja neophodno je imati uporište u konceptu zdravog i aktivnog starenja.
*
Prema trenutnom stanju i položaju starijih, moguće je grupisati oblasti i sadržaje međusobno bliske po pitanju relevantnosti i sprovođenja aktivnosti, koje se tiču teškoća i nerešenih društvenih odnosa, a koji otežavaju svakodnevni život lica iznad 65 godina starosti. Uzimajući prethodno u obzir druge instrumente javnih politika u Republici Srbiji, koji se već obraćaju pojedinim domenima relevantnim za starije, kao što su pitanje sprečavanja i zaštite od diskriminacije ili postupanje u vanrednim situacijama – uočeno je sledeće:
1. Nepoštovanje različitosti, rodne ravnopravnosti, shvatanja međugeneracijske i intrageneracijske solidarnosti od strane opšte populacije i nedostatak (generacijskog) dijaloga;
2. Izostanak neophodnog podsticajnog i podržavajućeg okruženja, prilagođenog starijim i njihovom psiho-fizičkom stanju bez jasne podrške neformalnim negovateljima, dovoljno razvijenih i dostupnih javnih i alternativnih usluga zaštite starijih od zanemarivanja i zlostavljanja, podizanja svesti i slike o starenju i starijim;
3. Društvena participacija starijih nije zadovoljavajuća imajući u vidu njihove kapacitete i želju za ličnim unapređenjem/usavršavanjem kako bi ostvarili već postojeće šanse za radnim angažovanjem ili poboljšali uslove života u seoskim područijima uz participaciju starijih i njihovo uključivanje u procese kreiranja politika i donošenja odluka nije zadovoljavajući uprkos njihovom velikom životnom iskustvu i potencijalima;
4. Znanje i životno iskustvo starijih, kao i doprinos koji stariji mogu dati društvu, nisu adekvatno vrednovani niti se aktivno računa na volontersko angažovanje lica iznad 65 godina starosti;
5. Stil zdravog i aktivanog života starijih još nije zaživeo u željenom obimu kako bi ova kategorija ostvarila zaštitu svog zdravlja na odgovarajući način, prevenirala bolesti i nastanak invaliditeta i imala efikasnu institucionalnu zaštitu u slučajevima nasilja, koje trpe.
––––––––––––
21 Radi potrebe izrade pratećih akcionih planova uz ovu strategiju, 2019. godina je određena za baznu godinu, koja će se koristiti prilikom izrade navedenih planova. Ova godina je odabrana zbog određenih specifičnosti, koje su karakterisale prethodne godine, odnosno 2020. i 2021. godinu i vreme pandemije i postpandemije uzrokovane KOVID-19.
22 https://popis2022.stat.gov.rs/sr-Cyrl/
23 Popis stanovništva, domaćinstava i stanova 2022, Republički zavod za statistiku
24 Ibid.
25 http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Population
26 https://publikacije.stat.gov.rs/G2022/Pdf/G202214019.pdf
27 https://www.udruzenjesz.rs/images/PDF/nacrt-strategije-socijalne-zastite-2019-2025-27032019.pdf
28 https:/www.euronews.rs/evropa/vesti/85964/prosecan-zivotni-vek-evropljana-raste-u-kojim-zemljama-stanovnici-zive-najduze-a-u-kojim-najkrace/vest
29 https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ageing-and-health
30 Ibid.
31 https://popis2022.stat.gov.rs/sr-Cyrl/
32 Matković G. (2018). Država blagostanja u zemljama Zapadnog Balkana. Centar za socijalnu politiku, Beograd
33 Ibid.
34 https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show/.do?dataset=_Ivps30&lang=en
35 RZS i Batut (2021). Istraživanje zdravlja stanovništva Srbije 2019. godine. Beograd: Ministarstvo zdravlja Republike Srbije
36 Istraživanje zdravlja stanovništva Srbije 2019. godine, Republički zavod za statistiku, 2021, https://publikacije.stat.gov.rs/G2021/pdf/G20216003.pdf
37 Istraživanje zdravlja stanovništva Srbije 2019. godine, Republički zavod za statistiku, 2021, https://publikacije.stat.gov.rs/G2021/pdf/G20216003.pdf
38 Ibid.
39 http://www.zavodsz.gov.rs/media/2162/izvestaj-o-radu-ustanova-za-smestaj-odraslih-i-starijih-za-2020.pdf
40 Ibid.
41 Četvrti izveštaj o sprovođenju Madridskog internacionalnog plana akcije o starenju 2017–2021. godine, čiju je izradu podržao Populacioni fond Ujedinjenih nacija.
42 Izvor: Republički fond za penzijsko i invalidsko osiguranje
43 Četvrti izveštaj o sprovođenju Madridskog internacionalnog plana akcije o starenju 2017–2021. godine, čiju je izradu podržao Populacioni fond Ujedinjenih nacija.
44 Godišnji izveštaji o radu centara za socijalni rad, Republiči zavod za socijalnu zaštitu, Beograd, 2020
45 https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/trziste-rada/anketa-o-radnoj-snazi/
46 https://www.stat.gov.rs/sr-Latn/oblasti/potrosnja-prihodi-i-uslovi-zivota/potrosnja-domacinstva
47 https://eige.europa.eu/publications-resources/thesaurus/terms/1447?language_content_entity=sr-Cyrl-RS
48 https://www.stat.gov.rs/sr-latn/oblasti/potrosnja-prihodi-i-uslovi-zivota/prihodi-i-uslovi-zivota/
IV. VIZIJA
Dostojanstven i ispunjen život starijih zahvaljujući zdravom i aktivnom procesu starenja
Uslovi za ostvarenje vizije odnose se na bolju informisanost, uvažavanje i uključivanje starijih u društvenu zajednicu kao resurs sa svim prepoznatim kapacitetima. Takođe je potreban visok stepen senzibilnosti zajednice sprovođenjem aktivnosti sa ravnopravnim učešćem starijih muškaraca i žena u svim oblastima društvenog života (političkom, socijalnom, ekonomskom, kulturnom, sportskom). Stoga se Strategija zasniva na sledećim načelima:
– Jednakosti – stariji imaju ista prava i mogućnosti, kao i ostali građani kroz participaciju u ekonomskom, radnom, socijalnom, kulturnom, političkom i drugom životu zajednice i jednak pristup svim strukturama društva;
– Rodne ravnopravnosti – implementacija (mainstreaming) načela rodne ravnopravnosti u sve strukture javnih politika namenjenih starijim;
– Prevencije od diskriminacije i nasilja – pristup osnovnim pravima, poštovanje dostojanstva i fizičkog integriteta, individualne autonomije i zaštite svih ljudskih prava i osnovnih sloboda;
– Međugeneracijske i intrageneracijske solidarnosti – znanje i životno iskustvo starijih, kao i doprinos, koji stariji daju zajednici, vrednovani su i uvaženi, kao resurs savremenog društva;
– Individualnosti – dobrovoljno odlučivanje i poštovanje prava na lični izbor lica starijih od 65 godina.
