Uredba o utvrđivanju Prostornog plana područja arheološkog nalazišta Romulijana-Gamzigrad

Prilozi

PROSTORNI PLAN

PODRUČJA ARHEOLOŠKOG NALAZIŠTA

ROMULIJANA

(Tekstualni deo)

1. POLAZNE OSNOVE

1.1. Granice i bilans površina područja Prostornog plana, područja arheološkog nalazišta i zona zaštite

Po Odluci Vlade Republike Srbije o izradi Prostornog plana područja arheološkog nalazišta Romulijana – Gamzigrad, kao i po Programu izrade Prostornog plana područja arheološkog nalazišta Romulijana – Gamzigrad, preliminarna granica područja Plana obuhvata cele katastarske opštine Gamzigrad i Zvezdan na teritoriji opštine Zaječar.

Granica područja Plana ustanovljena je u okviru teritorija KO Gamzigrad i KO Zvezdan, po kriterijumima zaštite nepokretnih kulturnih dobara od izuzetnog značaja, na preliminarnoj listi nepokretnih kulturnih dobara Srbije i Crne Gore za upis u Listu svetske prirodne i kulturne baštine, zaštite ostalih brojnih kulturnih dobara, kao i po kriterijumima zaštite prirode i prirodnih vrednosti u okviru predela koji obuhvata kulturna dobra.

Granica područja Plana, koja istovremeno čini i granicu zaštitne zone područja arheološkog nalazišta, bilo je razložno korigovati samo u odnosu na granicu katastarske opštine Zvezdan. U tom smislu, iz zaštitne zone područja arheološkog nalazišta isključeni su delovi KO Zvezdan ukupne površine od 613,5 hektara i to: deo van naselja Zvezdan, obuhvaćen građevinskim područjem grada Zaječara po GUP-u Zaječara (335,4 hektara), kao i najudaljeniji, krajnji severni deo KO Zvezdan, severno od lokaliteta „Gusta šuma" i izvorišta Nikoličevske reke (278,1 hektara). Na taj način utvrđena je površina područja Plana od 5.099,7 hektara, odnosno na celoj KO Gamzigrad 2.252,0 hektara i na većem delu KO Zvezdan 2.847,7 hektara.

Područje arheološkog nalazišta Romulijana – Gamzigrad predstavlja širu prirodno-antropogenu predeonu celinu oko prostora zaštićene okoline utvrđene carske palate Romulijana i memorijalnog kompleksa na Maguri. Područje arheološkog nalazišta obuhvata površinu od oko 2.685,7 hektara (oko 1.582 hektara u KO Gamzigrad i oko 1.103,7 hektara u KO Zvezdan). Predeona ce lina područja arheološkog nalazišta obuhvata ceo prirodni amfitetar na desnoj obali Timoka, dolinu i terase Timoka sa naseljima i saobraćajnicama i uži pojas strme leve obale Timoka.

Područje arheološkog nalazišta diferencirano je na zone I, II.1, II.2 i III stepena zaštite. Granice područja arheološkog nalazišta određene su najvećim delom obodom zone sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena, sem na severozapadnoj i jugoistočnoj strani gde su određene granicom zone III stepena zaštite.

Zonu I, najvišeg i najstrožijeg stepena zaštite, čini prostor zaštićene okoline utvrđene carske palate Romulijana, memorijalnog kompleksa na Maguri i još 16 manjih nalazišta. Na ovom prostoru površine 175,0 hektara koncentrisana su najznačajnija otkrivena i potencijalna pojedinačna arheološka nalazišta.

Oko zone I stepena zaštite predviđene su zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 i II.2 stepena, u okviru predeone celine prirodnog amfitetra na desnoj obali Crnog Timoka i u južnom delu područja, kao i na istaknutom pobrđu uz levu obalu Crnog Timoka. Ove zone predviđene su sa osnovnom funkcijom očuvanja autohtone prirodne okoline nalazišta, u dometu vizuelne percepcije predela iz zone I stepena zaštite (konkretno sa lokaliteta carske palate).

Zona sa prelaznim režimom II.1 stepena zaštite sa površinom od 502,0 hektara obuhvata kontinualni prostor užeg predela oko zone I stepena zaštite, do vidnog radijusa od oko 1.500 m od geometrijskog središta utvrđene carske palate (tj. u bliže sagledivom delu prirodnog amfitetatra), odnosno znatno manje do vizuelnih prepreka obližnjih uzvišenja.

Zona sa prelaznim režimom II.2 stepena zaštite sa površinom od 878,4 hektara obuhvata prostor do vidnog radijusa od 3.000 m oko zone sa prelaznim režimom II.1 stepena zaštite, u okviru prirodnog amfitetatra na desnoj obali Timoka, kao i u okviru pobrđa uz levu obalu Timoka. Površine ove zone nisu kontinualne, a dobijene su perceptivnom analizom reljefa područja arheološkog nalazišta iz kruga radijusa 500 m od geometrijskog središta utvrđene carske palate.

Zona III stepena zaštite površine oko 1.130 hektara (takođe diskontinualna) zahvata ostale površine područja arheološkog nalazišta van zone sa prelaznim režimom II.1 stepena zaštite, kao i između površina II.2 stepena zaštite (doline Crnog Timoka i njegovih pritoka, sa naseljima i saobraćajnicama, nevidljivi od carske palate).

Zaštitnu zonu područja arheološkog nalazišta sa najblažim režimom zaštite na površini od oko 2.414 hektara, čini sav prostor područja Plana van područja arheološkog nalazišta. Na južnom, kao i na manjem severozapadnom delu područja Plana, granica područja Plana poklapa se sa granicom područja arheološkog nalazišta, tako da nema zaštitne zone, ali ona ovde i nije neophodna s obzirom na prirodne morfološke prepreke (razvođe i klisura).

Granice područja Plana, područja arheološkog nalazišta i zona njegove zaštite prikazane su na svim grafičkim prilozima Plana 1–5 i referalnim kartama Plana 1–4.

Bilans površina područja Plana i arheološkog nalazišta po zonama zaštite ustanovljen je digitalnim planimetrisanjem u okviru zvaničnih podataka Katastra (Geodetska uprava SO Zaječar) i prikazan je na Tabeli 1.

Granica zone I stepena zaštite utvrđena je Odlukom SO Zaječar o granicama kulturnog dobra Romulijana – Gamzigrad i njegove zaštićene okoline iz 1990. godine (sa spiskom katastarskih parcela). Granice zona sa prelaznim režimom zaštite II.1 i II.2 stepena i zone III stepena zaštite, odnosno područja arheološkog nalazišta, kao i zaštitne zone arheološkog nalazišta, odnosno područja Plana, utvrdiće se katastarski po odredbama Plana o granicama (u referalnim kartama 1–4), u okviru granica KO Gamzigrad i KO Zvezdan.

1.2. Obaveze, uslovi i smernice iz planskih dokumenata višeg reda i susednih područja

Od relevantnih planskih dokumenata, područje Plana obuhvaćeno je odredbama Prostornog plana Republike Srbije, a manji jugoistočni deo područja Generalnim urbanističkim planom Zaječara.

Po odredbama Prostornog plana Republike Srbije (Zakon o Prostornom planu Republike Srbije, „Službeni glasnik RS" 13/96), u planu zaštite nepokretnih kulturnih dobara, verifikovana je preliminarna lista nepokretnih kulturnih dobara Republike Srbije, po kojoj je arheološko nalazište Romulijana – Gamzigrad predviđeno za upis u Listu svetske prirodne i kulturne baštine UNESCO. U tom smislu, razvoj svih aktivnosti, organizacija, uređenje i korišćenje prostora na teritorijama KO Gamzigrad i KO Zvezdan biće usklađeni sa kriterijumima zaštite, revitalizacije i kulturološkog korišćenja Svetske kulturne baštine.

Planom zaštite prirode i ekosistema, teritorije KO Gamzigrad i KO Zvezdan obuhvaćene su prirodno-antropogenim ekosistemima, bez dobara izuzetnih prirodnih vrednosti od posebnog nacionalnog značaja i bez dobara sa značajnim prirodnim vrednostima.

Po odredbama plana razvoja turizma i organizacije turističkih prostora, na području KO Gamzigrad i KO Zvezdan mogući su sledeći vidovi turizma: turizam na vodama, tranzitni turizam, banjski turizam, kulturološki turizam, lovni turizam i seoski turizam. Područje ovih KO obuhvaćeno je severnim ogrankom Istočne turističke zone Srbije, u najvišem, I stepenu, sa deonicama drumskih tranzitnih turističkih pravaca – E-761 Paraćin–Zaječar–Bugarska i E-771 Niš–Zaječar–Kladovo–Rumunija, Zaječarom kao gradskim turističkim centrom III stepena, nacionalnog ranga i Gamzigradskom Banjom kao banjom II stepena, nacionalnog ranga. Razvoj turističke ponude u okviru severnog ogranka Istočne turističke zone zasnovan je prvenstveno na ostvarivanju statusa Romulijane kao dobra Svetske prirodne i kulturne baštine, kao i na fizičkim fondovima i potencijalima ponude Gamzigradske Banje i Zaječara.

Generalni urbanistički plan Zaječara (JP „Prostor", Zaječar, 2001. godine), sa odredbama novih izmena i dopuna, kao i interesi lokalne samouprave Zaječara, uvaženi su u Prostornom planu najvećim delom. Deo teritorije GUP-a istočno od građevinskog rejona naselja Zvezdan, koji obuhvata građevinsko područje grada Zaječara, isključen je iz područja Prostornog plana, jer bi režim zaštitne zone arheološkog nalazišta ograničio postojeće i moguće namene ovog prostora GUP-a (najvećim delom izgrađenog), a to istovremeno ne bi bitno doprinelo zaštiti arheološkog nalazišta.

Od ostalih odredbi u novim izmenama i dopunama GUP-a Zaječara, za područje Prostornog plana značajne su novoplanirane putne obilaznice na zapadnom delu područja GUP-a, posebno južna magistralna obilaznica, koja od postojećeg magistralnog puta M-5 treba da se odvoji kod postojećeg spoja ovog puta sa regionalnim putem R-105b i da u okviru područja Plana obiđe naselje Zvezdan sa jugozapadne strane. Opredeljenje za izgradnju ove saobraćajnice i preciziranje njene trase posebno su značajni za rešavanje prostora između Zvezdana i sakralnog kompleksa Magura. Dve severne varijantne putne obilaznice ne predstavljaju značajnije uslovljenosti i ograničenja za područje Plana, izuzev zahteva za optimalno uklapanje u prirodni predeo i potrebe obilaska Zanjevačke crkve na nešto većem rastojanju nego što je predviđeno. Manji jugoistočni deo područja Plana, van područja arheološkog nalazišta (u okviru područja GUP-a i van njega) zahvaćen je eksploatacionim poljem rudnika lignita „Lubnica" (podzemni kop), što ne predstavlja ograničenje za područja arheološkog nalazišta.

Uspostavljanje zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena na području arheološkog nalazišta zahtevaće određene korekcije granice područja GUP-a na potezu od spoja magistralnog puta M-5 sa regionalnim putem R-105b do lokaliteta Sedlance južno od Zvezdana.

1.3. Prikaz postojećeg stanja prirodnih i stvorenih uslova, resursa, vrednosti i fizičkih struktura, naselja, stanovništva i aktivnosti na području Plana (sažet izvod iz ekspertiza i priloga Analitičko-dokumentacione osnove Plana)

Saobraćajno-geografski položaj područje Plana je povoljan, budući da se naslanja na grad Zaječar, da se njegovi glavni raz vojni potencijali nalaze uz magistralni put E-761 (Paraćin–Zaječar–Bugarska, na oko 70 km od autoputa E-75), odnosno u blizini magistralnog puta E-771 (Niš–Zaječar–Kladovo–Rumunija) u Zaječaru, da se na oko 100 km od područja nalazi aerodrom u Nišu, kao i da kroz područje protiče reka Crni Timok. Od posebnog značaja je administrativna i funkcionalna gravitacija područja Plana regionalnom centru Zaječar.

Među prirodnim potencijalima za razvoj područja Plana, najznačajniji su termomineralni izvori i prirodni ambijent Gamzigradske Banje, reka Crni Timok sa dolinom, kao i predeo prirodnog amfiteatra i pobrđa sa šumom, poljoprivrednim zemljištem i malim vodotocima (posebno Seliški potok).

Gamzigradska Banja raspolaže izvorima termomineralne vode temperature do 42,0 stepena Celzijusova i ukupne izdašnosti od oko 8 l/sek. Termomineralna voda pripada grupi zemnoalkalnih hipertermi, indikovanih za lečenje brojnih oboljenja. Raspoložive količine termomineralne vode dugoročno su dovoljne za lečilišno-rehabilitacione funkcije Banje, ali ne i za značajnije sportsko-rekreativne aktivnosti, za grejanje objekata, za poljoprivredu (staklenici i plastenici zagrevani vodom niže temperature, prethodno iskorišćenom u banjskim i rekreativnim sadržjima)

i dr. Za višenamensko korišćenje termomineralnih voda banje, neophodno je obezbediti nove, veće količine termomineralne vode (ako postoje) iz dubinskih bušotina.

Reka Crni Timok protiče kroz srednji deo područja Plana i, zbog geoloških i geomorfoloških uslova Gamzigradske klisure, u ovoj klisuri pravi velike meandre, naročito kod Banje i Gamzigrada. U ovim meandrima, estetske i turističko-rekreativne vrednosti područja su najveće, kao i prirodni potencijali i resursi (protok reke min. 2 m3/sek) za formiranje sportsko-rekreativnih kompleksa na vodi. Sa zadovoljavajućom čistoćom vode, Crni Timok se danas na području koristi samo na usporu za HE „Gamzigrad", ispod Banje i Zvezdana (improvizovana kupališta), kao i za sportski ribolov. Pri dugoročnoj razvojnoj valorizaciji ove reke, treba računati sa unapređenjem vodnog režima, zbog planirane izgradnje uzvodne hidroakumulacije „Bogovina" na teritoriji opštine Boljevac.

Značajnije poljoprivredno zemljište zastupljeno je u dolini Crnog Timoka i na nižim terasama desne obale reke (u središnom delu područja arheološkog nalazišta), dok su prostori na levoj obali Timoka i u zaštitnoj zoni područja nižih pedoloških vrednosti.

Ukupni prirodni uslovi područja Plana predstavljaju značajne turističko-rekreativne potencijale za letnje korišćenje. Reljef područja karakteriše, na severu viša, a na jugu niža, zatalasana površ, između spuštenih struktura sumrakovačko-šarbanovačkog basena na severozapadu i zaječarskog basena na jugoistoku područja. Ova površ presečena je Gamzigradskom klisurom (sa uklještenim meandrima, smenom tesnaca i dolinskih proširenja, strmih i blagih obala, što uslovljava živopisne prirodne predele) i disecirana njegovim pritokama. U reljefu površi izdvaja se karakteristična morfostruktura zaravnjenog amfiteatra od desnog razvođa Crnog Timoka do klisure. U središtu ovog amfiteatra, kraj Seliškog potoka, nalazi se glavni arheološki lokalitet Romulijana. Područje ima kontinentalnu klimu, sa godišnjom insolacijom od preko 2.000 sati (maksimalno u toku leta), sa malo padavina, sa dominantnim letnjim severozapadnim vetrom.

Šumska vegetacija područja Plana većim delom je degradirana, a unošenje novih vrsta vršeno je samo mestimično. Izuzetne prirodne vrednosti područja nisu izražene, ali ima značajnih prirodnih vednosti u predelima Gamzigradske klisure, uklještenih meandara Crnog Timoka, amfiteatra oko lokaliteta Romulijana, na atraktivnim uzvišenjima, u fragmenata očuvane vegetacije, na izvorima i dr.

Prirodni potencijali za turizam i rekreaciju u bližem okruženju područja Plana su brojni i sa njima treba računati u turističkoj valorizaciji područja. Na području grada Zaječara postoji uređena prk-šuma „Kraljevica", sa gradskim sportsko-rekreativnim kompleksom. U blizini područja postoje još dve lokacije izvora kvalitetne termomineralne vode – u Šarbanovcu (KO Šarbanovac, opština Bor) i u Nikoličevu (KO Nikoličevo, opština Zaječar), koji bi mogli, uz odgovarajuće uređenje, da se uključe u ponudu Gamzigradske Banje. Oko Zaječara nalazi se nekoliko veštačkih akumulacija, a području je najbliže jezero Grlište (sa prirodnim vrednostima Lenovačke pećine, Lenovačkog vrela, Lasovačke pećine i kultnih izvora).

Među stvorenim vrednostima područja Plana najveći značaj ima arheološko nalazište Romulijana. Kao nepokretno kulturno dobro od izuzetnog značaja na preliminarnoj listi naše zemlje za upis u listu Svetske kulturne i prirodne baštine predstavlja (uz Lepenski vir i deo Limesa u Đerdapu) najznačajnije kulturno dobro istočne Srbije, odnosno najznačajnije dobro Timočke krajine i opštine Zaječar. Ovo kulturno dobro na području KO Gamzigrad i KO Zvezdan sastoji se od utvrđene carske palate rimskog imperatora Galerija iz III–IV veka nove ere, sa slojevima iz praistorije, ranovizantiskog perioda i srednjevekovnog perioda, od kasnoantičkog sakralnog kompleksa na Maguri iz IV veka nove ere i većeg broja manjih lokaliteta sa nalazima iz svih perioda. Iako je još uvek u fazi istraživanja i sa još sporijim tempom konzervacije, lokalitet carske palate po otkrivenim sadržajima već je veoma atraktivan za prezentaciju, ali nije dovoljno zaštićen, uređen ni organizovan, što važi i za lokalitet na Maguri.

U Gamzigradskoj Banji postoje mlađa kulturna dobra evidentiranih spomenika kulture, značajna kao turistički motivi (hidroelektrana „Gamzigrad", stara kupatila u koritu Crnog Timoka, vile iz 19. veka). U naselju Gamzigrad ima ambijentalnih celina, a u selu Zvezdan karakteristični su ambijentalne celine i stari objekti narodnog graditeljstva (stambeni i privredni objekti timočke arhitekture), stari mlin, stara železnička stanica, kameni most i dr.

U bližem okruženju područja Plana, posebno u Zaječaru, postoje brojna kulturna dobra i kulturne institucije, blisko dostupni sa područja (Narodni muzej „Zaječar", aktivno angažovan na arheološkom nalazištu, Muzej zdravstva, Radul-begov konak, crkva Presvete Bogorodice i dr.).

Gamzigradska Banja predstavlja afirmisan motiv turističke tražnje i danas čini težište specijalizovane turističke ponude opštine Zaječar, odnosno glavnu turističko-rekreativnu ponudu područja Plana. Iako još nije formalno proglašena za banju, ima atribute banjskog centra, kako u lečilišnom, tako i u turističko-rekreativnom smislu. Nosioci razvoja Banje su Zavod za specijalizovanu rehabilitaciju „Gamzigrad" (214 ležaja) i Društveno preduzeće „Romulijana" (180 ležaja). Turistički smeštaj je zastupljen još u 3 odmarališta i oko 220 vikend kuća, a u sklopu Banje je započet i sportski centar. Sela Gamzigrad i Zvezdan nisu turistički aktivirana. Turistički smeštaj, sportsko-rekreativni sadržaji, kao i sadržaji kulture, zabave, zdravstva i ostalih javnih službi u Zaječaru, posebno su značajni za područje Plana.

Među naseljima na području Plana, po sadržajima i kvalitetu izgrađenosti i uređenosti, prednjači Banja, ali samo u pogledu suprastrukture, javnih saobraćajnih i zelenih površina, sportskih terena, regulacije Timoka i lokalnog vodosnabdevanja. Kod Gamzigrada i Zvezdana stanje izgrađenosti i uređenosti je nepovoljnije. Glavni problemi naselja su u vodosnabdevanju (Gamzigrad sa nehigijenskim lokalnim vodovodom), u kanalizaciji (ne postoji ni u jednom naselju), u komunalnim sadržajima (posebno eliminacija smeća) i u sadržajima javnih službi.

Stanovništvo naselja područja kreće se u 11-godišnjem periodu između dva Popisa (1991. i 2002.) od stagnacije do blagog povećanja u sva tri naselja, jer su sva naselja oslonjena na Zaječar kao regionalni centar sa pozitivnim demografskim trendom. Po Popisu 2002, u Zvezdanu je bilo 1.673 stalnih stanovnika (78 više nego 1991), a u Gamzigradu i Banji ukupno 948 (13 manje nego 1991), s tim što je u Banji evidentno povećanje stalnih stanovnika (260 u 2002), a u Gamzigradu smanjenje stanovnika (688 u 2002).

Materijalna egzistencija stanovništva ostvaruje se najvećim delom iz zaposlenosti u Zaječaru, u kombinaciji sa lokalnim aktivnostima poljoprivrede i manjim delom turizma. Zbog relativno skromnog potencijala poljoprivrednog zemljišta (sem u dolini Crnog Timoka), ali još više zbog starenja, deagrarizacije i socio-ekonomskog raslojavanja, poljoprivredna proizvodnja stalno opada, dostigavši stepen koji je znatno ispod proizvodnih potencijala prostora, posebno u stočarstvu i voćarstvu. Znatno su smanjeni stočni fond i stepen opremljenosti poljoprivrednom mehanizacijom, uz još znatnije smanjenje obima i intenziteta obrade zemljišta.

Maksimum turističkog prometa gostiju i noćenja u Banji postignut je 1987. godine, kada je bilo 8.180 gostiju i 108.039 noćenja. Počev od 1992. godine, turistički promet se sve brže smanjuje i jedino ga Zavod za rehabilitaciju donekle održava. Kadrovska struktura zaposlenih u turizmu i rekreaciji na području Plana (kao i u celoj opštini Zaječar) je nepovoljna, sa izuzetkom kadra Zavoda za rehabilitaciju u Banji. Posebni problemi turizma i ugostiteljstva područja Plana, zajednički za celu opštinu, su velika nenaplaćena potraživanja, a paralelno sa tim i velika dugovanja. Društvena preduzeća koja su bila nosioci turizma i ugostiteljstva područja Plana i opštine, teško mogu da izdrže konkurenciju privatnih preduzeća, koja posluju sa znatno manjom režijom.

1.4. Ograničenja i potencijali na području Plana

Osnovna ograničenja u zaštiti, razvoju i uređenju područja Plana su u sledećem:

– Dosadašnja istraživanja i zaštita nalazišta nepokretnih kulturnih dobara ograničeni su pravima privatnih vlasnika poljoprivrednog zemljišta, čak i u zoni I stepena zaštite. Dosada nije bilo kreativnih rešenja o otkupu, zakupu, koncesiji ili drugim oblicima tretmana zamljišta, kojima bi se istovremeno zadovoljili interesi istraživanja, zaštite i prezentacije nacionalne i internacionalne baštine, uz očuvanje intersa vlasnika zemljišta. Dosadašnja praksa u ovom domenu nije ni u čijem interesu, a ova ograničenja nemaju dimenzije konflikata samo zato što su istraživanja limitirana skromnim sredstvima i što lokalni vlasnici sve manje obrađuju svoje zemljište. Rešenje je u trajnom regulisanju imovinsko-pravnih odnosa na području arheološkog nalazišta, najpre u zoni I stepena zaštite.

– Neplanska izgradnja pojedinačnih vikend objekata na području arheološkog nalazišta ugrožava kulturna dibra, narušava izvorni predeo okruženja kulturnih dobara, stvara komunalne probleme i sl. Zato je neophodno sprovesti rigoroznu regulativu izgranje i uređenja prostora čitavog arheološkog nalazišta, dok se iz zone I stepena zaštite moraju ukloniti svi objekti i zabraniti svaka izgradnja koja nije u direktnoj funkciji nalazišta.

– Naseljavanje, privreda i izgradnja u pojasu Crnog Timoka – glavnoj razvojnoj osovini područja, odnosno u III stepenu zaštite i zaštitnoj zoni područja arheološkog nalazišta, nisu i neće biti posebno ograničavani zbog funkcija arheološkog nalazišta. No razvoj pojasa Timoka biće trajno ograničen u pogledu aktivnosti i sadržaja koji ugrožavaju prirodu i životnu sredinu i koji odudaraju od sklada prirodno-antropogenog predela (previsoki objekti, veliki tranzitni saobraćajni sistemi, energetski objekti i sl.).

– Postojeće aktivne bačije sela Gamzigrad (uglavnom u zoni sa prelaznim režimom II.2 stepena i u zaštitnoj zoni arheološkog nalazišta) nisu ograničenje, već pre dopuna sadržaja i duha predela oko arheološkog nalazišta. Neophodno poboljšanje lokalne saobraćajne mreže za potrebe bačija neće ugroziti predeo. No, ako ove bačije i imanja pređu u ruke novih vlasnika sa profitnim interesima krupne farmerske, voćarske i slične proizvodnje, predeo može biti ozbiljno ugrožen. Zato je u II.1 i II.2 stepenu zaštite arheološkog nalazišta potrebno zadržati postojeće aktivnosti i po strukturi i po intenzitetu, dok u I stepenu zaštite treba radikalno ograničiti postojeće aktivnosti u korist zaštite nalazišta i predela.

– Područje Plana i područje arheološkog nalazišta preklapaju se sa područjem GUP-a Zaječara. U tom smislu, granica područja GUP-a treba da se uskladi sa granicom zone sa prelaznim režimom zaštite u II.1 stepenu, a granica područja Plana sa granicom građevinskog područja Zaječara po GUP-u.

– Ranije planirana južna magistralna obilaznica Zaječara, sa tunelom ispod severnog dela uzvišenja Magura, ograničava mogućnosti normalnog razgraničenja zone sa prealznim režimom zaštite II.2 stepena. Zato ovu trasu unekoliko treba korigovati, bez bitnije promene njenog koncepta i racionalnosti.

– Postojeći vazdušni dalekovod 35 kV od Zvezdana preko Gamzigrada prema Metovnici prelazi preko zone u I stepenu zaštite i ozbiljno remeti prirodni predeo neposredne okoline carske palate i komplesa na Maguri. Zato je njegovo izmeštanje jedan od bitnih uslova za očuvanje ovog predela, što ima opravdanja i sa elektrodistributivnog aspekta, budući da potrebe za tranzitom energije preko područja Plana premašuju kapacitet postojećeg dalekovoda, te je već planirana izgradnja novog.

Glavni potencijali za razvoj područja Plana su u postojećim vrednostima, resursima i fizičkim strukturama za turizam, poljoprivredu i njima komplementarne aktivnosti (pre svega zanatstvo i domaća radinost).

Potencijali za razvoj turizma i rekreacije su pre svega u vrednostima arheološkog nalazišta Romulijana i drugih nepokretnih kulturnih dobara, kao i u resursima i fizičkim strukturama Gamzigradske Banje (temomineralna voda i izgrađeni sadržaji). U ove potencijale spadaju i reka Crni Timok, predeone vrednosti Gamzigradske klisure i prirodnog amfiteatra na desnoj obali reke, kao i etno-vrednosti i fizičke strukture naselja Gamzigrad i Zvezdan. Značajni preduslovi za korišćenje navedenih turističkih potencijala su u aktivnom učešću Zaječara u turističkoj ponudi i tražnji, kao i u integrativnoj ulozi turizma prema lokalnoj poljoprivredi, zanatstvu i domaćoj radinosti na području Plana.

Potencijali za razvoj poljoprivrede su u poljoprivrednom zemljištu, posebno u dolini Timoka, ali i na celom području Plana, sem u zoni zaštite I stepena i delom u zonama sa prelaznim režimom zaštite II.1 i II.2 stepena, a znatno manje u postojećim fizičkim strukturama i mehanizaciji. Šanse poljoprivrede su u proizvodnji ekološki zdrave hrane (povrća u dolini Timoka, voća i sakupljanja divljih plodova, lekovitog i aromatičnog bilja u pobrđu), uz uslov integrisanja sa turizmom, kroz direktan plasman poljoprivrednih proizvoda u turizmu, zaposlenje u turizmu i dr. Zanatstvo i domaća radinost imaće perspektivu samo ako su integrisani istovremeno sa turizmom i poljoprivredom (posebno u izradi etno-predmeta i suvenira, tradicionalnoj preradi poljoprivrednih proizvoda i dr.).

Za aktiviranje razvojnih potencijala na području Plana, sem punog angažovanja lokalnih naselja, biće neophodna pomoć opštine, a u aktivnostima istraživanja, zaštite i prezentacije dobara od nacionalnog značaja – pre svega arheološkog nalazišta Romulijana, ali i termomineralnih voda Banje, kao i u pogledu planske regulative, izgradnje infrastrukture i nekomercijalnih sadržaja javnih službi, neophodna je pomoć Republike, uz očekivano učešće međunarodne pomoći, za zaštitu i razvoj dobra sa Liste svetske prirodne i kulturne baštine.

2. CILJEVI I ZADACI ZAŠTITE, RAZVOJA I UREĐENJA PODRUČJA PLANA

2.1. Prioritetni, opšti i posebni ciljevi u oblastima kulturne baštine, prirode i životne sredine

Opšta načela, kriterijumi, ciljevi i zadaci razvoja, uređenja i zaštite područja Plana, uokvireni su i uslovljeni pre svega generalnim međunarodnim načelima, kriterijumima i ciljevima očuvanja, zaštite, revitalizacije i kulturološkog korišćenja nepokretnih kulturnih dobara od izuzetnog značaja, proglašenih Odlukom o utvrđivanju nepokretnih kulturnih dobara od izuzetnog i velikog značaja za Republiku Srbiju 1979. godine i upisanih, ili predviđenih za upis u Listu svetske prirodne i kulturne baštine UNESCO. Prioritetna načela i ciljevi tretmana nepokretnih kulturnih dobara od izuzetnog značaja u Republici Srbiji, predviđenih za upis u Listu svetske kulturne i prirodne baštine, po odredbama Zakona o zaštiti kulturnih dobara i Prostornog plana Republike Srbije (PP RS), relevantni za područje Plana, su:

– očuvanje, zaštita, revitalizacija i kulturološko korišćenje nepokretnih kulturnih dobara u funkciji nauke, edukacije, prezentacije javnosti i turizma, kao glavni ciljevi na području arheološkog nalazišta;

– tretman nepokretnih dobara integralno sa prostorom u kome se nalaze;

– ustanovljavanje zona I režima zaštite nepokretnih kulturnih dobara, radi onemogućavanja nekontrolisane izgradnje, neprimerene rekonstrukcije i izgradnje objekata, koji mogu trajno da degradiraju identitet i integritet kulturnog dobra i njegovog okruženja;

– organizovanje kompleksnih i dugoročnih naučnih istraživanja nepokretnih kulturnih dobara, edukacije mladih i prezentacije javnosti;

– uključivanje vrednosti i funkcija nepokretnih kulturnih dobara, kao razvojnih potencijala i ekonomskih dobara u savremeni, održivi razvoj stanovništva i aktivnosti;

– razvoj informacionog sistema nepokretnih kulturnih dobara (u okviru informacionog sistema prostora);

– popularizacija zaštite nepokretnih kulturnih dobara i razvijanje nacionalne i lokalne kulturološke svesti o značaju nepokretnih kulturnih dobara, njihove zaštite i revitalizacije;

– zasnivanje zaštite i revitalizacije nepokretnih kulturnih dobara na integralnom i kontinualnom prostornom i urbanističkom planiranju.

Posebni, prioritetni zadaci očuvanja, zaštite, revitalizacije i kulturološkog korišćenja nepokretnih kulturnih dobara na području Plana su:

– urgentne aktivnosti konzervacije i, po mogućstvu, reastauracije otkrivenih građevinskih ostataka arhitekture, najpre utvrđene carske palate i memorijalnog kompleksa na Maguri, a zatim i drugih ostataka građevina u zaštićenoj okolini nalazišta, kao i drugih arheoloških lokaliteta i evidentiranih spomenika kulture na području Plana;

– obezbeđivanje potrebnih urbanističkih, tehničkih, organizacionih i drugih uslova za zaštitu i revitalizaciju, istraživanje i prezentaciju arheoloških lokaliteta (saobraćajni pristup i režim saobraćanja, sanitarni uslovi, službeni objekti, scenario i red prezentacije nalazišta i dr.);

– regulisanje pravne i fizičke zaštite arheoloških lokaliteta na privatnom i državnom zemljištu unutar zaštićene okoline nalazišta, kao i na pojedinačnim nalazištima na celom području Plana (eksproprijacija ili najam privatnog zemljišta, podržavljenje društvenog zemljišta, propisivanje režima korišćenja svih zemljišta po zonama zaštite arheološkog nalazišta i sl.);

– regulisanje pravne i fizičke zaštite i revitalizacije evidentaranih spomenika kulture na području Plana (u postojećim naseljima i van njih);

– izrada regulacione urbanističke dokumentacije za prostor zaštićene okoline nalazišta, kojim će se detaljno rešiti sva pitanja zaštite, uređenja i korišćenja prostora od značaja za arheološko nalazište;

– sprovođenje procedure za nominovanje i upis arheološkog nalazišta u Listu svetske prirodne i kulturne baštine UNESCO; – internacionalizacija aktivnosti istraživanja, konzervacije i restauracije arheološkog nalazišta kad bude upisano u Listu svetske prirodne i kulturne baštine (sredstavima Republike Srbije i sredstvima UNESCO, domaćih i inostranih donacija, sa domaćim i mešovitim – nacionalno-međunarodnim institucijama i timovima, na kulturološkoj i komercijalnoj osnovi).

Sa ciljevima u domenu kulturne baštine, direktno su kompatibilni sledeći neposredni, prioritetni ciljevi i zadaci očuvanja, unapređenja, zaštite i kulturološkog korišćenja prirode i prirodnih vrednosti, odnosno zaštite i unapređenja kvaliteta životne sredine na području Plana:

– pravno i organizaciono ustanovljenje zaštićene prirodno-antropogene celine predela izuzetnih odlika u okviru područja arheološkog nalazišta;

– zaštita hidrografskih vrednosti Crnog Timoka (uz prirodnu hidroregulaciju), zaštita geomorfoloških fenomena uklještenih meandara Crnog Timoka i zaštita izvorišta termomineralnih voda Gamzigradske Banje; ograničavanje i organizovanje sportskog ribolova na Crnom Timoku, adekvatno mogućem kapacitetu ihtiofaune;

– zaštita staništa božura, značajnih grupacija ili stabala drveća i dr.;

– smanjenje ratarskih površina u bližem okruženju arheološkog nalazišta, u korist pašnjaka, livada i šuma; organizovanje uzgoja lovne divljači bezopasne za posetioce u bližoj okolini arheološkog nalazišta i organizovanje lova u perifernim prostorima područja (zaštitna zona područja arheološkog nalazišta), adekvatno mogućem kapacitetu lovne divljači;

– obezbeđivanje saobraćajnih, sanitarnih, energetskih i drugih tehničkih uslova, koji omogućuju viši kvalitet životne sredine na području Plana.

2.2. Posebni ciljevi po komplementarnim oblastima

Sa navedenim, prioritetnim ciljevima zaštite nepokretnih kulturnih dobara, prirode, prirodnih vrednosti i životne sredine, biće usklađeni svi ciljevi socio-ekonomskog razvoja područja Plana. Među ciljevima razvoja, prioritet će se dati razvoju turizma i rekreacije, uz optimalno vrednovanje lokalnih komplementarnih aktivnosti (šumarstva, poljoprivrede, vodoprivrede, energetike iz čistih, obnovljivih izvora, zanatstva, domaće radinosti, saobraćaja, javnih službi i dr.). Razvoj područja Plana biće neodvojivo ciljno vezan za grad i opštinu Zaječar, za Timočki okrug, kao i za čitavu širu oblast Timočke krajine. U tom smislu, glavni razvojni motivi područja Plana biće arheološko nalazište (posebno utvrđena carska palata i memorijalni kompleks ma Maguri), Gamzigradska Banja i tok Crnog Timoka, kao i postojeća naselja Zvezdan i Gamzigrad, sa lokalnim komplementarnim aktivnostima, u kontekstu razvoja opštine i grada Zaječara.

Razvoj turizma i rekreacije, zavisno od vrednosti i resursa, odnosno od interesa i tražnje za njima, na području Plana zasnivaće se na sledećim opredeljenjima, ciljevima i zadacima:

– turizam i rekreacija, kao aktivnosti najizrazitije komplementarne zaštiti, revitalizaciji i kulturološkom korišćenju nepokretnih kulturnih (kao i prirodnih) dobara, predstavljaće vodeću privrednu granu održivog razvoja područja Plana i agens razvoja drugih komplementarnih aktivnosti, posebno zdravstveno-banjskih funkcija, poljoprivrede, lovstva, zanatstva i domaće radinosti, kao i aktivnosti javnih službi;

– turizam i rekreacija na području Plana biće funkcijski podređeni i prilagođeni zahtevima zaštite, očuvanja, revitalizacije i kulturološkog korišćenja najznačajnijih nepokretnih kulturnih dobara (prvenstveno utvrđene carske palate i sakralnog kompleksa na Maguri), kao i zahtevima zaštite prirode, prirodnih vrednosti i životne sredine; sa navedenim zahtevima i potrebama turizma i rekreacije biće usklađene sve ostale aktivnosti na području Plana;

– turizam i rekreacija će predstavljati glavne faktore funkcija zaštite, revitalizacije i prezentacije kulturnih dobara područja Plana, jer će ovim kulturološkim funkcijama obezbediti značajnu ekonomsku podršku (uz redovna sredstva države i sredstva iz međunarodnih izvora); kroz vidove kulturološkog turizma, prvenstveno spomeničkog, počev od opšte-edukativnog, preko ekskurzionog, pa sve do naučno-istraživačkog, kulturna dobra biće optimalno komecijalizovana, kako u korist zaštite, revitalizacije i promocije dobara, tako i u korist promocije, kulturnog i socio-ekonomskog razvoja područja Plana, opštine Zaječar i Timočkog okruga;

– uz navedene oblike kulturološkog turizma, na području Plana razvijaće se banjski, sportsko-rekreativni, lovni, ribolovni i seoski turizam;

– planski koncept razvoja turizma i rekreacije područja Plana biće postavljen na osnovu vrednovanja prirodnih i stvorenih uslova i resursa, kao i utvrđenih parametara kulturološkog, ekološkog, turističko-rekreativnog i banjskog kapaciteta područja, u ukviru prioritetno utvrđenih uslova i režima zaštite, revitalizacije i korišćenja kulturnih i prirodnih dobara, a odvijaće se po dugoročnoj planskoj strategiji i srednjoročnim etapama realizacije;

– planski koncept ponude turizma i rekreacije područja arheološkog nalazišta biće zasnovan na dva ključna motiva turističke tražnje – kulturnom dobru Rumulijana (uz memorijalni kompleks na Maguri i ostala kulturna dobra područja arheološkog nalazišta) i Gamzigradskoj Banji sa Crnim Timokom, kao i na položaju područja u bliskim okruženju regionalnog – administrativnog, privrednog, kulturnog i turističkog centra Zaječar; shodno tome, turističko-rekreativna ponuda područja će animirati i zadovoljiti tražnju u stacionarnom, izletničkom i tranzitnom turizmu i to: internacionalnog i nacionalnog nivoa (na motivu kulturnog dobra Romulijana), nacionalnog i regionalnog nivoa (na motivu Gamzigradske Banje i Crnog Timoka u banjskom turizmu i turizmu na vodama), kao i lokalnog nivoa u izletničkoj rekreaciji;

– u koncipiranju razvoja i uređenja Gamzigradske Banje, banjske – lečilišne funkcije biće optimalno usklađene sa turističkim aktivnostima, uz preovlađivanje tržišnog poslovanja i odgovarajuću zastupljenost socijalnih sadržaja zdravstva, turizma i rekreacije; u turističkoj ponudi će se vrednovati i stvoreni potencijali etno-vrednosti i fizičkih fondova naselja Zvezdan i Gamzigrad za seoski turizam;

– u koncipiranju turističke ponude područja Plana, utvrdiće se modaliteti njene integracije sa postojećom i planiranom turističko-rekreativnom ponudom Zaječara i njegovog bliskog okruženja, kao i moguće buduće funkcijske integracije obližnjih potencijalnih banja (Nikoličevo i Šarbanovac) sa Gamzigradskom Banjom.