V. OPŠTI I POSEBNI CILJEVI STRATEGIJE
Opšti cilj: Aktivna i zdrava uključenost lica starijih od 65 godina u sve društvene i druge oblasti
Opšti cilj se dobrim delom oslanja na međunarodne dokumente, koji podstiču osnaživanje lica starijih od 65 godina, a pre svega na Madridski akcioni plan za starenje (MIPAA) sa Regionalnom implementacionom strategijom (RIS) i već navedenim prioritetima u vezi sa: 1) starija lica i razvoj; 2) unapređenje zdravlja i blagostanja u starijem dobu; i 3) stvaranje okoline, koja podržava i podstiče razvoj starijih. Osim toga, Strateški okvir Svetske zdravstvene organizacije o zdravom starenju (Dekada za zdravog starenja 2020–2030) odnosi se na: ekonomsku, bihevioralnu, ličnu i socijalnu determinantu i zdravstvene i socijalne usluge, kao i fizičko okruženje uz promociju koncepta zdravog starenja. Na osnovu navedenog, i posebni ciljevi Strategije zasnovani su na stavovima iz navedenih globalnih instrumenata.
Pokazatelj ishoda
Jedinica mere
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvori verifikacije
Udeo zdravog života u preostalom očekivanom životu u dobi od 65 godina
%
31,9%
42%
Republički zavod za statistiku
Viši nivo kvaliteta života starijih lica
%
0
Uvećanje za 45% u odnosu na početnu vrednost
Rezultati sprovedenog istraživanja putem WHOQoL-BREF; Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju
Osigurana puna integracija i učešće starijih osoba u društvu.
%
0
Uvećanje za 35% u odnosu na početnu vrednost
Rezultati sprovedenog istraživanja; Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju
Posebni ciljevi:
1. Povećana informisanost opšte populacije o potrebama i mogućnostima lica starijih od 65 godina,
2. Unapređen pristup javnim uslugama za starije, naročito u seoskim sredinama,
3. Dostupni programi celoživotnog učenja, kao i sportski i kulturni sadržaji za starije,
4. Osnažene volonterske aktivnosti starijih, posebno u jedinicama lokalne samouprave,
5. Unapređena institucionalna i vaninstitucionalna zaštita starijih (zaštita zdravlja, socijalna zaštita i sigurnost i prevencija od nasilja).
Danas je broj starijih u svetu u stalnom porastu. Moderne države nastoje da stvore uslove za implementaciju sveobuhvatnih strategija, koje su usmerene na starije, njihovu dobrobit, zdravlje i kvalitet života. Razumevanje socijalnih aspekata starosti veoma je važno za podizanje kvaliteta života starije populacije. Socijalna mreža i socijalna podrška, očuvanje mentalnog zdravlja, način života, promene u socio-ekonomskom položaju i društvenim ulogama – samo su neke od oblasti relevantne za podizanje i očuvanje zdravog i aktivnost procesa starenja. Radi promocije međugeneracijske solidarnosti, kao i stvaranja društvene sredine, koja može adekvatno odgovoriti na potrebe starije populacije razvijeni su alati za procenu kvaliteta života i blagostanja:
– Indeks subjektivno procenjenog blagostanja (Subjective Well Being),49
– Indeks zadovoljstva životom (Life Satisfaction Index),50
– Indikatori kvaliteta života (Quality of Life Indicators).51
Kvalitet života određuju objektivni uslovi života i njihova subjektivna procena u smislu zadovoljstva i blagostanja. Svako lice individualno doživljava i objašnjava kvalitet određenih segmenata svog života, iako su za realan kvalitet života potrebni određeni uslovi, kao što su zdravlje, ljubav, hobi, posao, prijatelji, porodica, ispunjene želje, mašta i novac. Kvalitet života je subjektivan doživljaj i osećaj pojedinca: osećaj radosti, životnog zadovoljstva, postojanje unutrašnjeg mira, blaženstva, života bez posebne opterećenosti bez straha i neizvesnosti.
Demografske karakteristike starijih u Republici Srbiji određuju aktivnosti i konkretne mere, kojima se dostiže njihov viši kvalitet života, sigurnost i dostojanstvo. Kao jedan od mogućih odgovora na savremene populacione tendencije, usvaja se koncept zdravog i aktivnog starenja, koji predstavlja radikalan zaokret u promišljanjima o demografskom starenju, jer nije direktno usmeren na problem institucionalne zaštite i zbrinjavanje starijih, već podrazumeva njihovu socijalnu inkluziju, koja se oslanja na njihova znanja, veštine i kompetencije, a posebno na životno iskustvo. Paradigma zdravog i aktivnog starenja obuhvata produžavanje radne aktivnosti, celoživotno učenje, međugeneracijsku solidarnost, kvalitetnu zdravstvenu i kulturnu potrošnju, što za krajnji cilj ima intenzivniju društvenu ulogu starijih i viši kvalitet njihovih života.
Aktivno starenje
Uvođenje aktivnog starenja u javne politike predstavlja osnovnu stratešku akciju iz Madridskog međunarodnog plana akcije o starenju,52 kojim je preporučeno državama članicama UN da se prilikom kreiranja javnih politika uvažavaju fenomen aktivnog starenja. Krajnji cilj ovog postupka je dovođenje ekonomije i društva u harmoniju sa demografskim promenama. Osnovna strateška tendencija je afirmacija aktivizma starijih u svim segmentima društva sa obrazloženjem da postoji ekonomska, socijalna i svaka duga opravdanost.
Svi relevantni indikatori govore u prilog činjenici da stariji u budućnosti mogu očekivati zdraviji i kvalitetniji život, odnosno sigurniju i dostojanstveniju starost. Takvu starost će im, pored ostalog, omogućiti društveni aktivizam. Intenzivnije i aktivnije uključivanje stanovništva starijih generacija u
Iako je spremnost starijih da se uključe u zajednicu trenutno velika, stvarno aktivno učešće je znatno niže. Međutim, može se pretpostaviti da će se u budućnosti, dolaskom „novih starijihˮ, koji će se odlikovati boljim zdravljem, većom fizičkom spremom i višim prosečnim stepenom obrazovanja – javiti znatan aktivacioni potencijal.
Rodna ravnopravnost
U pripremi Strategije, vodilo se računa o svim podacima i informacijama, koje upućuju na specifične forme društvene i ekonomske isključenosti, a kojima su posebno izložene žene starije od 65 godina. Svetska zdravstvena organizacija ukazuje na otežan položaj žena starijih od 65 godina u odnosu na muškarce iste starosne dobi, posebno kada je u pitanju siromaštvo i izloženosti nasilju. Intencija je da se promoviše i razvija društveni senzibilitet prema navedenoj kategoriji žena, pri čemu se uvažavaju specifična ekonomska i društvena ograničenja, kojima su izložene (udovice). U svim promotivnim aktivnostima vezanim za realizaciju Strategije, ohrabruje se učešće i žena i muškaraca, obezbeđivanjem ravnopravnog pristupa pravima i mogućnostima, koje se pružaju ovim strateškim dokumentom.
Međugeneracijska i intrageneracijska solidarnost
Produžetak životne dobi u XXI veku u Republici Srbiji u odnosu na prethodne periode dovodi do izmenjenih potreba generacija. Različite generacije imaju različita životna iskustva, drugačije vrednosti i poglede, što u praksi može predstavljati izvor niske međusobne tolerancije. U cilju prevencije ovakvih odnosa, ali i samoće i društvene izolacije starijih – potrebna je dosledna primena principa međugeneracijske solidarnosti, interakcije i komunikacije. Strategijom je, stoga, prepoznata potreba da se dodatnim društvenim podsticajem osnaži položaj starijih i na taj način stvore uslovi za prihvatljiv prostor svim generacijama, koje se u njemu nalaze.