Osnovni ciljevi razvoja stanovništva na području Plana su:

– demografski razvoj, zasnovan na optimističkom cilju potrebnog obima i strukture stanovništva, koje može da ostvari planirani održivi razvoj, umesto na dosadašnjim demografskim trendovima stagnacije i smanjenja stanovništva;

– uravnoteženiji teritorijalni razmeštaj stanovništva, uz povećanje udela mlađih kontingenata i poboljšanje obrazovne i profesionalne strukture, prvenstveno u funkciji kulturološkog korišćenja kulturnih dobara, turizma i rekreacije, ali i svih ostalih komplementarnih aktivnosti – posebno poljoprivrede i male privrede;

– uvođenje i ostvarivanje stimulativnih politika demografskog i socio-ekonomskog razvoja na regionalnom i lokalnom nivou, uz otvaranje novih radnih mesta i tržišta turizma i rekreacije, poljoprivrednih proizvoda i prerađevina i dr., kao i uz podizanje nivoa društvenog standarda.

Ciljevi i zadaci razvoja ostalih komplementarnih aktivnosti područja Plana biće uslovljeni prvenstveno zonama i režimima zaštite nepokretnih kulturnih dobara, prirode i životne sredine, a biće usklađeni sa interesima lokalnog stanovništva i ciljevima razvoja turizma i rekreacije.

Ciljevi razvoja poljoprivrede su:

– uključivanje poljoprivrede u formiranje zaokruženog sistema zaštite, savremene prezentacije i adekvatne ekonomske valorizacije kulturno-istorijskih, pejsažno-ambijentalnih, turističko-rekreativnih i drugih vrednosti područja arheološkog nalazišta;

– usklađivanje namena i načina korišćenja poljoprivrednog zemljišta sa režimima zaštite nepokretnih kulturnih dobara, sa jedne, i prirodnim pogodnostima i ograničenjima, sa druge strane;

– čuvanje površina i plodnosti poljoprivrednog zemljišta, naporedo sa unapređivanjem strukturnih, tehničko-tehnoloških, organizacionih i infrastrukturnih uslova za ekonomski racionalnu proizvodnju hrane visoke zdravstvene vrednosti, na poljoprivrednim površinama dalje od arheoloških nalazišta;

– prilagođavanje strukture poljoprivredne proizvodnje potrebama turističke tražnje i drugim mogućnostima plasmana tržišnih viškova poljoprivredno-prehrambenih proizvoda;

– poboljšanje ekonomskih i socijalnih uslova življenja i rada lokalnog stanovništva, sa osloncem na potpunije i racionalnije aktiviranje raspoloživih poljoprivrednih fondova, uz istovremeno korišćenje mogućnosti zapošljavanja u ekološki prihvatljivim proizvodnim delatnostima (zanatska prerada poljoprivrednih proizvoda, domaća radinost i dr.), u turističkim i drugim uslužnim delatnostima na selu.

Ciljevi razvoja šumarstva, korišćenjem šuma i šumskog zemljišta su:

– ustanovljenje opšte korisnih, kao dominantnih funkcija šuma, u zaštićenoj okolini arheološkog nalazišta i u njenom bližem okruženju; pretežno ekonomske funkcije imaće samo šume u zaštitnoj zoni arheološkog nalazišta;

– unapređenje šumskog fonda njegovim povećavanjem, uz izmenu strukture šumskih sastojina (u okviru autohtonih vrsta), da bi se postepeno došlo do prevođenja postojećih degradiranih izdanačkih šuma u više uzgojne oblike, uz pažljivo čuvanje šumaraka i pojedinačnih stabala u bližem okruženju arheološkog nalazišta;

– novo pošumljavanje područja arheološkog nalazišta biće u dominantnoj funkciji zaštite i estetskog oblikovanja predela i pejsaža.

Ciljevi razvoja male privrede (proizvodnog zanatstva i domaće radinosti) obuhvatiće:

– oživljavanje starih etno-zanata u funkciji izrade suvenira, upotrebnih i ukrasnih etno-predmeta;

– organizovanje domaće radinosti u funkciji banjskog i seoskog turizma (pansioni, privatni smeštaj i dr.);

– organizovanje zanatstva i domaće radinosti za proizvodnju i preradu etno- i eko- hrane i pića iz domaće poljoprivrede.

Ciljevi razvoja i uređenja postojećih naselja Gamzigradske Banje, Gamzigrada i Zvezdana, kao i budućih naseljskih sadržaja na području Plana su:

– oživljavanje aktivnosti Banje i seoskih naselja u funkcijama banjskog i seoskog turizma i njihovo uključivanje u funkcije i aktivnosti arheološkog nalazišta;

– pravna i fizička zaštita etno- i drugih objekata – evidentiranih spomenika kulture u postojećim naseljima, uz njihovu revitalizaciju i utilizaciju za kulturne, turističke i druge adekvatne namene;

– kontrolisana obnova postojećeg građevinskog fonda stanovanja, zanatstva i domaće radinosti, poljoprivrednih i pomoćnih objekata sela, u funkciji seoskog turizma i komplementarnih aktivnosti, uz pažljiv tretman građevinskih i ambijentalnih vrednosti i karakteristika, uređenje stambenih i ekonomskih dvorišta domaćinstava i dr.;

– kontrolisana rekonstrukcija i novogradnja objekata smeštaja u seoskom turizmu, objekata usluga, sadržaja javnih službi i sportsko-rekreativnih objekata u postojećim naseljima; zabrana i ograničavanje izgradnje proizvodnih i drugih objekata koji ugrožavaju standarde životne sredine naselja u kategoriji banje i turističkog naselja;

– primena normativa izgrađenih i slobodnih površina – obezbediće se za standard banja u Gamzigradskoj Banji i za standard mešovito-turističkih naselja u Gamzigradu i Zvezdanu;

– planska izgradnja na novim turističkim lokacijama, kao i formiranje turističko-rekreativne ponude u prostoru u zoni Crnog Timoka, biće van zona I i II stepena zaštite arheološkog nalazišta;

– komunalno opremanje postojećih naselja i novih naseljskih struktura obezbediće se za standard kvaliteta životne sredine naselja u kategoriji banje i turističkog naselja;

– zadržavanje postojećih bačija Gamzigrada na području arheološkog nalazišta, uz neophodno uređenje, sanitarno i komunalno opremanje i dodatno ozelenjavanje, sa ograničavanjem novogradnje i kontrolisanom rekonstrukcijom, kao i sa perspektivnim aktiviranjem u funkciji izletničke rekreacije, lova i dr.; slobodno širenje bačija i izgradnja novih poljoprivrednih sadržaja u zaštitnoj zoni arheološkog nalazišta.

Ciljevi i zadaci razvoja saobraćaja i saobraćajne infrastrukture na području Plana su u sledećem:

– rekonstrukcija postojećih i izgradnja novih pristupnih i internih saobraćajnica u funkciji arheološkog nalazišta, turizma i naselja, uz uslov da se zabrani kretanje motornih vozila u zoni I stepena zaštite, odnosno da se optimizuje kretanje motornih vozila u zonama II.1 i II.2 stepena zaštite arheološkog nalazišta; uspostavljanje posebnog režima neophodnog javnog saobraćaja unutar zaštićene okoline arheološkog nalazišta (zona I stepena zaštite), kojim će se omogućiti komuniciranje u funkciji prezentacije glavnih nalazišta, bez ugrožavanja kulturnih dobara, prirode i životne sredine;

– formiranje diferencirane mreže izletničkih staza (zavisno od zona zaštite nalazišta), za kretanje pešaka, zaprega, jahača i planinskih biciklista na području arheoloških nalazišta, u funkciji prezentacije nalazišta i rekreacije; ograničavanje kretanja džipova samo na posebne staze u zoni III stepena zaštite i zaštitnoj zoni arheološkog nalazišta; razdvajanje pešačkog od motornog saobraćaja u postojećim naseljima, novim naseljskim sadržajima i u prostorima namenjenim rekreaciji;

– podizanje ukupne mobilnosti i kvaliteta života stanovništva područja, povećanjem pristupačnosti svim aktivnostima i sadržajima, povećanjem efikasnosti i nivoa usluga saobraćajnog sistema, smanjenjem negativnih uticaja saobraćaja na ostale naseljske funkcije i životnu sredinu, povećanjem bezbednosti i obezbeđivanjem optimalnih uslova za razvoj turizma i drugih aktivnosti;

– modernizacija i rekonstrukcija postojeće mreže naseljskih ulica, uz očuvanje osnovnih obeležja nasleđenog građevinskog fonda i moguće korigovanje regulacionih širina postojeće saobraćajne mreže; prilagođavanje naseljskih saobraćajnica uslovima koje zahtevaju gradske saobraćajnice (trotori, stajališta za autobuse, parkinzi i dr.);

– obezbeđivanje potrebnih parkinga za putnička vozila i autobuse na mestima koncentracije kulturoloških, turističkih i naseljskih kapaciteta.

Ciljevi i zadaci vodoregulacije i izgradnje vodoprivredne infrastrukture, razvoja elektroenergetske mreže, razvoja poštanskog i telefonskog saobraćaja i ostalih telekomunikacija, razvoja komunalnih objekata i službi, kao i ciljevi i zadaci u funkciji odbrane zemlje i zaštite od elementarnih nepogoda i ratnih razaranja na područu Plana, biće usklađeni sa prethodno navedenim prioritetnim ciljevima i zadacima.

3. PRAVILA ZAŠTITE, UREĐENJA I KORIŠĆENJA PODRUČJA PLANA

3.1. Zaštita nepokretnih kulturnih dobara, prirode i životne sredine

Nepokretna kulturna dobra predstavljaju glavnu kulturnu vrednost područja arheološkog nalazišta i područja Plana, a njihovo očuvanje, revitalizacija i kulturološko korišćenje čine glavni predmet Plana. Priroda, prirodne vrednosti i životna sredina na području Plana, predstavljaju najznačajniji fizički okvir naznačenog tretmana kulturne baštine, zbog čega se planski tretiraju integralno sa njom. Plan zaštite i korišćenja kulturne baštine i prirode arheološkog nalazišta prikazan je na Referalnoj karti 1.

3.1.1. Nepokretna kulturna dobra

Plan zaštite i korišćenja nepokretnih kulturnih dobara urađen je na osnovu elaborata „Mere zaštite graditeljskog fonda i pregled evidentiranih arheoloških nalazišta" (u celini prezentiranog u Analitičko-dokumentacionoj osnovi Plana).

Među nepokretnim kulturnim dobrima područja arheološkog nalazišta, izrazito su najznačajnija arheološka dobra. Arheološko nalazište Felidž Romuliana spada u najznačajnije spomenike kulture iz antičkog perioda u Srbiji, Jugoslaviji i na Balkanu. Ovaj spomenik pobudio je posebnu pažnju kulturne javnosti, naročito posle velikog otkrića akademika D. Srejovića 1984. godine. Tada je konačno potvrđena pretpostavka da se radi o jednoj od najraskošnijih rimskih carskih palata, koju je pred kraj III i početkom IV veka n.e. podigao rimski imperator Gaj Galerije Maksimilijan, dajući joj ime po majci Romuli. Pored utvrđene carske palate kao najznačajnijeg nalazišta, sa njene istočne strane je sakralni kompleks na uzvišenju Magura, a na užem i širem području arheološkog nalazišta, kao i u njegovoj zaštitnoj zoni nalazi se nekoliko desetina manjih nalazišta, u slojevima od praistorije do Srednjeg veka.

Rešenjem br. 407/48 od 19. marta 1948. godine, utvrđena carska palata Romulijana–Gamzigrad proglašena je za opštenarodno dobro, a rešenjem br. 90 utvrđene su granice prostiranja parcele kompleksa antičkog utvrđenja. Rešenje je potpisao osnivač moderne službe zaštite spomenika kulture u Srbiji, Milorad Panić-Surep.

Odlukom o utvrđivanju nepokretnih kulturnih dobara od izuzetnog i velikog značaja („Službeni glasnik SRS", broj 14/79), arheološko nalazište Romulijana–Gamzigrad proglašeno je za kulturno dobro od izuzetnog značaja i nalazi se na preliminarnoj listi Srbije i Crne Gore za upis u Listu svetske prirodne i kulturne baštine UNESCO. Ovakav status arheološkog nalazišta Romulijana–Gamzigrad podržavaju: Ustav Republike Srbije (odredbe o dobrima od opšteg interesa, koja uživaju posebnu zaštitu), Zakon o kulturnim dobrima, Zakon o zaštiti životne sredine, Zakon o planiranju i izgradnji i Zakon o Prostornom planu Republike Srbije. Navedeni tretman arheološkog nalazišta podržan je i brojnim međunarodnim dokumentima o kulturnim i prirodnim dobrima.

Centralni deo područja arheološkog nalazišta Romulijana–Gamzigrad je i zaštićeno prirodno dobro u kategoriji „zaštićene okoline nepokretnog kulturnih dobara", utvrđeno posebnim elaboratom Republičkog zavoda za zaštitu prirode i Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture. Na osnovu predloga Zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Niša i Republičkog zavoda za zaštitu prirode, Skupština opštine Zaječar je 6. juna 1990. godine donela Odluku o granicama kulturnog dobra Romulijana – Gamzi grad i njegove zaštićene okoline. Odluka sadrži spisak parcela, kao i uslove očuvanja, održavanja i korišćenja prostora. Ovom Odlukom utvrđena je zona u I stepenu zaštite arheološkog nalazišta. Ostale zone zaštite područja arheološkog nalazišta utvrđuju se ovim Prostornim planom.

Na području arheološkog nalazišta otkriven je 61 lokalitet, a u zaštitnoj zoni 4 lokalite (uz još 5 lokaliteta u bližem okruženju van područja Plana). Najveći i najznačajniji arheološki lokalitet, utvrđena antička palata Felidž Romuliana zauzima površinu od oko 4,7 hektara, sa ostacima starijeg i mlađeg utvrđenja (zidovi, kule i kapije), palate u severnom delu sa malim hramom, palate u severoistočnom delu, velikog hrama, termi i drugih objekata u južnom delu. Istraživanja lokaliteta nisu završena i nastavljaju se, a glavni problem je u nedostatku sredstava za konzervaciju i reastauraciju otkrivenih i istraženih objekata. Drugi po značaju, arheološki lokalitet memorijalnog kompleksa na brdu Magura, istočno od utvrđene palate, zauzima površinu od oko 0,8 hektara, sa mauzolejima i konsekrativnim spomenicima Galerija i Romule. Lokalitet je istražen, a glavni problem je, takođe, u nedostatku sredstava za konzervaciju i reastauraciju otkrivenih objekata.

Svi arheološki lokaliteti razvrstani su na: lokalitete moguće za prezentaciju (odnosno ostatke građevina) i ostale lokalitete (odnosno mesta otkrivenog pokretnog arheološkog materijala).

Arheološki lokaliteti mogući za prezentaciju

a) u zoni I stepena zaštite

1. Antička utvrđena carska palata Felih Romuliana

2. Antička građevina

3. Spratna antička žitnica, „Malo gradište"

4. Antička građevina, „Konjske štale"

5. Antička građevina

6. Antička građevina

7. Antička građevina

8. Deo trase antičkog puta, „Magura"

9. Tetrapilon, „Magura"

10. Antička građevina sa atrijumom, „Magura"

11. Kasnoantički sakralni kompleks (mauzoleji Galerija i Romule sa tumulima), „Magura"

12. Antički zid, „Magura"

13. Antička građevina

b) u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena

14. „Rimski majdan"

15. Lokalitet nepoznatog sadržaja (zid), „Krovalj"

v) u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena

16. Zanjevačka crkva, „Zanjevac"

g) u zoni III stepena zaštite

17. Srednjevekovna nekropola(?), „Rimsko groblje"

18. Crkva (?), „Golaja"

19. Praistorijsko nalazište, „Banjska stena", Gamzigradska Banja

20. Praistorijsko, antičko i srednjevekovno nalazište, „Banjska stena", Gamzigradska Banja

21. Praistorijsko naselje, „Beligovo"

22. Antička građevina (?), „Kravarnik", Gamzigrad

d) van područja arheološkog nalazišta i van područja Plana

23. Antička građevina (KO Šarbanovac, opština Bor)

Ostali arheološki lokaliteti (na osnovu otkrivenog pokretnog arheološkog materijala)

a) u zoni I stepena zaštite

1. Praistorijsko naselje

2. Praistorijska nekropola

3. Srednjevekovna nekropola

4. Praistorijska nekropola

5. Praistorijska nekropola, „Magura"

b) u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena

6. Praistorijsko naselje, „Miletov bunar"

7. Praistorijsko, antičko i srednjevekovno nalazište, „Selište"

8. Praistorijsko i antičko nalazište, „Selište"

9. Praistorijsko i antičko nalazište, „Selište"

10. Antičko nalazište, „Selište"

11. Lokalitet nepoznate sadržine, „Selište"

12. Praistorijsko i antičko nalazište, „Selište"

13. Antička nekropola, „Selište"

14. Praistorijsko naselje, „Varzari"

15. Praistorijsko naselje ili nekropola, „Varzari"

16. Praistorijsko naselje

17. Praistorijsko i antičko nalazište

18. Praistorijsko naselje

v) u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena

19. Antička nekropola, „Nemčin breg"

20. Srednjevekovna nekropola, „Zanjevac"

21. Praistorijsko naselje, „Selište"

22. Antički keramički vodovod, „Selište"

23. Praistorijsko naselje i antički keramički vodovod, „Selište"

24. Praistorijsko naselje, „Selište"

25. Praistorijsko i antičko nalazište, „Nikolin savat"

26. Praistorijsko naselje, ili nekropola i antički keramički vodovod, „Nikolin savat"

g) u zoni III stepena zaštite

27. Praistorijsko naselje

28. Praistorijsko naselje, Zvezdan

29. Antičko nalazište, stara železnička stanica, Zvezdan

30. Praistorijsko i antičko nalazište, Zvezdan

31. Praistorijsko naselje, Zvezdan

32. Nalazište iz latenskog perioda, Gamzigrad

33. Praistorijsko nalazište, Gamzigrad

34. Praistorijska nekropola, Gamzigrad

35. Praistorijsko nalazište, Gamzigrad

36. Praistorijsko naselje, „Kravarnik", Gamzigrad

37. Lokalitet nepoznatog sadržaja, „Kravarnik", Gamzigrad

38. Praistorijsko naselje, „Beligovo"

39. Praistorijsko naselje ili nekropola, „Beligovo"

d) u zaštitnoj zoni područja arheološkog nalazišta

40. Praistorijsko naselje, Zvezdan

41. Antički keramički vodovod, „Petronj"

42. Praistorijsko naselje i antičko nalazište, „Petronj"

43. Praistorijsko naselje, „Đokin vis"

đ) van područja arheološkog nalazišta i van područja Plana

44. Praistorijska nekropola, Zaječar (KO Zvezdan)

45. Praistorijsko naselje, „Baba Jona" (KO Šarbanovac, opština Bor)

46. Praistorijsko naselje i antičko nalazište, „Buzova kosa" (KO Nikoličevo, opština Zaječar)

47. Praistorijsko naselje ili nekropola i antičko naselje, „Buzova kosa" (KO Nikoličevo, opština Zaječar)

Na području arheološkog nalazišta evidentirana su i sledeća nepokretna kulturna dobra u kategorijama spomenika kulture i prostornih kulturno-istorijskih celina iz HIH i prve polovine XX veka:

a) u zoni III stepena zaštite

1. Hidroelektrana „Gamzigrad", Gamzigradska Banja

2. Dva stara banjska kupatila u koritu Timoka, Gamzigradska Banja

3. Nekoliko starijih objekata raznih namena, Gamzigradska Banja

4. Stara škola, Gamzigrad

5. Seoski trg sa zemljoradničkom zadrugom, Gamzigrad

6. Seoski trg sa novijim zadružnim domom, Zvezdan

7. Stariji zadružni dom, Zvezdan

8. Osnovna škola, Zvezdan

9. Crkva, Zvezdan

10. Mesna kancelarija, Zvezdan

11. Stari mlin, Zvezdan

12. Stara železnička stanica, Zvezdan

13. Više starih stambenih i privrednih objekata seoskih domaćinstava, Zvezdan (dvadesetak kuća „brvenica" iz HIH i s početka HH veka, ekonomski objekti koševa i ambara sa tremovima i ulaznim kapijama, kao i neke kuće „zidanice" iz perioda između dva svetska rata)

b) u zaštitnoj zoni područja arheološkog nalazišta

14. Utvrđenje „Kravarnik" (KO Zvezdan)

v) van područja arheološkog nalazišta i van područja Plana

15. Utvrđenje „Koilova čuka" (KO Nikoličevo, opština Zaječar)

U direktnoj funkciji zaštite, revitalizavije i kulturološkog korišćenja nepokretnih kulturnih dobara, po odredbama ovog Plana predviđeni su sledeći sadržaji: punkt u utvrđenij carskoj palati, punktovi parkirališta-terminala na ulazima u zonu I stepena zaštite, etno-kulturni punkt u Zvezdanu, kulturno-rekreativni punktovi – „Rimski majdan" i punkt kulturno-rekreativnih klubova na Crnom Timoku (detaljnije u poglavlju 3.3 Program i plan organizacije prostora i saobraćaja).

3.1.2. Priroda i prirodne vrednosti

Glavne pejzažne i ambijentalne vrednosti okruženja arheoloških lokaliteta, obuhvaćene su prirodno-antropogenim predelom, čija se granica poklapa sa granicom područja arheološkog nalazišta. Ovaj predeo sastoji se iz prirodnog amfitetatra u čijem središtu je utvrđena carska palata (od koje su u doglednom okruženju sada sagledivi, odnosno biće sagledivi pretežno samo prirodni elementi), od doline i terasa Crnog Timoka sa naseljima i saobraćajnicama i od užeg pojasa strme leve obale Crnog Timoka. Sa radijusom približno 3.000 m od geometrijskog središta utvrđene carske palate, ovaj predeo najvećim delom prati spoljnu ivicu zone sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena i iste je površine kao područje arheološkog nalazišta. Ovaj prostor predviđen je za ustanovljavanje kao prirodno dobro – predeo izuzetnih prirodno-antropogenih odlika, u skladu sa odredbama Zakona o zaštiti životne sredine. U tom smislu, ovim Planom predviđen je pažljiv tretman očuvanja, unapređenja, zaštite, izgradnje, uređenja i korišćenja ovog predela, što je u potpunoj saglasnosti sa režimima zaštite i korišćenja arheoloških nalazišta.

Među pojedinačnim prirodnim vrednostima na području arheološkog nalazišta prednjače one koje su vezane za uži pojas reke Crni Timok. U tom smislu, biće podvrgnute posebnom režimu zaštite, uređenja i korišćenja sledeće prirodne vrednosti: vodotok Timoka (kao hidrografska vrednost po količini i dinamici vode, bogatstvu i raznovrsnosti živog sveta, kao i po značaju za rekreaciju), doline meandara severoistočno o Gamzigradske Banje, istočno od Gamzigrada i severoistočno od porušenog mosta bivše pruge uskog koloseka (geomorfološke vrednosti uklještenih meandarskih krivina i terasa – visećih meandara, koji ukazuju na istoriju razvitka rečne doline krajem neogena i tokom kvartara) i termalni izvori Gamzigradske Banje (prirodni izvori u rečnom toku, izvori i bušotine na levoj obali Timoka). Od ostalih prirodnih vrednosti ističe se više uzvišenja, koja su u Planu vrednovana kao vidikovci.

3.1.3. Životna sredina

Životna sredina na najvećem delu područja Plana biće solidnog kvaliteta, izuzev u užem pojasu Crnog Timoka sa naseljima i magistralnim putem (zona III stepena zaštite i deo zaštitne zone arheološkog nalazišta). Ni postojeće ni planirane aktivnosti i sadržaji na području Plana ne utiču negativno na kvalitet životne sredine u zonama I, II.1 i II.2 stepena zaštite, koje su od mogućih nepovoljnih spoljnih uticaja zaštićene prirodnim barijerama, kao i prostorima III stepena zaštite i zaštitne zone arheološkog nalazišta. Istočni obod zone II.1 stepena zaštite biće zaštićen od planirane južne magistralne obilaznice Zvezdana tunelom, zasekom i zaštitnim zelenilom.

Zaštita i unapređenje kvaliteta životne sredine na području Plana integralno su ugrađeni u sve planirane aktivnosti i sadržaje na ovom prostoru. Sprovođenjem planiranih režima zona zaštite i zaštitne zone arheološkog nalazišta obezbediće se kvalitet životne sredine, uz optimalno održiv razvoj lokalnog stanovništva i aktivnosti, odnosno izgradnju i uređenje prostora.

Planiranom izgradnjom južne magistralne obilaznice Zvezdana, ovo naselje biće oslobođeno magistralnog tranzita, čime su eliminisana ugrožavanja životne sredine bukom i izduvnim gasovima vozila. Planiranom izgradnjom kanalizacionih sistema sa uređajima za prečišćavanje otpadnih voda i izgradnjom HA Bogovina (uzvodno na Timoku, van područja Plana) obezbediće se kvalitet Crnog Timoka za potrebe rekreacije na vodi (detaljnije u poglavlju o vodoregulaciji). Zaštita zemljišta (od erozije, hemijskih sredstava i dr.) obezbediće se planiranim merama uređenje prostora. Gamzigradska Banja je po svom karakteru ekološko naselje, a u naseljima Zvezdan i Gamzigrad nisu planirani proizvodni kapaciteti koji ugrožavaju životnu sredinu, budući da su ova naselja koncipirana kao seosko-turistička.

3.2. Fizička i funkcijska namena prostora

Zoniranje prostora područja Plana po glavnim fizičkim i funkcijskim namenama, izvršeno je u odnosu na zone zaštite arheološkog nalazišta. Fizička namena prostora egzaktno obuhvata: a) građevinsko zemljište (sa ostalim neproduktivnim površinama i površinama dva najveća arheološka lokaliteta), b) šume i šumsko zemljište i v) poljoprivredno zemljište (sa površinama Crnog Timoka i potočnih pritoka). Funkcijska namena prostora označava globalne površine na kojima se odvijaju aktivnosti i funkcije preko površina fizičke namene prostora.

3.2.1. Fizička namena prostora u odnosu na zone zaštite

(Referalna karta 2)

Koncept fizičkog zoniranja prostora područja Plana zasnovan je na opredeljenjima za prioritetnu zaštitu nepokretnih kulturnih dobara svetskog značaja po ustanovljenim zonama zaštite, kao i za zaštitu prirode, prirodnih vrednosti i životne sredine. Taj prioritet daje u fizičkoj nameni prostora na području arheološkog nalazišta prednost prirodnim odlikama predela, odnosno opštekorisnim funkcijama šuma i ograničenoj, pretežno tradicionalnoj poljoprivredi, uz minimalno povećanje građevinskog zemljišta, posebno u bližem okruženju nalazišta. U zoni III stepena zaštite zastupljen je najveći deo građevinskog zemljišta (posebno u postojećim naseljima i pod objektima infrastrukture), a u zaštitnoj zoni prostor je fizički dominantno namenjen intenzivnijim aktivnostima šumarstva i poljoprivrede. Planirana fizička namena prostora podrazumeva sledeće odredbe:

a) Postojeće građevinsko zemljište na području Plana biće povećano za 28,82% i zauzimaće ukupno 262,4 hektara, najvećim delom u pojasu duž Crnog Timoka, u zoni III stepena zaštite područja arheološkog nalazišta. U ovom pojasu se predviđa proširenje građevinskog područja Gamzigradske Banje (za 20 hektara), izgradnja 6 novih, manjih smeštajnih kompleksa, novih punktova, novih saobraćajnica i dr. U zoni I stepena zaštite i zoni sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena, građevinsko zemljište biće u funkciji samo najneophodnijih sadržaja zaštite i prezentacije arheološkog nalazišta i zauzimaće tek 1,14% prostora zone I stepena zaštite (uključujući i površine utvrđene carske palate i sakralnog kompleksa na Maguri), odnosno 1,08% prostora zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena.

b) Šume i šumsko zemljište na području Plana nalaze se pretežno u višim pojasevima severnog dela KO Zvezdan i zapadnog dela KO Gamzigrad, kao i u okviru površina zone sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena. Manje grupacije postojeće i planirane šume biće sadržane u sklopu uređenja predela zone

I stepena zaštite i zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena. Ukupna postojeća šumovitost područja Plana (oko 30,0%) biće povećana za 175 hektara (ili za 3,43% površine područja), pošumljavanjem autohtonim sastojinama. Pritom će se šumske površine u zoni I stepena zaštite povećati za 110%, u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena za 10,53%, u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena za 11,11% i u zoni zaštite III stepena i zaštitnoj zoni za 10,74%, odnosno ukupno za 11,44%. U odnosu na zone zaštite područja arheološkog nalazišta, šume područja su diferencirane na zaštitne, ili šume posebne namene (sa dominantnim opšte-korisnim funkcijama) u zoni I stepena zaštite i zonama sa prelaznim režimom zaštite II.1 i II.2 stepena, odnosno na ekonomsko-zaštitne šume u zoni III stepena zaštite i zaštitnoj zoni arheološkog nalazišta.

v) Poljoprivredno zemljište zauzima sve površine područja Plana van šuma i građevinskog zemljišta. Ukupno poljoprivredno zemljište područja Plana, u odnosu na postojeće, planski će se smanjiti za 6,94% u korist novih šuma (za 5,20%, pretežno na pašnjacima i delom na livadama) i novog građevinskog zemljišta (za 1,74%, na livadama i drugom obradivom zemljištu). Poljoprivredno zemljište će, po sadržaju i intenzitetu korišćenja za poljoprivredu, biti strogo diferencirano po zonama zaštite arheološkog nalazišta, dok će se u zaštitnoj zoni arheološkog nalazišta koristiti bez posebnih ograničenja. U okviru zone I stepena zaštite, na 148,5 hektara predviđeni su samo pašnjaci i prirodne livade za ekstenzivno korišćenje, a u zonama sa prelaznim režimom zaštite II.1 i II.2 stepena odvijaće se pretežno ekstenzivno ratarstvo i stočarstvo na postojećim parcelama. Na slobodnim površinama doline Timoka i njegovih pritoka u zoni III stepena zaštite predviđeno je intenzivnije povrtarstvo. U okviru pobrđa zaštitne zone, planirani su intenzivniji oblici brdskog ratarstva, voćarstva i stočarstva.

Bilans površina fizičke namene područja Plana i arheološkog nalazišta po zonama zaštite ustanovljen je digitalnim planimerisanjem u okviru zvaničnih podataka Katastra po katastarskim opštinama (Geodetska uprava SO Zaječar) i prikazan je na Tabeli 2.

3.2.2. Funkcijski zoning prostora u odnosu na režime zaštite (Referalna karta 2)

Koncept funkcijske namene područja Plana, kao zoninga aktivnosti na osnovnoj fizičkoj nameni prostora, zasnovan je na ukupnim prirodnim i stvorenim potencijalima, uz prioritetno poštovanje zahteva zaštite i kulturološkog korišćenja kulturne baštine, prirode, prirodnih vrednosti i životne sredine. Funkcijski zoning utvrđen je po funkcijama, čije odvijanje je predviđeno preko fizičkih namena prostora (građevinsko zemljište, šume i poljoprivredno zemljište), u odnosu na režime zaštite arheološkog nalazišta. Funkcijske zone se međusobno preklapaju i obuhvataju:

– kulturološku zonu – očuvanje, revitalizacija, zaštita i kulturološko korišćenje objekata arheološke i spomeničke baštine, prirode i prirodnih vrednosti (istraživanje, konzervacija, restauracija, edukacija, prezentacija javnosti, kulturne manifestacije), posebno u okviru zone I stepena zaštite, zatim u zonama II.1 i II.2 stepena zaštite, kao i na pojedinačnim nalazištima, objektima i u naseljima na ostalim delovima područja Plana;

– zonu turizma i rekreacije – posebno kulturološki turizam na objektima kulturne baštine i u oviru kulturno-rekreativnih punktova, banjski – zdravstveni i rekreativni turizam, sportsko-rekreativni turizam i seoski turizam u Gamzigradskoj Banji, Gamzigradu i Zvezdanu, u novim smeštajnim kompleksima, u okviru sportsko-rekreativnih punktova i ponude u prostoru Crnog Timoka, kao i na drugim prostorima područja Plana, za stacionarnu, izletničku i tranzitnu klijentelu;

– zonu aktivnosti komplementarnih zaštiti kulturne baštine i prirode, kao i turizmu – lovstvo (u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena, u delovima zone III stepena zaštite i u zaštitnoj zoni), sportski ribolov (na Crnom Timoku), sakupljanje divljih plodova, lekovitog i aromatičnog bilja, (u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena, u delovima zone III stepena zaštite i u zaštitnoj zoni), vodoprivreda (na Crnom Timoku i ograničeno na lokalnim izvorištima i vodotocima van zone I stepena zaštite), energetika (proizvodnja čiste, obnovljive energije od sunca, vetra, vode i biomase, u zoni III stepena zaštite i u zaštitnoj zoni) i mala privreda (domaća radinost u banjskom i seoskom turizmu, proizvodno – etno i savremeno zanatstvo i domaća radinost u naseljima područja);

– zonu antropogenog pojasa duž Crnog Timoka, kao prostor u kome se preklapaju sve tri prethodne funkcijske zone I koncentrišu najznačajnije razvojne aktivnosti i fizičke strukture područja Plana (proizvodne aktivnosti područja, postojeća naselja, planirani kompleksi i punktovi, saobraćaj i tehnička infrastruktura); prostor antropogenog pojasa zahvata oko 950 hektara, od čega oko 259 u KO Gamzigrad i oko 691 u KO Zvezdan. Veći deo ovog prostora je u režimu III stepena zaštite područja arheološkog nalazišta (oko 730 hektara, od toga u KO Gamzigrad 259 i u KO Zvezdan 471), a manji deo u zaštitnoj zoni (oko 220 hektara, sve u KO Zvezdan).

3.3. Program i plan organizacije prostora i saobraćaja

Program i plan organizacije prostora i saobraćaja na području Plana koncipirani su na opredeljenjima za očuvanje, revitalizaciju i kulturološko korišćenje kulturne baštine svetskog značaja, uz adekvatno očuvanje, unapređenje i zaštitu okružujuće prirode, prirodnih vrednosti i životne sredine, u kontekstu održivog razvoja stanovništva i aktivnosti, odnosno uređenja teritorije, postojećih naselja i planiranih novih naseljskih sadržaja. Koncept je zasnovan na potencijalu lokalnog stanovništva (uz novo naseljavanje) i na raspoloživim prirodnim i stvorenim potencijalima područja, uz neposrednu korekciju režimima zaštite arheološkog nalazišta, prirode i životne sredine.

Na osnovu ciljeva, istraživanja i projekcija u granskim prilozima Analitičko-dokumentacione osnove Plana, koncipirani su dugoročni program i plan razvoja i organizacije aktivnosti i fizičkih sadržaja suprastrukture i saobraćaja na području Plana. Za postojeća naselja daje se i programirani broj stanovnika.

3.3.1. Dugoročni program turističkih ležaja, sadržaja suprastrukture, dnevnih izletnika i zaposlenih

Dugoročnim programom razvoja aktivnosti i izgradnje suprastrukture (bez utvrđenog vremenskog horizonta), planirani su sledeći sadržaji graničnog (maksimalnog) kapaciteta na području Plana po zonama zaštite arheološkog nalazišta:

1. Zona I stepena zaštite

1.1. Punkt kulturoloških sadržaja unutar utvrđenja carske palate

– muzejski prostori (depo i postavke eksponata u zatvorenom i na otvorenom prostoru), službene prostorije (za kustosa, istraživače i u funkciji letnje pozornice), prihvat posetilaca (prodaja prospekata, brošura, suvenira i dr., javna česma i sanitarni čvor)

– montažno-demontažna letnja pozornica sa 300 mesta (alternativno na lokaciji van zidina ispred istočne kapije), sa podzemnim depoom za elemente pozornice

– dozvoljen broj jednovremenih izletnika u zoni I stepena zaštite – 300

– zaposlenih – ukupno 15, od toga 8 stalno i 7 sezonski

2. Zona sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena

2.1. Punkt zapadnog parkirališta-terminala na ulazu u zonu I stepena zaštite

– parking za autobuse i putnička vozila, terminal – okretnica internog saobraćaja na ivici zone I stepena zaštite, prihvat posetilaca (prodaja brze hrane i osvežavajućih pića, sanitarni čvor, javna česma), službene prostorije (biletarnica, informacije, prostorije za vodiče i tehničko osoblje), sa nadstrešnicama i zelenilom, površina građevinske parcele 0,6 hektara

– jednovremenih izletnika – do 450

– zaposlenih – ukupno 15, od toga 8 stalno i 7 sezonski

2.2. Punkt istočnog parkirališta-terminala na ulazu u zonu I stepena zaštite

– parking za autobuse i putnička vozila, terminal – okretnica internog saobraćaja na ivici zone I stepena zaštite, prihvat posetilaca (prodaja brze hrane i osvežavajućih pića, sanitarni čvor, javna česma), službene prostorije (biletarnica, informacije, prostorije za vodiče i tehničko osoblje), sa nadstrešnicama i zelenilom, površina građevinske parcele 0,4 hektara

– jednovremenih izletnika – do 300

– zaposlenih – ukupno 10, od toga 5 stalno i 5 sezonski

2.3. Punkt „Rimski majdan"

– u majdanu: tradicionalno vađenje kamena za potrebe konzervacije i restauracije arheološkog nalazišta; vajarska kolonija, sa radnim prostorijama, prostorijama za dnevni boravak, otvorenim amfiteatrom sa 100 mesta i sanitarnim čvorom

– ispred majdana: parking za putničke automobile, autobus i teretna vozila, površina građevinske parcele 0,3 hektara

– jednovremenih izletnika – do 100

– zaposlenih – ukupno 6, od toga 3 stalno i 3 sezonski

U okviru zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena na pogodnoj lokaciji, zaklonjenoj od carske palate, moguće je organizovati manji službeno-kulturološki punkt u funkciji Srpske akademije nauka i umetnosti – Odeljenje za arheologiju i Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture (prostorije za rad, lagerovanje arheološkog i drugog materijala, dnevni boravak i službeni smeštaj), u vidu male grupacije etno-objekata. U okviru zone II.1 stepena zadržavaju se postojeće bačija Gamzigrada.