Demografske projekcije o starenju stanovništva iziskuju potrebu da se osnaži i uloga i značaj porodice u pomoći njenim starijim članovima. Društvena zajednica se u meri postojećih resursa i prakse angažuje u podršci porodici posredno kroz različite oblike obezbeđivanja usluga starijim, materijalne i nematerijalne prirode. Zaštićena su prava starijih, koja nisu u stanju da obezbede sebi uslove za život, odnosno nemaju srodnike, koji su pozvani da se o njima staraju. Međutim, članovima porodice, neformalnim negovateljima, koji brinu o obolelim, odraslim i starijim, neophodna je dostupnost niza mera i usluga u takvim situacijama.
Celoživotno učenje
Uprkos prihvaćenoj koncepciji celoživotnog učenja u Republici Srbiji, rezultati ostvareni u praksi pokazuju da nije postignut značajniji napredak. Pomalo je zanemarena činjenica da u proces celoživotnog učenja moraju biti uključene sve generacije (od najmlađih, do najstarijih), odnosno da permanetnog učenja i obrazovanja nema bez obrazovanja starijih.
Infrastruktura za promovisanje celoživotnog učenja nejednako je raspoređena, sa posebno negativnim karakteristikama u seoskim područjima i malim gradovima. Ponude u oblasti informaciono-komunikacionih tehnologija za starije su nedovoljno razvijene. „Novi” mediji još uvek nisu u dovoljnoj meri razumljivi i dostupni starijoj populaciji (sa izuzetkom mobilne telefonije).
Zdravstveni stručnjaci ukazuju na pozitivne efekte kontinuirane mentalne stimulacije na održavanje dobrog zdravlja. Po njima, više obrazovanje smanjuje rizik od demencije. Osim toga, učešće u daljem usavršavanju dovodi do socijalne integracije ili jačanja pozitivne društvene slike o starosti, povećava fizičko i psihičko blagostanje, pozitivno utiče na građanski angažman i volonterski rad. Za starije, obrazovanje znači učenje veština i sposobnosti da se nose sa svakodnevnim životom.
Digitalna kompetencija
Starije treba podržati u smislu „digitalne pismenosti” (digitalne kompetencije) kako ne bi bili isključeni iz procesa društvene participacije, koji se sve više događa u oblasti novih tehnologija (e-Uprava, e-Zdravlje, e-Sanduče, e-Agrar, onlajn kupovina). Oprema i upotreba medija ne zavise samo od starosne dobi i pola, već i od regiona stanovanja, obrazovanja i zaposlenja. Heterogenost grupe starijih od 65 godina zahteva više diferenciranih ponuda za obuku u medijskim veštinama (e-učenje) i digitalnim veštinama.
Populaciona edukacija o zdravstvenim, psihološkim i socijalnim aspektima starenja
Populaciona edukacija je neophodna, pre svega, da bi se stvorila drugačija kulturna klima i unapredio status i uloga starijih u modernom društvu. Otuda je, s jedne strane, neophodna promena mnogobrojnih stereotipa, predrasuda i nerazumevanja vezanih za starost. S druge strane, važno je promovisati intergeneracijsku i intrageneracijsku solidarnost i transfer. U tom smislu je bitno kontinuirano širenje znanja među svim generacijama i afirmacija međugeneracijske solidarnosti kao stila života. Model solidarnosti, odnosno pomoći vulnerabilnim članovima društva u Republici Srbiji tradicionalno počiva u većoj meri na porodičnoj, individualnoj osnovi, odnosno mreži socijalnih kontakata, nego na javnim i privatnim institucijama.
Prikaz starosti u medijima često je postavljen sa dosta nerazumevanja i nedovoljno diferenciranosti da bi odrazio višestruku realnost života starijih. Medijski stereotipi i predrasude na osnovu godina starosti moraju se sistematski iskorenjivati, pri čemu se mora voditi računa o jeziku u medijima, kao i o vizuelnom nivou.
Participacija i integracija starijih u društvenu zajednicu
U lokalnim zajednicama uočen je nedostatak aktivnosti gde bi stariji mogli učestvovati, odnosno mali je broj inicijativa u koje bi se zainteresovani stariji od 65 godina mogli uključivati, kako bi unapredili svoj život. Stoga resursi, koje imaju stariji, njihove sposobnosti, znanja, veštine i kompetencije ostaju neiskorišćene, a usled socijalne isključenosti dolazi do nižeg nivoa kvaliteta života starijih.
U nizu već usvojenih strateških dokumenata, utvrđena je potreba za podsticanjem aktivnosti starijih i značaja radne aktivnosti i posle sticanja prava na penziju. U tom smislu je i zakonskim rešenjima pomerena starosna granica, kao jedan od uslova za ostvarivanje prava na penziju. Međutim, vrlo mali broj starijih ostaje radno aktivan posle ispunjavanja tog uslova, pa je radno angažovanje posle penzionisanja retka pojava. Kako bi se ovaj trend promenio, trebalo bi razmišljati o fleksibilnijim načinima radnog angažovanja nakon odlaska u penziju (rad na daljinu, promena karijere). Osim toga, rad u starosti obuhvata i širok spektar društveno korisnih aktivnosti, kako za starije, tako i za sredinu u kojoj živi. (npr. dobrovoljni rad ili briga o rođacima kojima je potrebna nega, neformalno vaspitanje/opismenjavanje mladih). Posvećenost dobrovoljnom radu, omogućava starijim da ostvare svoje veštine i učine ih vidljivim u spoljašnjem svetu, čime stiču poštovanje i uvažavanje.
Zadovoljstvo životom je veće među onima, koji mogu da iskuse svoju „samoefikasnostˮ. U međugeneracijskim kontekstima, kao što su razmena znanja i saveti pri obavljanju komšijskih i drugih dobrovoljnih zadataka, korist od ove posvećenosti postaje vidljiva izvan sopstvene starosne grupe i sopstvene ličnosti.
Mehanizmi podrške i međusektorska saradnja
Za unapređenje zdravstvenog stanja i, uopšte, položaja starijih, posebno je značajno da službe zdravstvenog i socijalnog sektora budu ako ne integrisane, ono barem koordinisane. Edukacija starijih i članova njihovih porodica i promovisanje zdravog načina života predstavljaju samu suštinu ove strategije, pa je potrebno dodatno podstaći razvijanje infrastrukture u seoskim sredinama, kako bi i stariji, koji tamo žive, imali odgovarajuće uslove i pristup ustanovama zdravstvene, socijalne zaštite, kulture, sporta, rekreacije. Neophodno je doneti protokole sa jasno definisanim procedurama i mehanizmima delovanja institucija iz različitih sektora za podršku starijim, kao i ojačati ulogu Saveta za pitanje starosti i starenja i Saveta za međugeneracijsku solidarnost i saradnju.
Kod ljudi starijih od 65 godina prisutni su svi oblici nasilja, uključujući psihičko, fizičko, socijalno, ekonomsko sa čestim elementima zapostavljanja i zlostavljanja. Stariji retko prijavljuju slučajeve nasilja u porodici. Situacije nasilja u porodici se obično doživljavaju kao neuspeh u vaspitanju sopstvene dece i zbog toga se ova dešavanja ne dele sa drugima.