3. Zona sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena

Predviđena je bez novih stanovnika (sem postojećih stanovnika – korisnika bačija Gamzigrada) i novih sadržaja suprastrukture, sa kapacitetom prostora od 500 jednovremenih izletnika.

4. Zona III stepena zaštite (antropogeni pojas duž Crnog Timoka)

4.1. Gamzigradska Banja, površina građevinskog područja oko 54,0 hektara

– Planiranih stalnih stanovnika – 500 (u oko 170 domaćinstava)

– Turističkih ležaja – ukupno 2.000 (1.254 postojeća i 746 novih), od toga:

– 250 u Zavodu za specijalizovanu rehabilitaciju (214 postojećih i 36 novih),

– 300 u hotelu i hotelskim depandansima (180 postojećih i 120 novih),

– 300 u apartmanskim vilama (sve novo, prosečno sa 20 ležaja po vili),

– 150 u odmaralištima (100 postojećih i 50 novih),

– 900 u vikend kućama (700 postojećih i 200 novih),

– 100 u privatnom smeštaju (60 postojećih i 40 novih).

– Jednovremenih dnevnih izletnika – optimalno 1.000

– Zaposlenih – ukupno 360, od toga 180 stalno i 180 sezonski

– Sportsko-rekreativni sadržaji – univerzalna sportska hala sa gledalištem od 500 mesta, zatvoreni olimpiski bazen sa gledalištem od 300 mesta i kuglanom, glavni fudbalski teren sa gledalištem od 500 mesta i pomoćni fudbalski teren, dva kombinovana terena za rukomet, košarku i odbojku (preko zime na jednom terenu osvetljeno veštačko klizalište) sa gledalištem od 300 mesta, 4 teniska terena, mini-golf, dečija igrališta, terminal jahača i biciklista, trim staza i mala hidroakumulacija sa plažom na Timoku

– Sadržaji javnih službi – trgovina (samoposluga, manji tržni centar sa pijacom, prodavnica sportske opreme i odeće, knjižara dr.), ugostiteljstvo (nacionalni restoran, restoran sa samoposluživanjem, kafei, mlečni restoran, poslastičarnica i dr.), servisi (uslužni, zanatsko-tehnički i dr.), zdravstvo (u okviru dopunjenog Zavoda za specijalizovanu rehabilitaciju), vrtić (za domaću decu i decu gostiju), kultura (univerzalna sala i otvorena letnja pozornica sa gledalištima od po 500 mesta, biblioteka, umetnička galerija i dr.), administracija (mesna zajednica, uprava Banje, turistička organizacija, ispostava banke i dr.).

4.2. Gamzigrad, površina građevinskog područja oko 37,2 hektara

– Planiranih stalnih stanovnika – 1.000 (u oko 250 domaćinstava)

– Turističkih ležaja – ukupno 300, od toga

– 200 u privatnom smeštaju, uz adaptaciju,

– 100 u pansionskim kućama (rekonstruisanim i novim).

– Jednovremenih dnevnih izletnika – optimalno 300

– Zaposlenih – ukupno 100, od toga 80 stalno i 20 sezonski

– Sadržaji javnih službi – trgovina (prodavnice mešovite robe, etno-proizvoda i suvenira, poljoprivredna apoteka i dr.), ugostiteljstvo (etno-gostionice, kafei i dr.), servisi (veterinarska stanica, servis poljoprivredne mehanizacije, zanatsko-uslužni servisi i dr.), zdravstvo (ambulanta), školstvo (četvorogodišnja osnovna škola za Gamzigrad i Gamzigradsku Banju, sa terenom za male sportove), kultura (dom kulture sa salom od 300 mesta, bibliotekom, prostorijama za kulturno-umetničko društvo i dr.).

4.3. Zvezdan, površina građevinskog područja oko 90,8 hektara

– Planiranih stalnih stanovnika – 2.000 (u oko 660 domaćinstava)

– Turističkih ležaja – ukupno 600, od toga

– 400 u privatnom smeštaju, uz adaptaciju,

– 200 u pansionskim kućama (rekonstruisanim i novim).

– Jednovremenih dnevnih izletnika – optimalno 450

– Zaposlenih – ukupno 200, od toga 160 stalno i 40 sezonski

– Sportsko-rekreativni sadržaji – mala hidroakumulacija sa plažom, dva kombinovana terena za rukomet/mali fudbal, košarku i odbojku, dečija igrališta, mali etno-lokali i sanitarni čvor

– Sadržaji javnih službi – trgovina (prodavnice mešovite robe, etno-proizvoda i suvenira, poljoprivredna apoteka i dr.), ugostiteljstvo (etno-gostionice, kafei i dr.), servisi (veterinarska stanica, auto servis i servis poljoprivredne mehanizacije, zanatsko-uslužni servisi i dr.), zdravstvo (zdravstvena stanica), socijalna zaštita (dečiji vrtić i obdanište), školstvo (osmogodišnja škola za Zvezdan, kao i za stariju decu iz Gamzigrada i Gamzigradske Banje, sa sportkom salom i terenom za male sportove), kultura (dom kulture sa salom od 500 mesta, bibliotekom, prostorijama za kulturno-umetničko društvo i dr., kao i etno-kulturni punkt)

4.4. Omladinsko-dečiji kompleks, površina građevinske parcele 3,0 hektara (2,25+0,75 hektara)

– Turističkih ležaja – ukupno 200 (150+50), od toga

– 50 u novom, zasebnom omladinskom odmaralištu,

– 100 u novom, zasebnom omladinskom kampu (sa 50 šatora),

– 50 u novom, zasebnom dečijem odmaralištu.

– Jednovremenih dnevnih izletnika – optimalno 100 (75+25)

– Zaposlenih – ukupno 20, od toga 10 stalno i 10 sezonski

– Sportsko-rekreativni i kulturno-zabavni sadržaji – za omladince: letnja pozornica sa 100 sedišta, kombinovani teren za rukomet/mali fudbal, košarku i odbojku i uređen parkovski prostor; za decu: dečiji zabavni park sa uređenim zelenilom

4.5. Komercijalni kompleks za pripremu sportista, površina građevinske parcele 2,0 hektara

– Turističkih ležaja – ukupno 50 u novom motelu, sa naglašenim pratećim sadržajem (dnevni boravak, bilijar, sauna, masaža i dr.)

– Jednovremenih dnevnih izletnika – optimalno 50

– Zaposlenih – ukupno 15, od toga 8 stalno i 7 sezonski

– Sportsko-rekreativni sadržaji – sala za male sportove, sa teretanom i pratećim prostorijama, 2 fudbalska igrališta, 2 kombinovana terena za rukomet/mali fudbal, košarku i odbojku, trim staza i uređen parkovski prostor

4.6. Ugostiteljsko-trgovački etno-kompleks „Gradište", površina građevinske parcele oko 1,0 hektar

– Turističkih ležaja – ukupno 50 u novom pansionu

– Jednovremenih dnevnih izletnika – optimalno 300

– Zaposlenih – ukupno 20, od toga 10 stalno i 10 sezonski

– Ugostiteljski, trgovački i rekreativni sadržaji – etno-restoran sa 200 mesta, etno kiosci za brzu hranu i napitke; prodaja etno-proizvoda (hrana, piće, lekovito bilje, odevni, kućni i ukrasni predmeti, suveniri i dr.) u zatvorenim objektima i pod nadstrešnicama; dečije igralište i uređen parkovski prostor

4.7. Turistički kompleks iznad Zvezdana, površina građevinske parcele 3,0 hektara

– Turističkih ležaja – ukupno 250, od toga

– 50 u novom motelu,

– 200 u apartmanskim vilama (10-20 objekata sa 10-20 ležaja).

– Jednovremenih dnevnih izletnika – optimalno 100

– Zaposlenih – ukupno 30, od toga 15 stalno i 15 sezonski

– Sportsko-rekreativni sadržaji – kombinovani teren za rukomet/mali fudbal, košarku i odbojku, mini-golf, dečija igrališta i uređen parkovski prostor

– Sadržaji javnih službi – prodavnica mešovite robe, etno-proizvoda i suvenira, etno-restoran, kafe i dr.

4.8. Vikend naselje „Krivul", površina građevinskog područja oko 3,5 hektara

– Turističkih ležaja – ukupno 200 u 50 vikend kuća

– Jednovremenih dnevnih izletnika – optimalno 60

– Zaposlenih – ukupno 10, od toga 5 stalno i 5 sezonski

– Sadržaji javnih službi – prodavnica mešovite robe, etno-restoran, kafe i dr.

4.9. Stambeno/vikend naselje „Đula", površina građevinskog područja oko 4,5 hektara

– Novih stalnih stanovnika – 100 (u 25 – 30 domaćinstava)

– Turističkih ležaja – ukupno 100 u 25 vikend kuća

– Jednovremenih dnevnih izletnika – optimalno 30

– Zaposlenih – ukupno 6, od toga 3 stalno i 3 sezonski

– Sadržaji javnih službi – prodavnica mešovite robe, etno-restoran, kafe i dr.

4.10. Grupacija kulturno-rekreativnih komercijalno-socijalnih klubova u zaleđu plaže planirane gornje hidroakumulacije na Crnom Timoku, površina građevinske parcele 0,2 hektara

– Sadržaji suprastrukture – mali punktovi arheološkog kluba, etno-kluba, ekološkog kluba, omladinskog i dečijeg kluba (sa ponudom u širem prostoru područja Plana)

– Jednovremenih dnevnih izletnika – optimalno 150

– Zaposlenih – ukupno 15, sve sezonski

4.11. Grupacija sportsko-rekreativnih komercijalnih klubova u zaleđu plaže planirane donje hidroakumulacije na Crnom Timoku, površina građevinske parcele 0,2 hektara

– Sadržaji suprastrukture – mali punktovi plivačkog, kajakaškog, ribolovačkog, konjičkog i biciklističkog kluba, sa ponudom u prostoru – delom plaže sa splavovima i opremom za plivanje i kajakaštvo i sa ribolovnim poligonom, koralom za konje, kao i sa biciklističkim poligonom

– Jednovremenih dnevnih izletnika – optimalno 150

– Zaposlenih – ukupno 15, sve sezonski

4.12. Planirana gornja hidroakumulacija u koritu Crnog Timoka (uz omladinsko-dečiji kompleks), površina parcele plaže 0,3 hektara

– Sportsko-rekreativni sadržaji – hidroakumulacija, peščana plaža, splavovi, kombinovano igralište za rukomet/mali fudbal, košarku i odbojku, igrališta za odbojku na pesku, kiosci za brzu hranu i napitke, tuševi i sanitarni objekt

– Jednovremenih dnevnih izletnika – optimalno 400

– Zaposlenih – ukupno 10, sve sezonski 4.13. Planirana donja hidroakumulacija u koritu Crnog Timoka (kod vikend naselja „Krivul"), površina parcele plaže 0,3 hektara

– Sportsko-rekreativni sadržaji – hidroakumulacija, peščana plaža, splavovi, kombinovano igralište za rukomet/mali fudbal, košarku i odbojku, igrališta za odbojku na pesku, kiosci za brzu hranu i napitke, tuševi i sanitarni objekt

– Jednovremenih dnevnih izletnika – optimalno 400

– Zaposlenih – ukupno 10, sve sezonski

4.14. Sportsko strelište ispod brane planirane donje akumulacije na Crnom Timoku, površina parcele 0,3 hektara

– Sportski sadržaji – otvoreni objekti za gađanje iz vazdušnog oružja i za streličarstvo

– Jednovremenih dnevnih izletnika – optimalno 100

– Zaposlenih – ukupno 3, sve sezonski

Rekapitulacija stanovnika, turističkih ležaja, dnevnih izletnika i zaposlenih na području arheološkog nalazišta prikazana je na tabeli 3.

Tabela 3. Stanovnici, turistički ležaji, dnevni izletnici i zaposleni na području arheološkog nalazišta

5. Zaštitna zona arheološkog nalazišta

U zaštitnoj zoni područja arheološkog nalazišta nisu predviđeni novi stalni stanovnici ni sadržaji suprastrukture. Na delu zaštitne zone u okviru KO Gamzigrad (kao i na manjim delovima površina zona sa prelaznim režimom zaštite II.1 i II.2 stepena u okviru iste KO) zadržaće se postojeće bačije naselja Gamzigrad, u postojećoj funkciji stočarstva i planiranoj funkciji seoskog turizma. Broj stanovnika bačija obuhvaćen je ukupnim brojem stanovnika Gamzigrada. U zaštitnoj zoni moguća je izgradnja objekata u funkciji poljoprivrede, uz poštovanje sanitarno-tehničkih propisa.

3.3.2. Dugoročni program saobraćaja na području Plana

Dugoročnim programom saobraćaja, na području Plana predviđaju se sledeći sadržaji drumskih i ostalih saobraćajnica, po zonama zaštite arheološkog nalazišta:

1. Izgradnja južne magistralne obilaznice Zvezdana i Zaječara (M-5) kroz zonu III stepena zaštite (antropogeni pojas duž Timoka), od planirane petlje ukrštanja sa regionalnim putem R-105b, do izlaska iz područja Plana, ukupne dužine od oko 4.200 m, sa širinom kolovoza od 7.0 m. U odnosu na projektovanu trasu obilaznice od km 0+000 do km 19+920, sa petljom na km 0+600 i ulaskom u tunel „Zvezdan" dužine 460 m na km 0+820 (Institut za puteve Beograd, Zavod za projektovanje „Trasa"), trasa po ovom Planu je pomerena prema severoistoku, zbog granice zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena i lokacije planiranog turističkog naselja iznad Zvezdana. Ova trasa takođe podrazumeva tunel ispod severnog dela Magure, okvirne dužine od oko 300 m.

2. Rekonstrukcija postojećeg regionalnog puta R-105b kroz zonu sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena i kroz zonu III stepena zaštite (antropogeni pojas duž Timoka), od odvojka sa postojećeg magistralnog puta na severozapadnom ulazu u područje Plana, do spoja sa magistralnim putem M-5 severozapadno od Zvezdana, u dužini od oko 5.500 m, sa širinom kolovoza od 6,0 m i izgradnja petlje na ukrštanju ovog puta sa postojećim magistralnim putem severozapadno od Zvezdana. Do izgradnje ove petlje, izvršiće se rekonstrukcija postojeće raskrsnice sa magistralnim putem (u nivou).

3. Izgradnja deonice regionalnog puta u zoni III stepena zaštite (antropogeni pojas duž Timoka), od planirane petlje sa postojećim magistralnim putem M-5 do ponovnog spoja sa postojećom trasom magistralnog, odnosno predviđenog regionalnog puta, severozapadno od ulaza u Zvezdan, ukupne dužine od oko 600 m, sa širinom kolovoza od 6,0 m.

4. Izgradnja nove severne regionalne obilaznice po GUP-u Zaječara u zoni III stepena zaštite (antropogeni pojas duž Timoka) i manjim delom kroz zonu sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena, od odvojka sa postojećeg magistralnog – predviđenog regionalnog puta na severozapadnom ulazu u Zvezdan, do izlaska iz područja Plana, sa novim mostom preko Timoka, ukupne dužine od oko 2.900 m, sa širinom kolovoza od 6,0 m.

5. Izgradnja internog lokalnog kolskog puta u zoni I stepena zaštite, pod posebnim režimom korišćenja, sa okretnicama kod zapadnog i istočnog parkinga-terminala na ulazima u zonu

I stepena zaštite – za komuniciranje unutar zone, radi prezentacije glavnih arheoloških nalazišta, dužine od oko 2.100 m, sa širinom kolovoza od 5,5 m.

6. Rekonstrukcija postojećeg lokalnog puta od odvojka sa regionalnog puta R-105b do zapadnog parkirališta-terminala na ulazu u zonu I stepena zaštite, kroz zonu sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena, dužine od oko 1.100 m, sa širinom kolovoza od 5,5 m.

7. Izgradnja lokalnog puta od zapadnog parkirališta-terminala, kroz zonu sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena (većim delom po spoljnom obodu zone I stepena zaštite) i kroz zonu III stepena zaštite (antropogeni pojas duž Timoka), preko istočnog parkirališta-terminala do Zvezdana, ukupne dužine od oko 3.100 m, sa širinom kolovoza od 5,5 m.

8. Izgradnja lokalnog puta od novog lokalnog puta po obodu zone I stepena zaštite do „Rimskog majdana" u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena, ukupne dužine od oko 1.400 m, sa širinom kolovoza od 5,5 m.

9. Izgradnja lokalnog puta od raskrsnice lokalnog puta za utvrđenu carsku palatu sa regionalnim putem R-105b do magistralnog puta M-5, kroz zonu sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena i zonu III stepena zaštite (antropogeni pojas duž Timoka) ukupne dužine od oko 700 m, sa širinom kolovoza od 5,5 m.

10. Izgradnja istočne lokalne obilaznice Zvezdana, od odvojka sa nove severne regionalne obilaznice na severnom obodu Zvezdana, do izlaska iz područja Plana, kroz zonu III stepena zaštite (antropogeni pojas duž Timoka), ukupne dužine od oko 1.000 m, sa širinom kolovoza od 5,5 m.

11. Izgradnja lokalnog puta od Zvezdana do planiranog stambeno-vikend naselja „Đula", kroz zonu III stepena zaštite (antropogeni pojas duž Timoka), ukupne dužine od oko 1.100 m, sa širinom kolovoza od 5,0 m.

12. Izgradnja lokalnog puta od postojećeg magistralnog puta na lokalitetu „Gradište" do planiranog vikend naselja „Krivul, kroz zonu III stepena zaštite (antropogeni pojas duž Timoka), ukupne dužine od oko 600 m, sa širinom kolovoza od 5,0 m.

13. Izgradnja lokalnog puta od raskrsnice regionalnog puta sa postojećim lokalnim putem na severnom obodu Gamzigrada, do planiranog kompleksa za pripremu sportista, sa novim mostom preko Crnog Timoka, kroz zonu III stepena zaštite (antropogeni pojas duž Timoka), ukupne dužine od oko 500 m, sa širinom kolovoza od 5,0 m.

14. Izgradnja lokalnog puta od petlje za Gamzigradsku Banju na postojećem magistralnom putu, mostom preko ustave planirane gornje hidroakumulacije, do planiranog omladinsko-dečijeg kompleksa, kao i lokalnog puta od postojeće HE „Gamzigrad" do spoja sa planiranim lokalnim putem ispred omladinsko-dečijeg kompleksa, kroz zonu III stepena zaštite (antropogeni pojas duž Timoka), ukupne dužine od oko 1.700 m, sa širinom kolovoza od 5,5 m.