Prevencija institucionalizacije
Razvojem usluga u zajednici otvorenog tipa, koje podržavaju egzistenciju starijih u prirodnom okruženju, obezbeđuje se podrška ovoj društvenoj kategoriji (predah smeštaja za starije korisnike, dnevni boravci), a u skladu sa strateškim dokumentima Vlade Republike Srbije, koji se odnose na proces deinstitucionalizacije.
––––––––––––
49 https://www.oecd-ilibrary.org/docserver/9789264191655-en.pdf?expires=1689500328&id=id&accname=guest&checksum=04793CEB2FE1B7E891DD39106BEC8AFA
50 https://scales.arabpsychology.com/s/life-satisfaction-index-lsi/
51 https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Quality_of_life_indicators
52 http://www.zavodsz.gov.rs/media/1254/vodic-za-nacionalnu-implementaciju-mipaa.pdf
društvene, ekonomske, političke, socijalne i druge aktivnosti preduslov su neutralizovanju negativnih aspekta i efekata procesa starenja.
VI. MERE ZA OSTVARIVANJE CILJEVA
Poseban cilj 1. – Povećana informisanost opšte populacije o potrebama i mogućnostima lica starijih od 65 godina
Podizanje nivoa informisanosti opšte populacije o potrebama i mogućnostima lica starijih od 65 godina omogućiće razvoj senzibiliteta prema njima i njihovoj integraciji i participaciji u društvenoj sredini. Stariji imaju mnogo znanja i iskustva koja su stekla tokom života. Njihovo iskustvo i znanje treba posmatrati kao resurs i benefit koji se može iskoristiti na zadovoljstvo svih, te je važno podizati svest o kompetencijama starijih. Do kraja primene Strategije, neophodno je dopuniti nastavne planove i programe u skladu sa preporukama o senzibilizaciji i međugeneracijskoj solidarnosti prema starijim.
Pokazatelj ishoda
Jedinica mere
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvori verifikacije
Stariji su zado-voljniji odnosi-ma u svojim poro-dicama i drugim članovima dru-štvene zajednice prema njima
Delimično/
U potpunosti
Delimično u 2019. godini
U potpunosti u 2030. godini
Rezultati ankete o zadovoljstvu starijih svojom porodicom – Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju
Doneti su dopu-njeni nastavni planovi i pro-grami za sve ni-voe obrazovanja
Ne/Da
Ne
Da
Službeni glasnik RS
Mera 1.1: Izmenjeno shvatanje o starijima, koje je prouzrokovalo njihovu socijalnu isključenost
Opis i efekti mere: Kroz organizovanje informativno-edukativnih kampanja o potrebama i mogućnostima starijih (65+) uticaće se na informisanost opšte populacije. Time bi se postiglo da stanovništvo od 60 i više godina starosti može na vreme i planski da se pripremi za period nakon navršenih 65 godina i sticanja prava na penziju uz podršku nadležnih organa i usvajanje propisa, koji to omogućavaju.
Vrsta mere: informativno-edukativna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju
Pokazatelj rezultata za Meru 1.1.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Broj donetih propisa o pod-sticanju i povećanju digi-talne pismenosti
0
2
Službeni glasnik RS
Broj medijskih promotivnih aktivnosti
0
6
Izveštaj Mini-starstva za brigu o porodici i demografiju
Period sprovođenja mere: 2024–2030. godina
Mera 1.2: Razvoj međugeneracijske solidarnosti i senzibiliteta prema starijim
Opis i efekti mere: Neophodno je sprovesti analizu nastavnih planova i programa predškolskog, osnovnoškolskog i srednješkolskog obrazovanja sagledavanjem potreba starijih i stavljanjem fokusa na njihov razvoj. Stoga treba dopuniti nastavne planove i programe u skladu sa preporukama o senzibilizaciji i međugeneracijskoj solidarnosti prema starijim uz promenu regulative.
Vrsta mere: regulatorna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo prosvete
Pokazatelj rezultata za Meru 1.2.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Sprovedena analiza nastavnih planova i programa
0
Analizirani svi nastavni planovi i programi do univerzitetskog obrazovanja
Izveštaji Ministarstva prosvete
Dopunjeni nastavni planovi i programi
0
Dopunjeni svi nastavni planovi i programi do univerzitetskog obrazovanja
Izveštaji Ministarstva prosvete
Period sprovođenja mere: 2024–2030. godina
*
Poseban cilj 2. – Unapređen pristup javnim uslugama za starije, naročito u seoskim sredinama
Unapređen pristup javnim uslugama za ispunjenje osnovnih životnih potreba starijih, naročito u seoskim sredinama podrazumeva da se omogući pristup primarnim zdravstvenim uslugama, poštanskim i bankarskim uslugama (npr. „pokretni bankarski šalter”), kao i adaptacija javnih objekata u skladu sa standardima pristupačnosti za (starija) lica sa invaliditetom. Na osnovu analize stanja potrebno je, u seoskim sredinama, unaprediti usluge javnog prevoza.
Pokazatelj ishoda
Jedinica mere
Početna vrednost
Ciljana vrednost
(2030)
Izvori verifikacije
Procenat jedini-ca lokalne samou-prave koje su obezbedile dostupnost/pri-lagođenost javnog prevoza za sve starije
%
Početna vrednost će biti određena nakon sprovedene analize stanja u 2023/2024
Ciljana vrednost će biti utvrđena nakon sprovedene analize stanja u 2023/2024 godini tj. kada se utvrdi početna vrednost
Izveštaji centara za socijalni rad
Obezbeđenost dostupnost/pri-lagođenost obje-kata (javnih i privatnih) za starije
%
Početna vrednost će biti određena nakon sprovedene analize stanja u 2023/2024
Ciljana vrednost će biti utvrđena nakon sprovedene analize stanja u 2023/2024 godini tj. kada se utvrdi početna vrednost
Izveštaji centara za socijalni rad
Mera 2.1: Dostupnost javnog prevoza u svim ruralnim naseljenim mestima za starije, uključujući starije sa invaliditetom i sa teškoćama u kretanju
Opis i efekti mere: Uraditi analizu mogućih rešenja za uvođenje prevoza na linijama koje nisu isplative kako bi se dale preporuke za unapređenje pristupa uslugama javnog prevoza.
Vrsta mere: regulatorna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju
Pokazatelj rezultata za Meru 2.1.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Sprovedena analiza za tzv. neisplative autobuske lini-je sa preporukama jedinica-ma lokalne samouprave
Ne
Da
Izveštaj Ministar-stva za brigu o po-rodici i demogra-fiju
Broj prihvaćenih preporuka o autobuskim linijama od strane jedinica lokalne samouprave
0
100
Izveštaji centara za socijalni rad
Period sprovođenja mere: 2024–2026. godina
Mera 2.2: Obezbeđenje pristupačnih javnih objekata starijim licima primenom načela „Dizajn za sveˮ
Opis i efekti mere: Otklanjanjem arhitektonskih barijera za ulazak i kretanje kroz objekat starijih i lica sa invaliditetom preduslov su njihovog uključivanja u javni život i ličnog funkcionisanja u zajednici, kao i otklanjanje informacionih i komunikacionih barijera. Ovaj postupak je važan podjednako za javne i privatne objekte (sportski centri, zdravstvene usluge, dvorišta), ali i poštanske i bankarske usluge.
Vrsta mere: regulatorna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju
Pokazatelj rezultata za Meru 2.2.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Broj javnih ustanova koje su otklonile barijere za pristup starijih
500
1.000
Izveštaji Mini-starstva za brigu o porodici na osnovu podataka centara za socijalni rad
Period sprovođenja mere: 2024–2030. godina
*
Poseban cilj 3. – Dostupni programi celoživotnog učenja, kao i sportski i kulturni sadržaji za starije
Dostupnost programima celoživotnog učenja, sportsko-rekreativnim i kulturnim sadržajima za starije se prevashodno odnosi na povećanje dostupnosti ovih aktivnosti u zajednici. Važno je informisati starije o različitim programima i događajima iz oblasti kulture, sporta i rekreacije i obrazovanja, i omogućiti njihovu dostupnost.
Pokazatelj ishoda
Jedinica mere
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvori verifikacije
Lica starija od 65 godina koja koriste sadržaje iz oblasti kultu-re, sporta i re-kreacije i obra-zovanja
%
Početna vrednost će biti određena nakon sprovedene analize stanja u 2023/2024
Uvećanje korisnika za 30% u odnosu na početnu vrednost
Izveštaji centara za socijalni rad
Učešće starije populacije u edukaciji
%
Početna vrednost će biti određena nakon sprovedene analize stanja u 2023/2024
Uvećanje korisnika za 30% u odnosu na početnu vrednost
Anketa o radnoj snazi, Rep. zavod za statistiku
Procenat stari-jih koji koriste internet
%
Početna vrednost će biti određena nakon sprovedene analize stanja u 2023/2024
Uvećanje korisnika za 30% u odnosu na početnu vrednost
Rep. zavod za sta-tistiku: „Upotre-ba računara, mo- bilnih telefona za kategoriju lica od 55–74 godina”
Mera 3.1: Promocija celoživotnog učenja i nastavka radnog angažovanja (priprema za penziju)
Opis i efekti mere: Izradom i distribucijom informativno-edukativnih materijala, kao i kroz organizaciju medijskih kampanja obezbediće se informisanost opšte javnosti o potencijalima, koji postoje nakon sticanja prava na penziju, kako bi se ostvarilo celoživotno učenje kao oblik ličnog ostvarenja lica starijih od 65 godina. Promocija celoživotnog učenja kroz medijske kampanje i informativno-edukativne materijale takođe će podstaknuti starije za aktivnim učešćem. U populaciji starijih, postoji jedan broj onih koji imaju nepotpuno ili uopšte nemaju završeno osnovnoškolsko obrazovanje. Može se pretpostaviti da veliki broj starijih ne vlada elementima tzv. funkcionalne ili nove pismenosti koja uključuje osnovna znanja i veštine za rad na računaru, i osnovama znanja stranih jezika, spremnost i motivaciju za učenje, posebno u ruralnim područjima.
Vrsta mere: informativno-edukativna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju
Pokazatelj rezultata za Meru 3.1.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Broj sprovedenih informa-tivno-edukativnih kampanja
0
6
Izveštaji Ministarstva za brigu o porodici i demografiju
Broj organizovanih medijskih kampanja
0
6
Izveštaji Ministarstva za brigu o porodici i demografiju
Procenat povećanja motivi-sanosti starijih za učenje novih veština
0
30%
Anketa Ministar-stva za brigu o po-rodici i demogra-fiju
Period sprovođenja mere: 2024–2030. godina
Mera 3.2: Zadovoljavanje kulturnih, obrazovnih i sportskih potreba starijih
Opis i efekti mere: Sadržaje iz oblasti kulture, obrazovanja, sporta i rekreacije treba približiti starijim i motivisati ih da se uključe u različita dešavanja u lokalnoj zajednici stalnim javnim i društvenim informisanjem i zalaganjem kod jedinica lokalne samouprave radi prilagođavanja njihove ponude starijim. Slobodno vreme treba organizovati, upotpuniti i kvalitetno provesti, jer slobodno vreme ima značajnu ulogu u fizičkom, ali i psihičkom očuvanju zdravlja (npr. mentalnog zdravlja).
Vrsta mere: podsticajna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju
Pokazatelj rezultata za Meru 3.2.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Broj realizovanih projeka-ta/programa iz oblasti kul-ture, obrazovanja i sporta za starije sufinansiranih od strane jedinica lokalne sa-mouprave ili nadležnih ministarstava
0
18
Izveštaj Mini-starstva za brigu o porodici i demo-grafiju
Procenat jedinica lokalne samouprave sa organizova-nim pružanjem kulturnih, obrazovnih i sportskih sadržaja za starije
17%
87%
Izveštaj Mini-starstva za brigu o porodici i demo-grafiju
Period sprovođenja mere: 2024–2030. godina
Mera 3.3: Obezbeđenje javnih sportskih i sličnih ustanova za sportsku rekreaciju starijih
Opis i efekti mere: Promocija aktivnog i zdravog starenja utiče na motivaciju starijih za učešće u sportskoj rekreaciji, a to se direktno tiče njihovog psihosomatskog zdravlja. Empirijski nalazi ukazuju da su stariji manje fizički aktivni, što za posledicu ima povećan broj zdravstvenih problema (bioloških, kognitivnih i emotivnih). Stoga je potrebno raditi na obezbeđenju prostora za vežbanje, nabavci adekvatnih pomagala i rekvizita uz podršku (volontersku) stručnog kadra
Vrsta mere: podsticajna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo sporta
Pokazatelj rezultata za Meru 3.3.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Porast procenta starijih koji vežbaju u kontinuitetu
Početna vrednost biće određena nakon sprovedene analize stanja u 2024
Uvećanje korisnika za 30% u odnosu na početnu vrednost
Izveštaji centara za socijalni rad
Porast procenta aktivnih lokalnih zajednica
Početna vrednost biće određena nakon sprovedene analize stanja u 2024
Uvećanje za 30% u odnosu na početnu vrednost
Izveštaji centara za socijalni rad
Porast u procentima aktiv-no angažovanog stručnog kadra
Početna vrednost biće određena nakon sprovedene analize stanja u 2024
Uvećanje za 30% u odnosu na početnu vrednost
Izveštaji centara za socijalni rad
Period sprovođenja mere: 2024–2030. godina
Mera 3.4: Promocija aktivnog i zdravog starenja, efekti sportske rekreacije na zdravlje starijih
Opis i efekti mere: Prioritet je promocija aktivnog vežbanja u cilju unapređenja zdravstvenog stanja. Jedna od značajnijih aktivnosti jeste i obezbeđenje javnih sportskih i sličnih ustanova za sportsku rekreaciju starijih uz angažman stručnog kadra.
Vrsta mere: informativno-edukativna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju
Pokazatelj rezultata za Meru 3.4.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Izrađeno Uputstvo o preven-tivnom vežbanju starijih
0
1
Službeni glasnik RS
Broj jedinica lokalne samo-uprave u kojima je urađena edukacija testiranja funk-cionalnih sposobnosti starijih
0
87
Izveštaji centara za socijalni rad
Broj starijih koji su učestvovali u testiranju funkcionalnih sposobnosti
0
870
Izveštaji centara za socijalni rad
Period sprovođenja mere: 2024–2030. godina
*
Poseban cilj 4. – Osnažene volonterske aktivnosti starijih, posebno u jedinicama lokalne samouprave
Unapređene volonterske aktivnosti za starije u lokalnim zajednicama uticaće na promenu odnosa društvene zajednice o potrebama i mogućnostima starijih, ali i o međugeneracijskoj solidarnosti kroz različite humanitarne, volonterske akcije i druženja. Takođe, važno je osmisliti različite mogućnosti volontiranja, pored mlađih omogućiti i starijim da volontiraju u zajednici. Time stariji ostvaruju socijalnu uključenost u društvo i osećaju se korisnim što utiče na jačanje samopouzdanja, samopoštovanja i slike o samom sebi.