15. Izgradnja sledećih javnih parkinga: na zapadnom parkiralištu-terminalu za 100 putničkih vozila i 10 autobusa; na istočnom parkiralištu-terminalu za 50 putničkih vozila i 5 autobusa; ispred „Rimskog majdana" za 25 putničkih vozila, 2 autobusa i 2 teretna vozila; u Gamzigradskoj Banji za 500 putničkih vozila i 30 autobusa; u Gamzigradu za 50 putničkih vozila i 3 autobusa; u Zvezdanu za 75 putničkih vozila i 5 autobusa; za potrebe omladinsko-dečijeg kompleksa na planiranom lokalnom putu na levoj obali Timoka ispod vijadukta, za 30 putničkih vozila i 4 autobusa; u kompleksu za pripremu sportista za 20 putničkih vozila i 2 autobusa; u ugostiteljsko-trgovačkom etno-kompleksu „Gradište", za 70 putničkih vozila i 5 autobusa; u turističkom kompleksu iznad Zvezdana, za 60 putničkih vozila i 4 autobusa; uz javne sadržaje vikend naselja „Krivul" i stambeno/vikend naselja „Đula", za po 10 putničkih vozila, ukupno 20 putničkih vozila – ukupno za 1.000 putničkih vozila i 70 autobusa. Predviđena je i izgradnja autobuske stanice u Gamzigradskoj Banji sa 5 perona.

16. Rekonstrukcija nasipa napuštene pruge uskog koloseka u turistički put, postojećom trasom od ulaska u područje Plana iz pravca Zaječara, do tačke severno od planiranog omladinsko-dečijeg kompleksa, kroz zonu III stepena zaštite (antropogeni pojas duž Timoka), ukupne dužine od oko 7.500 m i širine od 4,5 m; a odatle izgradnja nove trase turističkog puta preko novog mosta na Timoku, preko mosta na ustavi planirane gornje hidroakumulacije, ispod postojećeg vijadukta do Gamzigradske Banje i dalje levom obalom Timoka, uz magistralni put pored planiranog kompleksa za pripremu sportista i planiranog kompleksa „Gradište" (odakle se odvaja krak do zapadnog parkirališta-terminala i dalje ispod mosta/propusta magistralnog puta na Seliškom potoku do ponovnog spoja sa turističkim putem na trasi napuštene pruge uskog koloseka), kroz zonu III stepena zaštite (antropogeni pojas duž Timoka) i delom kroz zonu sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena, ukupne dužine od oko 7.700 m i širine od 4,5 m.

17. Izgradnja izletničkih staza za kretanje pešaka, jahača, planinskih bicikala i delom džipova – grebenskih, panoramskih, radijalnih, dolinskih i veznih, pretežno na trasama postojećih poljskih puteva i staza, kroz celo područje Plana i bližeg okruženja, ukupne dužine od oko 91,5 km i širine od 2 m (za džipove od 3 m).

Rekapitulacija rekonstrukcije i izgradnje saobraćajnica i staza na području Plana i području arheološkog nalazišta po zonama zaštite data je na tabeli 5.

3.3.3. Plan dugoročne organizacije prostora i saobraćaja

(Referalna karta 3)

Organizacija prostora i saobraćaja na području Plana predodređena je prioritetnim aktivnostima očuvanja, revitalizacije, zaštite i kulturološkog korišćenja nepokretnih kulturnih dobara, prirode, prirodnih vrednosti i životne sredine, aktivnostima turizma i rekreacije, komplementarnim aktivnostima, postojećim naseljima i saobraćajnicama. Koncept organizacije prostora i saobraćaja diferenciran je po zonama zaštite područja arheološkog nalazišta i njegovom fizičkom i funkcijskom zoningu.

Prostor zone I stepena zaštite arheološkog nalazišta, s obzirom na dispoziciju glavnih kulturnih dobara, biće organizovan za prezentaciju dobara u dve zasebne grupacije: a) grupaciji utvrđene carske palate sa 6 manjih nalazišta (pet antičkih građevina i spratna antička žitnica, udaljeni 50–400 m od utvrđenja) i b) grupaciji sakralnog kompleksa na Maguri sa 6 manjih nalazišta (deo trase antičkog puta, tetrapilon, dve antičke građevine, sakralni kompleks – mauzoleji Galerija i Romule sa tumulima i antički zid, udaljeni 100–600 m od središta sakralnog kompleksa).

Potrebe posetilaca u pogledu lakog i brzog saobraćajnog pristupa, informisanja, bezbednosti, zaklona od nevremena, sanitarnih prostorija, kupovine prospekata, suvenira i dr., kao i pre daha, kako tokom i posle obilaska nalazišta, tako i za vreme manifestacija, zadovoljiće se u punktu kulturoloških sadržaja unutar utvrđenja carske palate (po programu i projektu Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture), na odmorištima uz staze (kao i na parkiralištima-terminalima na saobraćajnim ulazima u zonu I stepena zaštite, u okviru zone sa prelaznim režimom II.1 stepena).

Punkt kulturoloških sadržaja biće smešten u kulama mlađeg utvrđenja, a delom na ukopanom i otvorenom prostoru unutar utvrđenja. Sem sadržaja ovog punkta, u zoni I stepena zaštite nisu predviđeni drugi objekti suprastrukture, a svi postojeći stambeni i privredni objekti biće uklonjeni.

Unutar zidina carske palate (alternativno van zidina, pred istočnom kapijom), biće omogućeno organizovanje kulturnih manifestacija na otvorenom prostoru (koncerti, recitali, pozorišne predstave, bioskopske i holografske predstave i dr.), postavljanjem montažne bine i gledališta (koji bi se posle predstave obavezno uklanjala i lagerovala u podzemnom skladištu uz spoljne zidine utvrđenja kod istočne kapije).

Višenamenske staze za pešake, planinske bicikliste i jahače u zoni I stepena zaštite planirane su za pristup glavnim grupacijama i pojedinčnim lokalitetima nalazišta. Uz ove staze predviđena su odmorišta za predah posetilaca, tokom i posle razgledanja nalazišta, sa visokim hladovitim zelenilom, nadstrešnicama i sedištima, u čijoj izgradnji će biti korišćeni prirodni materijali.

Službena kolska saobraćajnica sa posebnim režimom javnog saobraćanja između zapadnog i istočnog parkirališta-terminala (odnosno za povezivanje utvrđene carske palate i kompleksa na Maguri) predviđena je za kolektivni prevoz prigodnim električnim turističkim vozilom, kao i zaprežnim vozilima.

Prostor zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena organizovan je tako da, zajedno sa prostorom zone I stepena zaštite u svom središtu, predstavlja funkcijsku celinu neposrednog predela arheološkog nalazišta. Zato će sve aktivnosti i sadržaji u ovoj zoni generalno biti podređene i prilagođene funkcijama glavnih nalazišta. U okviru zone biće organizovan rezervat za uzgoj divljači bezopasne za posetioce (srna, zec).

Zona će na otvorenom prostoru biti obuhvaćena izletničkim stazama, koje će, sa izletničkim stazama na vododelnicama unutar zone, formirati trasu prvog prstena panoramske izletničke staze, odakle će neposredno biti omogućeno sagledavanje glavnih nalazišta, u predelu kako je on približno izgledao u antičko doba carske palate. Pristup do prvog prstena panoramske staze, predviđen je spolja iz Gamzigrada i Zvezdana, kao i iz srednjeg dela antropogenog pojasa duž Crnog Timoka, a iznutra od carske palate, radijalnim stazama.

U funkciji saobraćajnog pristupa nalazištima unutar zone I stepena zaštite, u zoni prelaznog režima zaštite II.1 stepena, neposredno po obodu zone I stepena zaštite, predviđeni su punktovi zapadnog i istočnog parkirališta-terminala. To će biti saobraćajno-prihvatni punktovi sa parkinzima za putnička vozila i autobuse, objektima suprastrukture (za goste i službene potrebe) i parkovski uređenim prostorom Uz ove sadržaje (u okviru zone I stepena zaštite), predviđeni su okretnica i polazišta za električno vozilo i zaprežna vozila, sa parkiralištem za planinske bicikle i koralom za jahaće konje.

Lokalitet „Rimski majdan" na jugoistočnom delu zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena, na 1.500 m od carske palate, biće uređen kao specifičan kulturni punkt. Majdan predstavlja udubljenje veličine oko 0,5 hektara spolja obraslo u zelenilo i nevidljivo u predelu, sa uzanim ulazom u atraktivan prostor. Vađenje kamena za potrebe konzervacije i restauracije nalazišta biće nastavljeno na tradicionalni način (bez miniranja). Zbog blizine, majdan će se uključiti u manifestacije palate, a biće uređen kao stalna vajarska kolonija sa letnjom pozornicom i zatvorenim sadržajima u funkciji vajarske kolonije i manjih kulturno-zabavnih manifestacija. Do ulaza u majdan izgradiće se dvostrani prilaz lokalnim putem (od planiranog lokalnog puta po obodu zone I stepena zaštite) sa parkinzima i malim terminalom za zaprežna vozila, jahače i planinske bicikliste.

Zona sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena, na delu južno i zapadno od zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena, organizivana je kao zaštitna i funkcijska podrška celine predela arheološkog nalazišta. Sa zapadne i južne strane, granica ove zone obuhvaćena je trasom drugog prstena panoramske staze, koju povezuju produžene radijalne staze iz zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena.

Na svim izletničkim stazama južnog i zapadnog područja Plana (van zone I stepena zaštite) predviđena su prihvatna skloništa za piknik, predah i sklanjanje u slučaju prirodnih nepogoda (sa nadstrešnicama/zaklonima za ljude i konje, isključivo od kamena i drveta, sa uređenim vatrištima i sedištima). Mikrolokacije skloništa biće utvrđene posebnim projektom izletničkih staza. Ova skloništa i staze koristiće i lovci. Staze za džipove predviđene su najvećim delom po spoljnom obodu arheološkog nalazišta (van zona u I, II.1 i II.2 stepenu zaštite), u okviru zaštitne zone arheološkog nalazišta i samo manjim delom u zoni III stepena zaštite.

Postojećom deonicom lokalnog puta od raskrsnice sa regionalnim putem R-105b do ulaza u zonu I stepena zaštite i novom deonicom lokalnog puta od raskrsnice sa regionalnim putem R-105b do direktnog, najkraćeg spoja sa magistralnim putem M-5, biće ostvarena srednja, optimalna veza nalazišta sa glavnom saobraćajnicom područja, preko zapadnog parkirališta-terminala. Rekonstruisanom deonicom postojećeg regionalnog puta R-105b od raskrsnice sa lokalnim putem prema carskoj palati do spoja sa M-5 kod Gamzigradske Banje, kao i deonicom novog lokalnog puta od spoja sa M-5 u Zvezdanu preko istočnog parkirališta-terminala do zapadnog parkirališta-terminala, omogućiće se optimalna pristupačnost i turistička prezentacija nalazišta, kao i tranzitno turističko aktiviranje postojećih naselja – Gamzigradske Banje, Gamzigrada i Zvezdana u funkciji arheološkog nalazišta.

Uz uslov da se reguliše vodni režim, odnosno da se pošumljavanjem sliva i sistemom ustava obezbedi stalno prisustvo vode, Seliški potok će se urediti kao važan element predela arheološkog nalazišta.

Raniji porodični zaseoci, sada stalne i sezonske bačije, manjim delom u okviru zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena i većim delom u okviru zone sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena, kao i u zaštitnoj zoni, na jugozapadnom delu prirodnog amfiteatra na teritoriji KO Gamzigrad, sačuvaće se u pretežno izvornom obliku, uz neophodne radove na revitalizaciji i osnovnom komunalnom opremanju objekata i uređenju parcela. Postojeći objekti bačija u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena biće po potrebi dodatno ozelenjeni visokim autohtonim rastinjem (šumski lišćari ili voćke starinskih vrsta), što načelno važi i za objekte u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena. Postojeće bačije u zaštitnoj zoni tretiraće se slobodnije nego u zonama sa prelaznim režimom zaštite, uz moguću dogradnju i novogradnju objekata u funkciji stanovanja i proizvodnje na bačijama i u zasebnim poljoprivrednim celinama. U okviru planirane mreže izletničkih staza izgradiće se neophodna mreža lokalnih poljskih puteva sa makadamskim zastorom za povezivanje ovih bačija sa naseljem Gamzigrad. Sem funkcije poljoprivrede, bačije će biti uključene i u seoski turizam kao prihvatna svratišta na izletničkim stazama i manjim delom za turistički smeštaj u izvornom etno-ambijentu.

Razvoj stanovništva, proizvodnih i neproizvodnih aktivnosti i naselja na području Plana biće koncentrisan u antropogenom pojasu uz Crni Timok u zoni III stepena zaštite i manjim delom u zaštitnoj zoni. Najvećim prirodnim vrednostima i turističko-rekreativnim potencijalima raspolaže severozapadni deo ovog pojasa sa Gamzigradskom Banjom i velikim meandrima Crnog Timoka, a pojas se svojim srednjim delom direktno naslanja na zonu sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena.

Turistička i rekreativna ponuda u prostoru (van naselja) u antropogenom pojasu duž Timoka, organizovana je prema resursima i vrednostima Crnog Timoka, posebno njegovih velikih meandara u Gamzigradskoj klisuri, kao i šumovitih rečnih dolina. Tri velika meandra, od postojeće male hidroakumulacije za potrebe HA „Gamzigrad", nizvodno do srušenog mosta bivše pruge uskog koloseka na izlazu iz tunela, u ukupnoj dužini od oko 8 km rečnog toka, urediće se kao regionalna „akva zona", sa postojećom HA „Gamzigrad" i četiri nove male hidroakumulacije, sa transparentnim ustavama. Nova gornja hidroakumulacija dužine oko 1.000 m, formiraće se ustavom oko 500 m uzvodno od vijadukta magistralnog puta. Nova srednja hidroakumulacija dužine od oko 700 m predviđena je u okviru građevinskog područja Gamzigradske Banje, sa ustavom na oko 300 m uzvodno od oštre rečne krivine na jugoistočnom delu Banje. Nova donja hidroakumulacija dužine od oko 800 m formiraće se ustavom na mestu srušenog mosta bivše pruge uskog koloseka. Sve hidroakumulacije biće u koritu reke, koje će biti prošireno i produbljeno. Obalni pojasevi – aluvijalne zaravni kraj ovih hidroakumulacija, biće uređeni kao plaže sa neophodnim pratećim sadržajima.

U okviru dve veće zaravnjene površine „akva zone", u zaleđima plaža nove gornje i donje hidroakumulacije na desnoj obali Timoka, predviđeni su javni sadržaji, organizovani u vidu komercijalnih klubova, sa odgovarajućim manjim objektima i poligonima. U zaleđu plaže gornje hidroakumulacije, u blizini omladinsko-dečijeg kompleksa, predviđeni su kulturno-zabavni klubovi, a u zaleđu plaže donje nove hidroakumulacije sportsko-rekreativni klubovi (sa poligonima na delu obale ove akumulacije). Ove klubove kao javne, otvorene institucije osnivaće nevladine asocijacije i privatni preduzetnici za svoje članstvo (sa popustom) i za nečlanove (uz komercijalnu nadoknadu usluga). Klubovi će predstavljati glavne organizatore ponude u prostoru, kako u antropogenom pojasu duž Timoka, tako i u zaštitnoj zoni, a pod odgovarajućim uslovima i dela ponude u prostoru arheološkog nalazišta.

Duž većeg dela toka Crnog Timoka, van plaža i poligona klubova, biće uređene ribolovne staze, za propisani kapacitet ribolovaca, zavisno od ekološkog kapaciteta reke. Duž desne obale Timoka predviđena je dolinska višenamenska izletnička staza, na relaciji od ustave postojeće hidroakumulacije HE „Gamzigrad" do Zvezdana, distancirana od ribolovnih staza.

Postojeća naselja predstavljaće središta razvoja antropogenog pojasa duž Crnog Timoka i celog područja Plana. U pogledu turizma, rekreacije i banjskih funkcija, glavni centar područja biće u Gamzigradskoj Banji, a za komplementarne aktivnosti, status vodećeg naselja područja imaće Zvezdan.

Gamzigradska Banja će, u saradnji sa Zaječarom, biti glavni nosilac i organizator ukupne turističke ponude područja, a uz saradnju sa Gamzigradom, i formiranja izdvojenih novih turističko-rekreativnih kompleksa u funkcionalnom sastavu Banje. Razvijene balneološke funkcije na bazi termomineralne vode u Zavodu za specijalizovanu rehabilitaciju, danas osnovni medicinski motiv dolaska u Banju, zadržaće tu ulogu i ubuduće, uz potrebno kompletiranje aktivnosti i sadržaja. Prioriteti u domenu balneologije biće u boljoj zaštiti i korišćenju postojećih termomineralnih izvora u koritu Crnog Timoka, u obezbeđivanju novih količina termomineralne vode iz bušotina, kao i u dogradnji određenih sadržaja za zajedničke potrebe pacijenata u bloku Zavoda (posebno prostorije za relaksaciju i zabavu odraslih i dece, za posete pacijentima i dr.). Neposredno okruženje objekta Zavoda zaštitiće se od drugih oblika gradnje. Zbog prirode bolesti koje se u Zavodu leče, većina pacijenata je pokretna i uklopiva u banjsku sredinu, te će oni koristiti najveći deo sadržaja turističke i jedan deo rekreativne ponude Banje. Zavod će, zavisno od svojih kapaciteta, pružati zdravstvene usluge i zdravim gostima Banje (ambulanta sa prvom pomoći, preventivni pregledi, savetovalište, neke terapije i dr.). Zatvoreni bazen sa toplom vodom, uz prateće sadržaje koji postoje ili ih treba dograditi uz bazen (teretana, sauna, masaža), biće u određenim terminima otvoreni i za komercijalnu upotrebu od strane zdravih gostiju Banje, sa dužim korišćenjem u periodima smanjenog rada Zavoda, zbog čega će se izvršiti odgovarajuće adaptacije i dogradnje objekta Zavoda. Gamzigradska Banja biće matična institucija za budući mogući razvoj obližnjih potencijalnih banja u Nikoličevu (opština Zaječar) i Šarbanovcu (opština Bor).

Turističke i rekreativne aktivnosti Banje, usklađene sa njenim balneološkim funkcijama, obuhvatiće stacionarni, izletnički i tranzitni boravak na uslovima i resursima postojećih i planiranih vidova zdravstveno-rekreativnog, sportsko-rekreativnog, sportskog, ribolovnog, omladinskog, dečijeg, kongresnog, kulturološkog i ekološkog turizma i rekreacije, pretežno komercijalnog i delom socijalnog karaktera. U tom smislu, direktni funkcionalni članovi Banje biće: omladinsko-dečiji kompleks i komercijalni kompleks za pripremu sportista, kao i turistički sadržaji u Gamzigradu i etno-kompleksu „Gradište".

Sa planiranim ležajima u Banji i u sklopu njenih funkcionalnih članova, biće ostvareni optimalni poslovni parametri kompletnog turističkog centra; hotelski kapacitet Banje će se proširiti dogradnjom hotela „Kastrum" na mestu postojećeg fudbalskog igrališta, kao i adaptacijom depandans – vile „Kopaonik"; novi kapaciteti odmarališta, apartmanskih vila i vikend kuća ostvariće se izgradnjom novih i rekonstrukcijom postojećih objekata, pretežno u kompleksu vikend naselja, uz potpuno ograničenje dalje izgradnje na strminama desne obale Timoka. Zatvoreni sportsko-rekreativni sadržaji predviđeni su u nastavku dogradnje hotela, a otvoreni sadržaji sa plažom uz planiranu srednju hidroakumulaciju nizvodno u ravnici pored Timoka. Komercijalni sadržaji javnih službi programirani su samo načelno, odnosno mogu imati i drugačiji sastav ponude, budući da će njihovi nosioci biti pretežno privatnici i da će se zasnivati na tržišnoj tražnji. Nekomercijalni objekti biće locirani pretežno u središtu Banje, a komercijalni u svim delovima Banje i delom u obližnjim satelitskim kompleksima.

Naselje Gamzigrad biće organizovano kao tradicionalno seosko-turističko naselje u funkciji arheološkog nalazišta Romulijana, seoskog turizma, Gamzigradske Banje i „akva-zone" u dolini Crnog Timoka. Gamzigrad će predstavljati ulaznu kapiju u zonu sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena iz pravca Paraćina, preko Gamzigradske Banje. S druge strane, Gamzigrad je matično naselje za Gamzigradsku Banju, sa kojom će podeliti određene turističke i naseljske funkcije (deo turističkog smeštaja, smeštaj zaposlenih i deo sadržaja javnih službi). Programirani broj stalnih stanovnika Gamzigrada predstavlja minimalan demografsko-socijalni potencijal za optimalno razvoj naselja, kako u funkciji arheološkog nalazišta i turizma, tako i u pogledu komplementarne privrede i racionalnosti sadržaja javnih službi i komunalne opreme. Planirani broj turističkih ležaja privatnog smeštaja i pansiona, u naselju će biti obezbeđen uz uslov kreditne stimulacije, pretežno u rekonstrukciji postojećih i manjim delom u izgradnji novih objekata. Stalni stanovnici i gosti naselja koristiće sportsko-rekretivne sadržaje u Banji i u okviru „akva- zone". U naselju će biti obnovljene i stavljene u funkciju turizma stare vodenice na Timoku. U pogledu sadržaja javnih službi, naselje će biti orijentisano na Banju (deo dnevnih i nedeljne potrebe, kao i zdravstvo) i na Zaječar (nedeljne i mesečne potrebe).

U samom naselju biće obezbeđen neophodni deo dnevnih potreba za sadržajima javnih službi.

Naselje Zvezdan koncipirano je kao tradicionalno seosko-turističko naselje u funkciji arheološkog nalazišta Romulijana, seoskog turizma, novog turističkog kompleksa iznad naselja prema Maguri i novog naselja za stalno i vikend stanovanje „Đula". Zvezdan će predstavljati ulazno naselje u zonu sa prelaznog režimom II.1 stepena zaštite arheološkog nalazišta iz pravca Zaječara. S druge strane, Zvezdan je predgrađe Zaječara (u sastavu područja GUP-a Zaječara), sa kojim će podeliti određene turističke i naseljske funkcije (deo turističkog smeštaja i deo funkcija društvenih sadržaja). Programiran broj stalnih stanovnika Zvezdana predstavlja minimalan broj za optimalno racionalno funkcionisanje naselja. Planirani broj turističkih ležaja privatnog i pansionskog smeštaja biće obezbeđen uz uslov kreditne stimulacije za rekonstrukciju i novogradnju objekata. Od sportsko-rekreativnih sadržaja naselja predviđeni su objekti za lokalno stanovništvo, dok će se ostale sportsko-rekreativne potrebe zadovoljavati sa jedne strane u Zaječaru, a sa druge u „akva- zoni". U naselju će biti obnovljeni i stavljeni u funkciju turizma: stari mlin na Timoku, stara železnička stanica i više privatnih stambenih i ekonomskih etno-objekata. U pogledu sadržaja javnih službi, naselje će biti orijentisano na Zaječar (deo dnevnih, nedeljne i mesečne potrebe). U samom naselju biće obezbeđen neophodni deo dnevnih potreba za sadržajima javnih službi. U okviru naselja biće otkupljen i uređen manji kompleks napuštenih etno-objekata za potrebe SANU (Odeljenje za arheologiju) i Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture (smeštaj i radne prostorije arheologa, sadržaji za edukaciju studenata, letnje škole i dr.).

Planirani omladinsko-dečiji kompleks namenjen je socijalnom turizmu i rekreaciji omladine i dece (mladi istraživači, ferijalci, izviđači, gorani, dečije organizacije, nastava u prirodi i dr.), u organizacionom sastavu Gamzigradske Banje. Kompleksu će se pristupati sa petlje na magistralnom putu M-5 kod Gamzigradske Banje, preko ustave planirane gornje hidroakumulacije. Kompleks će sadržati odvojene fizičke sadržaje za omladinu i za mlađu decu školskog uzrasta. Deca će koristiti plažu postojeće hidroakumulacije (iznad ustave za HE „Gamzigrad"), a omladina novu gornju hidroakumulaciju, kao i klubske kulturno-rekreativne sadržaje na ovom prostoru, a takođe i ostale sadržaje turističke i rekreativne ponude (posebno u Banji).

Planirani komercijalni kompleks za pripremu sportista (fudbal, mali timski sportovi, atletika, borilački sportovi i dr.) predviđen je takođe u organizacionom sastavu Gamzigradske Banje. Kompleksu će se pristupati novim lokalnim putem i mostom preko Timoka iz Gamzigrada. Uz planirane sportsko-rekreativne sadržaje, gosti kompleksa koristiće takođe i sportsko-rekreativne sadržaje i plažu Banje, plažu i sportsko-rekreativne klubove uz donju akumulaciju, kao i druge sadržaje turističke i rekreativne ponude.

Planirani ugostiteljsko-trgovački etno-kompleks „Gradište" predviđen je uz raskrsnicu planiranog lokalnog puta sa putem M-5. Kompleks će biti sagrađen na motivima tradicionalne timočke etno-athitekture. Etno-kompleks predstavlja direktan ulaz sa puta M-5 u zonu sa prelaznim režimom II.1 stepena zaštite. Njegova funkcija je da sa ove strane prihvati posetioce nalazišta i njegovih manifestacija, posebno direktne tranzitne turiste sa magistralnog puta, kao i dnevne izletnike iz Zaječara, odnosno iz pravca Paraćina. Gosti kompleksa koristiće takođe i sadržaje komercijalnih sportsko-rekreativnih klubova i obližnje plaže na donjoj akumulaciji, kao i neke druge sadržaje.

Planirani turistički kompleks uz novoplaniranu deonicu pristupnog lokalnog puta, na padini iznad Zvezdana, direktno uz rub zone sa prelaznim režimom II.1 stepena zaštite, predviđen je kao ulaz u prostor nalazišta sa istočne strane. Javni sadržaji kompleksa biće namenjeni kako stacionarnim gostima, tako i gostima u tranzitu ka memorijalnom kompleksu na Maguri.

Planirano naselje na lokalitetu „Krivul" namenjeno je manjim vikend kućama. Pristupaće mu se novim lokalnim putem sa magistralnog puta M-5 (od raskrsnice magistralnog puta sa novim lokalnim putnim pristupom prema nalazištu Romulijana). Vikend stanovnici naselja koristiće plažu i sadržaje sportsko-rekrea tivnih klubova uz planiranu donju akumulaciju, sadržaje sportskog strelišta u meandru ispod ustave, kao i sadržaje etno-kompleksa „Gradište" i neke druge sadržaje prostora „akva zone".

Planirano naselje „Đula" namenjeno je stalnom i vikend stanovanju, sa manjim vikend kućama i stambenim kućama za penzionere i izbeglice. Parcele stambenih zgrada biće proširene za površine manjih voćnjaka i povrtnjaka, uz mogućnost držanja sitne stoke i živine za sopstvene potrebe na stambenoj parceli. Do naselja će se pristupati novim lokalnim putem od Zvezdana. U korišćenju sportsko-rekreativnih sadržaja i sadržaja javnih službi, stanovnici naselja biće upućeni na Zvezdan.

Postojeće vikend kuće u antropogenom pojasu duž Timoka, van postojećih naselja i planiranih kompleksa, biće, pod odgovarajućim sanitarno-komunalnim uslovima, zadržane i legalizovane. Izgradnja novih vikend kuća biće zabranjena, sem na navedenim planiranim lokacijama.

Saobraćajno povezivanje navedenih postojećih i planiranih naselja i kompleksa u antropogenom pojasu duž Timoka, biće ostvareno postojećim magistralnim putem M-5, novom deonicom izmeštenog magistralnog puta M-5, rekonstruisanim regionalnim putem R-105b, postojećim i rekonstruisanim/novim lokalnim putevima i novim turističkim putem. Sa izmeštanjem magistralnog puta M-5 na novu trasu južne magistralne obilaznice Zvezdana i Zaječara, postojeća raskrsnica sa regionalnim putem R-105b rekonstruisaće se u petlju, a regionalni put će nastaviti novom regionalnom trasom do spoja sa sadašnjim magistralnim (budućim regionalnim) putem ispred severozapadnog ulaza u Zvezdan. Dok se ne izgradi magistralna obilaznica i petlja na ukrštanju magistralnog puta M-5 sa regionalnim putem R-105b, rekonstruisaće se postojeća raskrsnica ova dva puta (ukrštanje u istom nivou).

Planirani turistički put na području Plana koncipiran je kao specifična saobraćajnica za povezivanje Zaječara sa postojećim naseljima i planiranim naseljskim kompleksima, kao i za integraciju turističkih kretanja u antropogenom pojasu duž Timoka. U prvoj etapi, turistički put bi služio konjskim zapregama za prevoz posetilaca, kao i jahačima, biciklistoma i pešacima, a kasnije i električnom vozilu za masovniji prevoz posetilaca, bez mogućnosti kretanja drugih motornih vozila (osim, po potrebi za vatrogasna vozila, vozila prve pomoći i druga vozila sa specijalnim ovlašćenjima).

Severoistočni prostor zone sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena i zaštitne zone arheološkog nalazišta na levoj obali Crnog Timoka biće organizovan za aktivnosti izletničkog kretanja – pešice, na biciklima, na konjima, u konjskim zapregama i džipovima (pretežno u letnjoj sezoni), lova (van turističke sezone), kao i za komplementarne aktivnostima poljoprivrede i šumarstva. Izletničke staze ovog prostora polaziće sa teritorije antropogenog pojasa uz Timok – prema tvrđavi „Kravarnik", preko Zanjevačke crkve i brojnih vidikovaca. Terminal izletničkih staza biće tvrđava „Kravarnik", a van područja Plana Nikoličevo (banja). Tvrđava „Kravarnik" urediće se kao turistički punkt za prihvat posetilaca, konja, zaprega i džipova, sa osnovnim ugostiteljskim sadržajima, zaklonima – hranilištima za konje i dr., u sklopu revitalizacije autentičnog ambijenta fortifikacije i uz njegovu adekvatnu kulturološku prezentaciju. U pogledu trasiranja, prihvatnih skloništa, uslova za kretanje džipova i dr., kod ovih staza važe isti uslovi kao i za izletničke staze na jugozapadnom delu područja Plana.

3.4. Program i plan organizacija sadržaja tehničke infrastrukture i komunalne opreme

(Referalna karta 4)

Program i organizacija sadržaja tehničke infrastrukture područja Plana koncipirani su na opredeljenjima za očuvanje, revitalizaciju i kulturološko korišćenje kulturne baštine svetskog značaja, uz adekvatno očuvanje, unapređenje i zaštitu okružujuće prirode, prirodnih vrednosti i životne sredine, u kontekstu održivog razvoja stanovništva i aktivnosti, odnosno uređenja prostora lokalne sredine, postojećih naselja i planiranih naseljskih sadržaja područja. Koncept je zasnovan na raspoloživim prirodnim i stvorenim potencijalima područja, uz neposrednu korekciju režimima zaštite arheološkog nalazišta, prirode i životne sredine.

Na osnovu ciljeva, istraživanja i projekcija u granskim prilozima Analitičko-dokumentacione osnove Plana, koncipirani su sledeći dugoročni programi i planska rešenja sadržaja tehničke infrastrukture i komunalne opreme na području Plana:

3.4.1. Vodosnabdevanje, kanalisanje i prečišćavanje otpadnih voda i vodoregulacija

Vodoprivrednu infrastrukturu na području Plana činiće sistemi snabdevanja vodom, zaštite voda, zaštite od voda i uređenja vodnih režima. Ti sistemi postaće nedeljivi deo Timočkog rečnog sistema i Timočkog regionalnog sistema za snabdevanje vodom najvišeg kvaliteta, u prvoj fazi iz HA „Grlište" (Zaječarski vodovodni sistem), a u drugoj fazi uključivanjem glavnog dela regionalnog sistema iz HA „Bogovina", preko glavnog cevovoda Selište – Zaječar, koji će voditi približno trasom napuštene pruge uzanog koloseka. HA „Bogovina" predstavljaće glavni faktor Timočkog regionalnog sistema, kako u pogledu vodosnabdevanja, tako i u pogledu upravljanja režimima Crnog Timoka. Na području arheološkog nalazišta, podsistem „Bogovina" obezbediće znatno veći i stabilniji protok reke od postojećeg (od izuzetnog ekološkog, rekreativnog i privrednog značaja), kao i upravljanu prevenciju poplava, odnosno ukupno kontrolisan i stabilan režim protoka, kao kapitalan razvojni faktor antropogenog pojasa uz Timok i čitavog područja Plana. Izgradnjom Timočkog regionalnog vodoprivrednog sistema neće biti zanemareno ni jedno od značajnijih lokalnih izvorišta voda, koja će biti zaštićena i na pogodnim mestima uključena u ovaj regionalni sistem.

Vodosnabdevanje naselja Zvezdan biće obezbeđeno iz postojećeg vodovoda, uz tranzitno priključivanje na Timočki regionalni sistem. Postojeći vodovod urađen je kvalitetno, sa kvalitetnim, sanitarno zaštićenim izvorištem u aluvionu Timoka, tako da se može prihvatiti kao polazna konfiguracija, koja će, po potrebi, biti proširivana. No, radi obezbeđivanja veće pouzdanosti snabdevanja, u kriznim hidrološkim stanjima i u uslovima promene kvaliteta vode u Timoku (sa kojim aluvion izvorišta ima čvrstu hidrodinamičku vezu), iz Timočkog regionalnog sistema bi se uzimale nedostajuće količine vode. Na ovako definisani vodovod Zvezdana biće priključeni novi turistički kompleks iznad Zvezdana i novo vikend/stambeno naselje „Đula". Za dugoročni program razvoja Zvezdana i dva nova naselja biće obezbeđeno oko

16 l/sek, a zbog horizontalno i vertikalne razuđene konfiguracije moguća je upotreba dva rezervoara.

Za sadržaje unutar zone I stepena zaštite arheološkog nalazišta, kao i za sadržaje na obodu ove zone (zapadni i istočni punkt parkirališta-terminala u okviru zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena), vodosnabdevanje je predviđeno iz najbližeg rezervoara (iznad Zvezdana, odnosno iznad Gamzigrada), primenom hidroforskog sistema.

Vodosnabdevanje naselja Gamzigrad predviđeno je iz Timočkog regionalnog vodovodnog sistema, uz temeljnu rekonstrukciju postojećih vodovodnih instalacija naselja. Iz ovako kompletiranog vodovoda biće snabdeveni planirani kompleks za pripremu sportista, ugostiteljsko-trgovački etno-kompleks „Gradište" i planirano vikend naselje „Krivul". Za dugoročni program razvoja Gamzigrada i navedenih novih kompleksa biće obezbeđeno oko 7 l/sek.

Vodosnabdevanje Gamzigradske Banje predviđeno je iz Timočkog regionalnog vodovodnog sistema, uz kompletnu rekonstrukciju postojećih vodovodnih instalacija naselja. Na vodovod Banje biće priključen planirani omladinsko-dečiji kompleks, a za dugoročni program razvoja ova dva lokaliteta biće obezbeđeno oko 16 l/sek.

Snabdevanje tehnološkom vodom za potrebe sadržaja na području Plana biće obezbeđeno iz toka Crnog Timoka (sem vode iz garantovanog ekološkog protoka), kao i iz lokalnih izvorišta i bunara (pod uslovom da nisu namenjeni za vodosnabdevanje pijaćom vodom). Tehnološka voda će se koristiti pretežno za pranje javnih površina, kao i za polivanje sađene vegetacije, što ne podrazumeva veće količine ove vode. Za navodnjavanje poljoprivrednih (pretežno povrtarskih) površina u antropogenom pojasu pored Crnog Timoka, voda će se koristiti pod istim uslovima kao tehnološka voda. U slučaju povećane potrošnje vode za navodnjavanje, posebno u periodima malovođa, korisnicima ove vode će biti organizovano dodatno ispuštanje vode na brani HA „Bogovina", zavisno od nivoa vode u HA.

Zaštita od poplava u antropogenom pojasu Crnog Timoka biće optimalno obezbeđena izgradnjom HA „Bogovina", kojom će se radikalno poboljšati vodni režimi, posebno u smislu ublažavanja talasa velikih voda. Umešnim upravljanjem akumulacijom „Bogovina" i uobičajenim radovima na fiksiranju korita i uređenju obala (u sklopu urbanizacije naselja i njihovog izlaska na rečne obale), biće obezbeđena zaštita postojećih naselja, ne samo od pedesetogodišnjih, već i od stogodišnjih velikih voda. Svi planirani kompleksi i naselja predviđeni su na višim kotama od postojećih naselja, čime su dugoročno zaštićeni od poplava.

U uslovima vodnih režima, koji će izgradnjom HA „Bogovina" biti znatno poboljšani (za duplo povećane male vode, talasi velikih voda radikalno smanjeni), korito Crnog Timoka dobiće izvanredne mogućnosti za turističku i sportsko-rekreativnu valorizaciju. Tome doprinose morfološke forme korita reke, sa veoma izraženim meandrima, koji značajno produžavaju dužinu obale. Zbog toga će se sve regulacione intervencije u koritu svoditi na tzv. naturalnu regulaciju, koja omogućava, ne samo da se očuva postojeći biodiverzitet, već i da se poveća raznovrsnost biocenoza, posebno fitocenoza, u obalnom pojasu. U tom smislu, dovoljne su intervencije na stabilizaciji konkavnih rečnih obala kod najoštrijih krivina, upotrebom isključivo prirodnih materijala, uz primenu sledećih mera biološkog uređenja i zaštite: formiranje i održavanje namenskog, fitosanacionog šumskog pojasa priobalja, sa brojnim zaštitnim i ekološkim funkcijama (od reke ka višim kotama sa fitocenozama vrbe, jove, topole, jasena, hrasta lužnjaka, cera, kitnjaka i dr.); održavanje fitosanacionih biofiltra u staračama, rukavcima i plićacima, sa raznim vrstama emerznih biljaka (rogozi, trske, ševari i dr.), sa funkcijom estetskog obogaćivanja mirnih akvatorija i biofiltra za efikasno razgrađivanje zagađujućih supstanci u vodi; oplemenjivanje delova mirnih akvatorija flotantnim biljkama (barska ruža, lokvanj i dr.), kao i submerznim vodenim biljkama, koje zajedno grade brojne biocenoze izvanrednih estetskih vrednosti, raznovrsne i ekološki stabilne; fitoosiguranje obala, sa zadatkom da se one očuvaju od erozije i oštećenja i to u dva pojasa: emerzne biljke uz samu obalu i fitosanacioni šumski pojas na obali (čiji korenski sistem obezbeđuje stabilnost obalnog tla). Od građevinskih materijala dozvoljena je samo upotreba kamena i to jedino na posebno ugroženim mestima (oštre konkave toka), u kombinaciji sa nekom od navedenih mera biološkog uređenja obale.