Pokazatelj ishoda
Jedinica mere
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvori verifikacije
Aktivno učešće starijih u volon-terskim aktiv-nostima jedinica lokalne samo-uprave
%
Početna vrednost će biti određena nakon sprovedene analize stanja u 2024
Uvećanje korisnika za 30% u odnosu na početnu vrednost
Anketa SILC
Angažovanje sta-rijih za brigu o deci predškol-skog i osnovno-školskog uzrasta
%
Početna vrednost će biti određena nakon sprovedene analize stanja u 2024
Uvećanje korisnika za 30% u odnosu na početnu vrednost
Anketa SILC
Mera 4.1: Unapređenje volonterskih usluga na nivou lokalne zajednice
Opis i efekti mere: Potrebno je uspostaviti volonterske servise na nivou lokalne zajednice. Za neke starije volontiranje je prilika da učine nešto dobro za društvo. Na taj načinu su i dalje aktivni članovi društva koji participiraju u životu svoje zajednice. Volontiranje se može posmatrati kao zamena za radnu naviku koju su stariji imali dok nisu otišli u penziju, te se kod njih kontinuirano održava doživljaj sopstvene vrednosti, a naročito kroz pomoć drugima. Životne situacije, kao što su gubitak članova porodice ili prijatelja često predstavljaju motiv za volontiranje u lokalnoj zajednici, kao vid utehe, smanjenja osećaja usamljenosti i tuge, i nastavka uobičajenog života.
Vrsta mere: informativno-edukativna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju
Pokazatelj rezultata za Meru 4.1.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Broj jedinica lokalne samo-uprave koje su uspostavile volonterski servis sa učešćem starijih
1
60
Anketa SILC – Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju
Broj jedinica lokalne samo-uprave koje su organizovale informativno edukativne kampanje o volonterizmu starijih
1
87
Anketa SILC – Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju
Period sprovođenja mere: 2024–2030. godina
*
Poseban cilj 5. – Unapređena institucionalna i vaninstitucionalna zaštita starijih (zaštita zdravlja, socijalna zaštita i sigurnost i prevencija od nasilja)
Za unapređenje zdravstvenog stanja i, uopšte, položaja starijih, posebno je značajno da službe socijalnog i zdravstvenog sektora (uključujući patronažnu službu) budu integrisane i koordinisane. Takođe, unapređenje socijalne zaštite za starije dovodi do bolje i veće dostupnosti prava i usluga, koja uživaju ova lica. Uz to, prevencija nasilja nad starijim podrazumeva aktivnosti, koje bi informisale starije o proceduri i zaštiti usled eventualnog nasilja u njihovom okruženju ili nasilja u porodici.
Pokazatelj ishoda
Jedinica mere
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvori verifikacije
Povećan proce-nat pružalaca usluga zdravstve-ne zaštite lici-ma starijim od 65 godina
%
Početna vrednost će biti određena nakon sprovedene analize stanja u 2023/2024
Uvećanje korisnika za 20% u odnosu na početnu vrednost
Izveštaj ministarstva zdravlja
Usvojen pravil-nik o palijativ-noj nezi u skladu sa savremenim standardima
Ne/Da
Ne
Da
Službeni glasnik RS
Doneti dopunjeni programi redov-nog obrazovanja za diplomirane me-dicinske ses-tre/tehničare sa sadržajima iz gerontologije i gerijatrije
Ne/Da
Ne (2019. godina)
Da (2030. godina)
Ministarstvo pro-svete: Plan pro-grama redovnog obrazovanja – sa-držaj kurikuluma u delu o palija-tivnom zbrinjava-nju
Uvećanje kapaci-teta postojećih ustanova zdrav-stvene zaštite za pružanje usluga palijativne nege
%
Početna vrednost će biti određena nakon sprovedene analize stanja u 2023/2024
Uvećanje korisnika za 20% u odnosu na početnu vrednost
Izveštaj Mini-starstva zdravlja
Uvećan procenat lica starijih od 65 godina koji se nalaze na porodičnom smeštaju
%
Početna vrednost će biti određena nakon sprovedene analize stanja u 2023/2024
Uvećanje korisnika za 20% u odnosu na početnu vrednost
Izveštaji Republičkog zavoda za socijalnu zaštitu
Smanjen broj pri-javljenih sluča-jeva nasilja u po-rodici nad sta-rijim
Broj
868
434
Godišnji izveštaj Republičkog zavoda za socijalnu zaštitu
Mera 5.1: Promovisanje zdravog starenja u skladu sa specifičnim potrebama starijih
Opis i efekti mere: Težište mere i njenih aktivnosti je edukacija o zdravlju starijih i članova njihovih porodica i promovisanje zdravog načina života. Unapređenje kvaliteta zdravlja starijih ogleda se i u dodatnoj edukaciji, jačanju i povećanju kapaciteta zdravstvenih radnika i saradnika za komunikaciju i rad sa starijima. Zbog toga se sprovodi istraživanje o navikama i potrebama starijih, kao i izrada i distribucija informativno-edukativnih materijala uz medijsku kampanju.
Vrsta mere: informativno-edukativna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo zdravlja
Pokazatelj rezultata za Meru 5.1.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Provedeno istraživanje o navikama i potrebama starijih
0
2
Godišnji izveštaj Ministarstva za brigu o porodici i demografiju
Broj edukovanih zdravstve-nih radnika i saradnika za rad i komunikaciju sa stari-jim
0
150
Izveštaj Ministarstva zdravlja
Broj informativno eduka-tivno-medijskih kampanja o navikama starijih
0
6
Godišnji izveštaj Ministarstva zdravlja
Period sprovođenja mere: 2024–2030. godina
Mera 5.2: Jačanje kapaciteta zdravstvenih radnika i saradnika za rad sa starijim
Opis i efekti mere: Unapređenje zdravlja starijih može se postići i promovisanjem i uspostavljanjem redovne patronažne službe pri domovima zdravlja za pružanje zdravstvenih usluga u zajednici. Takođe, edukacija zdravstvenih radnika i saradnika za rad sa starijom populacijom sa fokusom na najučestalija oboljenja u ovoj dobi (uključujući mentalna oboljenja). Dopuniti programe specijalizacije doktora porodične medicine sa sadržajima iz gerontologije i gerijatrije. Dopuna programa redovnog obrazovanja i prakse za diplomirane medicinske sestre/tehničare sa sadržajima iz gerontologije i gerijatrije.
Vrsta mere: informativno-edukativna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo prosvete
Pokazatelj rezultata za Meru 5.2.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Broj edukovanih zdravstveni radnika i saradnika
0
150
Izveštaj Ministarstva prosvete
Usvojeni programi u okviru redovnih studija ili specijalizacija za doktore porodične medicine
0
1
Izveštaji Ministarstva prosvete
Usvojeni programi u okviru redovnog obrazovanja ili do-datne stručne specijaliza-cije za diplomirane medi-cinske sestre/tehničare
0
1
Izveštaji Ministarstva prosvete
Povećanje procenta ustanova zdravstvene zaštite koje pružaju uslugu patronažne službe
0
25%
Izveštaji Ministarstva zdravlja
Period sprovođenja mere: 2024–2030. godina
Mera 5.3: Promocija povećanja i dostupnosti usluga palijativne nege, kao i integrisanih usluga za korisnike palijativne nege
Opis i efekti mere: Uticati na povećanje kapaciteta postojećih ustanova zdravstvene zaštite za pružanje usluga palijativne nege i raditi na regulisanju njihovog osnivanja kako u javnom, tako i privatnom sektoru.
Vrsta mere: regulatorna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo zdravlja
Pokazatelj rezultata za Meru 5.3.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Broj korisnika palijativne nege
1.500
7.500
Izveštaji Ministarstva zdravlja
Usvojen nov pravilnik o palijativnoj nezi
1
1
Službeni glasnik RS
Povećanju procenta ustanova zdravstvene zaštite koje pružaju uslugu palijativne nege;
20%
Izveštaji Ministarstva zdravlja
Period sprovođenja mere: 2024–2030. godina
Mera 5.4: Unapređenje kapaciteta pružalaca usluga u oblasti socijalne zaštite za starije
Opis i efekti mere: Iako postoje propisani uslovi, određena prava i usluge socijalne zaštite nisu dovoljno dostupne u lokalnim zajednicama. Stvaranje uslova za veću dostupnost prava i unapređenje svih usluga socijane zaštite za starije ima višestruki (i zdravstveni, i socijali i ekonomski) efekat kako na pojedinca, tako i na širu društvenu zajednicu. Time bi se postiglo povećanje obuhvata korisnika pruženom uslugom, naročito u seoskim sredinama, zahvaljujući unapređenju kompetencija angažovanih na pružanju dnevne usluge u zajednici, usluge podrške za samostalni život, savetodavno-terapijske i socijalno-edukativne usluge, usluge smeštaja za starije, kao i druge usluge predviđene Zakonom o socijalnoj zaštiti.
Vrsta mere: regulatorna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja
Pokazatelj rezultata za Meru 5.4.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Broj jedinica lokalne samo-uprave sa organizovanim pružanjem usluga iz oblasti socijalne zaštite za starije (kumulativ)
126
151
Izveštaji Republičkog zavoda za socijalnu zaštitu
Broj novih ustanova koje pružaju usluge socijalne zaštite od početka primene Strategije
56
58
Izveštaji Republičkog zavoda za socijalnu zaštitu
Broj novoformiranih prihvatilištima za starije
0
6
Izveštaji Republičkog zavoda za socijalnu zaštitu
Period sprovođenja mere: 2024–2030. godina
Mera 5.5: Unapređenje porodičnog smeštaja za starije
Opis i efekti mere: Kao doprinos principu i praksi deinstitucionalizacije, neophodna je izgradnja i osposobljavanje kapaciteta porodičnog smeštaja za starije radi uspostavljanja njihovog dominantnog položaja, a dovođenje u institucije kao izuzetka u zbrinjavanju starijih. Ovo podrazumeva edukaciju porodica orijentisanih za staranje o starijim (i sa invaliditetom i narušenim kognitivnim funkcijama, u prvom redu demencijom).
Vrsta mere: informativno-edukativna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja
Pokazatelj rezultata za Meru 5.5.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Broj kampanja koje promovišu zbrinjavanje u okviru porodičnog smeštaja za starije
0
6
Izveštaji Republičkog zavoda za socijalnu zaštitu
Broj edukovanih porodica
0
200
Izveštaji Republičkog zavoda za socijalnu zaštitu
Broj starijih na porodičnom smeštaju
355
514
Izveštaji Republičkog zavoda za socijalnu zaštitu
Period sprovođenja mere: 2024–2030. godina
Mera 5.6: Poboljšanje pristupa pravima i uslugama socijalne zaštite za starije u stanju socijalne potrebe i urgentnog smeštaja
Opis i efekti mere: Smanjenje siromaštva kod starijih jeste jedan od osnovnih uslova za unapređenje kvaliteta života ovih lica. Najveći problemi u grupi starijih reflektuju se kroz niska mesečna primanja. U riziku od siromaštva najviše su stariji koji nemaju porodicu (bračnog partnera, decu, unuke) ili stariji koji su bez porodične brige, kao i stariji koji imaju neadekvatne uslove za stanovanje i nedostupnost institucionalnih usluga. Svaka lokalna zajednica treba da uspostavi evidenciju o starijim koji su bez porodičnog staranja na osnovu koje bi se dalje pravio plan usluga i podrške za njih.
Vrsta mere: regulatorna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja
Pokazatelj rezultata za Meru 5.6.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Izmenjen propis u vezi sa delovanjem centara za soci-jalni rad u svrhu vođenja evidencije starijih bez primanja
Ne
Da
Službeni glasnik RS
Broj jedinica lokalne samo-uprave koje vode evidenciju starijih bez primanja
0
87
Izveštaji Republičkog zavoda za socijalnu zaštitu
Period sprovođenja mere: 2024–2030. godina
Mera 5.7: Prevencija od nasilja u porodici i važnosti prijave nasilja, kao i rehabilitacije starijih nad kojima je počinjeno nasilje
Opis i efekti mere: Prvi korak u prevenciji nasilja nad starijim jeste što bolje informisanje starijih, prepoznavanje znakova nasilja kao i usmeravanje pažnje šire društvene javnosti na ovaj problem. Potrebno je organizovati informativno-edukativne kampanje o prevenciji nasilja u porodici, svih oblika nasilja, sa posebnom pažnjom na važnost prijave nasilja i važnost rehabilitacije starijih nad kojima je počinjeno nasilje.
Vrsta mere: informativno-edukativna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju
Pokazatelj rezultata za Meru 5.7.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Broj informativno eduka-tivnih kampanja o sprečava-nju nasilja u porodici nad starijim
0
6
Izveštaji Ministarstva za brigu o porodici i demografiju
Broj medijskih kampanja o sprečavanju nasilja u porodici
0
6
Izveštaji Ministarstva za brigu o porodici i demografiju
Period sprovođenja mere: 2024–2030. godina
Mera 5.8: Jačanje stručnih kapaciteta multisektorskih timova za rad sa starijim žrtvama nasilja
Opis i efekti mere: U cilju zaštite starijih jedna od važnih aktivnosti je i edukovanje i angažovanje većeg broja stručnih radnika o načinima prepoznavanja nasilja i što bržeg reagovanja u cilju psihičke i fizičke zaštite ljudi starijih od 65 godina. Stoga treba povećati broj angažovanih stručnih radnika iz oblasti socijalnih delatnosti pri centrima za mentalno zdravlje, centrima za socijalni rad i policijskim stanicama
Vrsta mere: regulatorna
Institucija nadležna za sporovođenje mere: Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju
Pokazatelj rezultata za Meru 5.8.
Početna vrednost
Ciljana vrednost
Izvor verifikacije
Procenat obučenih struč-nih radnika u policijskim stanicama za postupanje pre-ma starijim u vezi sa njiho-vim mentalnim zdravljem
0
20%
Izveštaj Mini-starstva unutraš-njih poslova
Broj zaposlenih stručnih radnika u centrima za soci-jalni rad za postupanje pre-ma starijim u vezi sa njiho-vim mentalnim zdravljem
1.697
2.206
Izveštaj Republičkog zavoda za socijalnu zaštitu
Period sprovođenja mere: 2024–2026. godina
VII. MEHANIZAM ZA SPROVOĐENJE STRATEGIJE I NAČIN IZVEŠTAVANJA O REZULTATIMA SPROVOĐENJA
Koordinaciju u izveštavanju, praćenje i evaluaciju planiranih mera i aktivnosti na unapređenju položaja lica starijih od 65 godina povereno je Ministarstvu za brigu o porodici i demografiju u skladu sa delokrugom rada Ministarstva regulisanim odredbama člana 20. Zakona o ministarstvima („Službeni glasnik RSˮ, br. 128/20 i 116/22). Predviđa se mogućnost formiranja posebnih grupa (odbor, sekcija, operativna/ekspertska radna grupa), koje obrazuje ministar za brigu o porodici i demografiju za pojedina pitanja za koje je potrebno dobro poznavanje oblasti za koju se grupa formira, a koji bi svojim stručnim i ekspertskim znanjem pomogle u ostvarivanju koordinacije i evaluaciji ove strategije.
Dinamika ostvarivanja mera biće definisana kroz dva akciona plana (2024–2026 i 2027–2030). U skladu sa odredbama člana 43. Zakona o planskom sistemu, Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju pripremiće ex-post analizu i izveštaj o rezultatima sprovođenja Akcionog plana za period 2024–2026. godine. Rad na pripremi drugog Akcionog plana započeće blagovremeno, a najkasnije šest meseci pre isteka prvog Akcionog plana. Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju pripremiće ex-post analizu i finalni izveštaj u zakonom predviđenom roku.
Osnovni instrumenti kojima se postižu predviđeni ciljevi Strategije su: saradnja republičkog, pokrajinskog i lokalnog nivoa, saradnja između resora, i udruživanje na bazi partnerskih odnosa.
Period na koji se ova strategija donosi je 2024–2030. godina.
VIII. PROCENA FINANSIJSKIH SREDSTAVA POTREBNIH ZA SPROVOĐENJE STRATEGIJE
Sredstva za sprovođenje Strategije, obezbeđivaće se iz različitih izvora kao što su: budžetska sredstva Republike Srbije i jedinica lokalne samouprave i donatorska sredstva, a na osnovu programa i projekata koji će se pripremati i donositi u skladu sa ovom strategijom. Sredstva za sprovođenje mera i aktivnosti navedenih u strateškom dokumentu biće iskazana u i pratećim akcionim planovima za sprovođenje Strategije (prvi akcioni plan za period od 2024. do 2026. godine, a drugi za 2027–2030. godinu).
Planirana sredstva za sprovođenje mere i aktivnosti, iskazana u akcionim planovima neće uticati na javne prihode i javne rashode u srednjem i dugom roku. Očekuje se da planirana sredstva iz budžeta Republike Srbije, predviđena za realizaciju aktivnosti planiranih u 2024, 2025. i 2026. godini, budu u okviru predviđenih limita koje je odredilo Ministarstvo finansija za sve budžetske korisnike.
Implementacija mera predviđenih Strategijom i prvim dvogodišnjim akcionim planom neće imati uticaja na međunarodne finansijske obaveze države, zato što nikakvo zaduživanje nije planirano.
IX. INFORMACIJA O SPROVEDENIM KONSULTACIJAMA I UČEŠĆU JAVNOSTI
Pre izrade Strategije, odnosno njenog predloga, organizovani su sastanci Radne grupe iz stava 2. ove strategije i konsultanata, koje je, u saradnji sa Populacionim fondom UN, angažovalo Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju radi izrade Predloga strategije. Na sva četiri sastanka Radne grupe, njeni članovi su raspravljali o verzijama Predloga, koje su svaki put uvažavale zaključke prethodnog sastanka. Neki od zaključaka ove koordinacije odnose se na: korišćenje najnovijih podataka Republičkog zavoda za statitstiku povodom rezultata popisa u Republici Srbiji od 2022. godine; svođenje Strategije na 5 posebnih ciljeva sa prilagođavanjem indikatora; uzimanje u obzir Zakona o zdravstvenoj zaštiti i Green Paper on Ageing, dosledno korišćenje termina „lica starija od 65 godina”, odnosno „stariji”.
Prethodno je pripremljena i valjano stavljena na uvid javnosti na internet prezentaciji Ministarstva Eh-ante analiza stanja lica starijih od 65 godina u Republici Srbiji u trajanju od 20 dana.53 Javne konsultacije su podrazumevale online priloge na bazi Ex-ante analize (tačnije, Ex-ante analiza efekata politike starenja), koji su razmatrani i analizirani na sednicama navedene radne grupe, sastavljene od predstavnika nadležnih resora, organizacija civilnog društva i akademske zajednice. Tom prilikom, pre svega su uvažene sugestije da u budućoj strategiji centralno mesto zauzima koncept zdravog i aktivnog starenja i mere, koje dovode do realizacije ovog principa imajući u vidu da su države članice UN usvojile Političku deklaraciju i Madridski međunarodni akcioni plan o starenju, koja upravo predviđa zdrav i aktivan život za populaciju iznad 65 godina starosti i ona lica, koja se bliže tom godištu. Na to su ukazali predstavnici Populacionog fonda UN, Republičkog zavoda za socijalnu zaštitu i Instituta društvenih nauka, dok je predstavnik Stalne konferencije gradova i opština podvukao nemerljiv značaj, koji bi u ostvarivanju ciljeva Strategije moglo da ima učešće jedinica lokalne samouprave.
Konačno, svoj sud o Strategiji, odnosno budućeg strateškog dokumenta Vlade posvećenog konceptu zdravog i aktivnog starenja dao je i Savet za pitanja starosti i starenja Vlade Republike Srbije u avgustu 2023. godine, a pre upućivanja na mišljenja nadležnim resorima u skladu sa odredbama čl. 46. i 47. Poslovnika Vlade („Službeni glasnik RS”, br. 61/06 – prečišćen tekst, 69/08, 88/09, 33/10, 69/10, 20/11, 37/11, 30/13, 76/14 i 8/19 – dr. propis) radi odlučivanja na prvoj narednoj sednici Vlade.
––––––––––––
53 Ex-ante analiza stanja lica starijih od 65 godina u Republici Srbiji“, dostupna je na sledećem linku: https://www.test-minbpd.gov.rs/wp-content/uploads/2023/07/Ex-ante-analiza-buduce-strategije-za-unapreenje-polozaja-starijih-lica.pdf
X. AKCIONI PLAN
Prvi trogodišnji akcioni plan za primenu Strategije doneće se u roku od 90 dana od usvajanja Strategije.
Drugi akcioni plan doneće se za period od četiri godine (2027–2030).
XI. ZAVRŠNI DEO
Ovu strategiju objaviti na Internet stranici Vlade, Internet stranici Ministarstva za brigu o porodici i demografiju i portalu e-Uprave u roku od sedam radnih dana od dana usvajanja Strategije.
Ovu strategiju objaviti u „Službenom glasniku Republike Srbije”.
05 broj 56-8363/2023
U Beogradu, 28. septembra 2023. godine
Vlada
Predsednik,
Ana Brnabić, s.r.
Izvor: Pravno-informacioni sistem Republike Srbije, redakcijski prečišćen tekst. Važi samo tekst objavljen u „Službenom glasniku Republike Srbije“.