Male hidroakumulacije (postojeća za potrebe HE Gamzigrad, kao i četiri planirane), kao usporni delovi rečnog toka, za potrebe rekreacije i sporta, formiraće se sa dva tipa transparentnih ustava, koje se mogu ukloniti pri nailasku velikih voda: pneumatskim ustavama (sa betonskim pragom u koritu, na kome je pričvršćen jastuk za naduvavanje od niprona i malom kompresorskom stanicom na obali, može i ukopanom), ili pregradama od drvenih greda (u drvenim vođicama, sa lagerom greda na obali). Oba tipa ustava su pogodna, jer se njima može postići željeni nivo akumulacije bez remećenja prirodnog ambijenta i deformacije korita (uklanjanjem ustava reka odnosi nataloženi pesak i šljunak iz zone uspora). Postojeća i četiri planirane male hidrokaumulacije imale bi ustave visine 2–3 m, sa akvatorijama samo u minor koritu, sa oblikovanjem korita, čišćenjem i uređenjem dna, kao i sa uređenim obalama i plažama po principu naturalne regulacije.

Od ostalih vodotoka na području Plana, uređenjem će biti obuhvaćen srednji i donji tok Seliškog potoka (kroz zonu I stepena zaštite i zonu sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena), isključivo primenom naturalne regulacije, uz odgovarajuće mere biološke zaštite.

Merama zaštite voda obezbediće se da se Crni Timok održava u IIa klasi kvaliteta, sa pokazateljem BPK5<4, što omogućava kupanje i rekreaciju na vodi i najveću raznovrsnost vodene flore i faune (posebno ihtiofaune). Ovakav kvalitet vode ostvariće se: uređenjem i zaštitom čitavog sliva Crnog Timoka (posebno iznad brane HA „Bogovina"), kanalisanjem naselja i prečišćavanjem otpadnih voda, kao i poboljšanjem režima malih voda namenskim ispuštanjem vode iz HA „Bogovina" u periodima malovođa.

Kanalisanje naselja i prečišćavanje otpadnih voda, predstavlja najznačajnije mere zaštite Crnog Timoka na području Plana. Za postojeća naselja Gamzigradska Banja, Gamzigrad i Zvezdan, kao i za planirane komplekse i naselja, predviđena je potpuna sanitacija, koja podrazumeva zahvatanje svih otpadnih voda i izgradnju separacionih kanalizacionih sistema (razdvajanje kolektora za otpadne vode od kolektora kišne kanalizacije), kao i postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda. Otpadne vode iz stočarskih objekata biće prihvaćene u vodonepropusnim đubrišnim jamama i osočarama za kontrolisano korišćenje u poljoprivredi. Kolektori kišne kanalizacije sa saobraćajnica biće takođe odvedeni do uređaja za prečišćavanje otpadnih voda. Postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda imaće primarni (mehanički) i sekundarni (biološki) tretman, sa izlaznim vrednostima BPK5 koje su u granicama koje ne ugrožavaju zahtevanu IIa klasu vode Crnog Timoka. Otpadne vode iz privrednih (zanatskih) objekata moraće da ispune propisane uslove za upuštanje u kanalizacione sisteme naselja, ili će posedovati uređaje za predtretman, kojim se njihove vode dovode do nivoa kvaliteta da smeju da budu upuštene u kolektore za otpadne vode naselja.

Na području Plana redviđena su dva kanalizaciona sistema: prvi, za postojeća naselja Gamzigradsku Banju i Gamzigrad, kao i za planirani omladinsko-dečiji kompleks, kompleks za pripremu sportista, utvrđenu carsku palatu, zapadno parkiralište-terminal, uostiteljsko-trgovački etno-kompleks „Gradište" i vikend naselje „Krivul", sa postrojenjem za prečišćavanje otpadne vode u meandru Timoka ispod ustave donje hidroakumulacije (iza grudobrana sportskog strelišta); drugi, za postojeće naselje Zvezdan, planirani turistički kompleks iznad Zvezdana, istočno parkiralište-terminal i planirano stambeno-vikend naselje „Đula", sa postrojenjem za prečišćavanje otpadnih voda na oko 750 m nizvodno od Zvezdana, u široj zoni objekata „Elektrotimoka".

3.4.2. Elektroenergetska mreža, PTT mreža i telekomunikacije

– Elektroenergetska mreža

Za elektrosnabdevanje područja Plana utvrđeni su dugoročni program potrebne elektroenergetske snage, kao i dugoročni plan napajanja električnom energijom.

Dugoročni program potrebne elektroenergetske snage

Za obračun potrebne elektroenergetske snage na području Plana u dugoročnom periodu, usvojeni su sledeći standardi: domaćinstva 2,0 kW/stanovniku, zdravstveno-banjski sadržaji 2,5 kW/ležaju, hoteli i moteli 2,0 kW/ležaju, turistički apartmani 1,7 kW/ležaju, pansioni 1,5 kW/ležaju, odmarališta 1,0 kW/ležaju, vikend kuće 1,0 kW/ležaju, privatni smeštaj u domaćinstvima 1,0 kW/ležaju, kamp 0,5 kW/ležaju, jednovremeni dnevni izletnici 0,1 kW/izletniku i zaposleni 0,5 kW/zaposlenom.

Na osnovu navedenih standarda, planiranog broja stalnih stanovnika, broja i strukture turističkih ležaja, broja jednovremenih dnevnih izletnika i zaposlenih, izvršen je sledeći obračun potrebne elektroenergetske snage za dugoročni period: za domaćinstva 7.200 kW, za turističke ležaje – ukupno 5.000 kw (od toga: za zdravstveno-banjske sadržaje 625 kW, za hotele i motele 800 kW, za turističke apartmane 850 kW, za pansione 525 kW, za odmarališta 250 kW, za vikend kuće 1.200 kW, za privatni smeštaj u domaćinstvima 700 kW, za kamp 50 kW), za jednovremene dnevne izletnike 474 kw i za zaposlene 430 kW. Ukupna potrebna snaga za postojeće i dugoročno planirane sadržaje na području Plana iznosiće 13.104 kW.

Na osnovu prognozirane vrednosti ukupne potrebne snage i mogućih prostora za smeštaj transformatorskih stanica, određeni su broj i raspored TS 10/0,4 kV (nove i rekonstrukcija postojećih na veću snagu):

– Gamzigradska Banja – 6 kom. od 630 kVA i 1 kom. od 400 kVA (ukupno 4.180 kVA);

– Gamzigrad – 4 kom. od 630 kVA (ukupno 2.520 kVA);

– Zvezdan – 7 kom. od 630 kVA i 2 kom. od 250 kVA (ukupno 4.910 kVA);

– Omladinsko-dečiji kompleks i sadržaji uz gornju hidroakumulaciju – 1 kom. od 250 kVA;

– Kompleks za pripremu sportista – 1 kom. od 250 kVA;

– Ugostiteljsko-trgovački kompleks „Gradište" – 1 kom. od 250 kVA;

– Turistički kompleks iznad Zvezdana i istočno parkiralište-terminal – 2 kom. od 250 kVA (ukupno 500 kVA);

– Vikend naselje „Krivul" i sadržaji uz donju hidroakumulaciju – 1 kom. od 400 kVA;

– Stambeno/vikend naselje „Đula" – 1 kom. od 400 kVA;

– Carska palata Romulijana i zapadno parkiralište-terminal – 1 kom. od 250 kVA;

– Punkt „Rimski majdan" – 1 kom. od 140 kVA.

Ukupno 29 TS 10/0,4 kV, sa instalisanom snagom od 14.050 kVA i to:

– 17 TS od 630 kVA instalisane snage od 10.710 kVA

– 3 TS od 400 kVA instalisane snage od 1.200 kVA

– 8 TS od 250 kVA instalisane snage od 2.000 kVA

– 1 TS od 140 kVA (stubna) instalisane snage od 140 kVA

Maksimalno jednovremeno opterećenje je: 14.050 h 0,8 = 11.240 kVA, što znači da u dugoročnom periodu na trafostanici/trafostanicama 35/10 kVA treba obezbediti oko 12 MVA. To upućuje na potrebu pojačanja postojeće TS 35/10 kVA u Zvezdanu na 8,0 MVA, kao i na perspektivnu izgradnju nove TS 35/10 kVA snage od 4,0 MVA u Gamzigradskoj Banji.

Veličine/instalisane snage trafostanica 10/0,4 kVA utvrđene su na osnovu planskih parametara organizacije naselja i punktova, vodeći računa o realnim lokacionim uslovima i racionalnim distancama za niskonaponsku mrežu. Postojeće trafostanice 10/0,4 kVA biće, uz odgovarajuću rekonstrukciju na planirane snage, uključene u planiranu mrežu TS 10/0,4 kVA na području Plana.

Dugoročni plan napajanja električnom energijom

– Prenosni sistem

Napajanje konzuma područja Plana električnom energijom vrši se preko postojećeg dalekovoda 35 kV iz distributivnog sistema Elektrodistribucije Zaječar (trafostanica 110/35 kV „Zaječar" II), do postojeće trafostanice 35/10 kV u Zvezdanu. Postojeći dalekovod 35 kV koji napaja postojeću trafostanicu 35/10 kV „Zvezdan" se zadržava. Potojeći dalekovod 35 kV od trafostanice 35/10 kV u Zvezdanu prema Bogovini perspektivno se ukida. Napajanje novoplanirane trafostanice 35/10 kV u Gamzigradskoj Banji vršiće se od postojeće TS 110/35 kV „Zaječar" II novim dalekovodom 35 kV prema Bogovini, sa odvojkom do trafostanice u Banji.

– Trafostanica 35/10 kV „Zvezdan"

Trafostanica 35/10 kV „Zvezdan" ima instalisanu snagu od 5,0 MVA (2 h 2,5 MVA) i biće rekonstruisana na veću snagu od 8,0 MVA. Trafostanica je perspektivno namenjena pretežno Zvezdanu, ugostiteljsko-trgovačkom kompleksu „Gradište", turističkom kompleksu iznad Zvezdana i punktu istočnog parkirališta-terminala, vikend naselju „Krivul" i sadržajima uz donju akumulaciju na Timoku, stambeno-vikend naselju „Đula”, utvrđenoj carskoj palati Romulijana i punktu zapadnog parkirališta–terminala, kao i punktu „Rimski majdan".

– Trafostanica 35/10 kV „Gamzigradska Banja"

Novoplanirana trafostanica 35/10 kV u Gamzigradskoj Banji imaće početnu snagu od 4,0 MVA i napajaće perspektivno Gamzigradsku Banju, Gamzigrad, omladinsko-dečiji kompleks, sa sadržajima uz gornju akumulaciju na Timoku i kompleks za pripremu sportista. Lokacija trafostanice predviđena je tako da ne ometa funkcije i ambijent Banje.

– Napojna mreža 10 kV

Napojna mreža 10 kV biće mešovita, odnosno delimično vazdušna, a delimično kablovska, što zavisi od režima zaštite arheološkog nalazišta, od gustine opterećenja i od rasporeda trafostanica 10/0,4 kV. Kroz teritoriju zone I stepena zaštite i kroz teritoriju zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena mreža će biti obavezno kablovska, a kroz teritorije zona sa preaznim režimom zaštite II.2 stepena i III stepena zaštite, kao i kroz zaštitnu zonu arheološkog nalazišta mreža će biti vazdušna.

– Trafostanice 10/0,4 kV

Budući da su postojeće trafostanice 10/0,4 kV različite snage i različitih tipova, planom se predviđa njihova rekonstrukcija na unificirane tipove sa snagama od 630 kVA, 400 kVA i 250 kVA. Zbog karaktera potrošača i manje potrebne snage, na lokalitetu punkta „Rimski majdan" predviđena je jedna trajna stubna trafostanica 10/0,4 kV snage od 140 kVA. Lokalitet istočnog parkirališta-teminala koristiće snagu jedne od dve TS 10/0,4 kV od 250 kVA, predviđenih za ovaj punkt i turistički kompleks iznad Zvezdana.

– Javna električna rasveta

Postojeća javna rasveta na području Plana biće rekonstruisana, uz plansku dogradnju nove. Posebna pažnja biće posvećena osvetljenju arheoloških lokaliteta carska palata Romulijana i sakralnog kompleksa na Maguri, drugih arheoloških lokaliteta predviđenih za javnu prezentaciju, centara naselja, kompleksa i punktova, kao i glavnih saobraćajnica. Za sve ove lokalitete uradiće se odgovarajući projekti javne rasvete.

– Korišćenje hidropotencijala za proizvodnju elektroenergije

Hidroenergija Crnog Timoka iskorišćena je na postojećoj, aktivnoj hidroelektrani „Gamzigad" u Gamzigradskoj Banji, snage 2 h 160 kVA. Na području Plana predviđeno je i korišćenje hidroenergije na ustavama postojeće i četiri nove male hidroakumulacije, sa odgovarajućim malim hidroelektranama na osnovu posebnih projekata. Takođe će se, posebnom studijom, ispitati mogućnosti izgradnje hidroakumulacije i hidroelektrane na Crnom Timoku iznad Zvezdana (lokacija „Zvezdan uzvodno", koordinate x = 4863360, y = 7596760, sa maksimalnim bruto padom od 8 m i instalisanom snagom MHE od 681 kW, prema programu EPS-a, Direkcija za razvoj i investicije).

– PTT mreža i telekomunikacije

Za PTT mrežu i telekomunikacije na području Plana utvrđeni su dugoročni program potreba za poštanskim i telekomunikacionim saobraćajem i dugoročni plan poštanskog i telefonskog saobraćaja, kao i radio i TV mreže.

Dugoročni program potreba za poštanskim i telekomunikacionim saobraćajem

Za dimenzionisanje potreba za poštanskim i telekomunikacionim saobraćajem primenjeni su sledeći standardi:

– 1 pošta na 5.000 stalnih stanovnika i turističkih ležaja, 1 poštanski šalter na 2.500 stalnih stanovnika i turističkih ležaja

– 1 telefon na jedno domaćinstvo stalnih stanovnika; na

6 zdravstveno-banjskih, hotelskih, motelskih, apartmanskih, pansionskih i privatnih ležaja; na jednu vikend kuću; na 10 ležaja u odmaralištima i u kampu; na 30 jednovremenih dnevnih izletnika; i na 6 zaposlenih.

Na osnovu navedenih standarda, planiranog broja stalnih stanovnika, broja i strukture turističkih ležaja, broja jednovremenih dnevnih izletnika i zaposlenih, izvršen je sledeći obračun dugoročnih potreba za poštanskim i telefonskim uslugama:

– 1 pošta sa dva šaltera u Gamzigradskoj Banji,

– 1 pošta sa jednim šalterom u Gamzigradu,

– 1 pošta sa dva šaltera u Zvezdanu.

– 663 telefonska broja u Gamzigradskoj Banji,

– 327 telefonskih brojeva u Gamzigradu,

– 809 telefonskih brojeva u Zvezdanu,

– 52 telefonska broja u omladinsko-dečijem kompleksu i u sadržajima uz gornju hidroakumulaciju,

– 14 telefonskih brojeva u kompleksu za pripremu sportista,

– 23 telefonska broja u ugostiteljsko-trgovačkom kompleksu „Gradište",

– 51 telefonski broj u turističkom kompleksu iznad Zvezdana,

– 98 telefonskih brojeva u vikend naselju „Krivul" i u sadržajima uz donju hidroakumulaciju,

– 52 telefonska broja u stambeno/vikend naselju „Đula",

– 13 telefonskih brojeva u carskoj palati Romulijana,

– 18 telefonskih brojeva na punktu zapadnog parkirališta-terminala,

– 12 telefonskih brojeva na punktu istočnog parkirališta-terminala,

– 5 telefonskih brojeva na punktu „Rimski majdan".

Ukupno na području Plana – 2.137 telefonskih brojeva.

Dugoročni plan poštanskog i telefonskog saobraćaja, radio i TV mreže

– Poštanski saobraćaj

Poštanske jedinice predviđene su u Zvezdanu, Gamzigradskoj Banji i Gamzigradu. Postojeće jedinice u Zvezdanu i Gamzigradskoj Banji biće modernizovane, a u Gamzigradu će biti urađena nova jedinica.

– Telefonski saobraćaj

Prenosni sistem. Prenos signala predviđen je postojećim optičkim kablom iz pravca Zaječara do telefonske centrale u Zvezdanu i dalje novim optičkim kablom do planiranih centrala u Gamzigradu i Gamzigradskoj Banji.

Telefonske centrale. Sve telefonske centrale na području Plana biće digitalne. Postojeća krajnja telefonska centrala u pošti Zvezdan biće rekonstruisana radi povećanja kapaciteta, a u poštama Gamzigrad i Gamzigradska Banja biće instalirane nove krajnje centrale. S obzirom da će ove telefonske centrale opsluživati i pretplatnike van područja arheološkog nalazišta, njihov ukupni kapacitet odrediće nadležna TT sekcija u Zaječaru.

Mobilna telefonija. S obzirom na evidentno intenzivnu dinamiku širenja mobilne telefonije, Telekom Srbije će na području Plana u bližoj budućnosti izgraditi jednu baznu stanicu, čija lokacija će se naknadno odrediti.

Mreža za prenos podataka. Budući da je ova mreža neophodna za područje arheološkog nalazišta, s obzirom na njegovu kulturološku funkciju i značaj, posebno u kontekstu predstojećeg upisa područja u Listu svetske prirodne i kulturne baštine, biće izgrađen jedan čvor za komutaciju paketa podataka u Zvezdanu ili Gamzigradskoj Banji.

„Internet" mreža. Veza područja arheološkog nalazišta sa „Internet" provajderom ostvarivaće se preko Zaječara.

– Radio i televizijska mreža

Radio i televizijska mreža na području Plana, u sklopu regionalnog unapređenja ove tehnike, biće kompletirana adekvatno funkciji i značaju arheološkog nalazišta, kao i potrebama razvoja stanovništva, turizma i komplementarnih aktivnosti.

3.4.3. Komunalna oprema

Grejanje objekata u postojećim naseljima, planiranim kompleksima i punktovima biće zasnovano na ekološki i ekonomski prihvatljivim energentima. U Gamzigradskoj Banji biće maksimalno iskorišćena energija termomineralnih voda za zagrevanje objekata i upotrebu u poljoprivredi (staklenici i plastenici), posle zadovoljenja balneoloških funkcija Banje u Zavodu za specijalizovanu rehabilitaciju i potrebe zatvorenih rekreativnih objekata, zavisno od kapaciteta izvora i otvaranja novih bušotina. Ostale potrebe grejanja Banje obezbediće se u budućnosti iz gasa i solarne energije, a dok se ovi energenti ne instaliraju – iz električne energije i delom iz ogrevnog drveta. Grejanje Gamzigrada i Zvezdana u budućnosti će se takođe bazirati na gasu, a dotle na ogrevnom drvetu i delimično na električnoj energiji. Grejanje planiranih kompleksa, vikend naselja i stambeno-vikend naselja, obezbediće se iz ogrevnog drveta i delom električne energije, dok se ne uvedu instalacije gasa i korišćenje solarne energije. Male zatvorene površine punkta u utvrđenoj carskoj palati i punktova zapadnog i ustočnog parkirališta-terminala, za grejanje će koristiti električnu energiju.

Sakupljanje smeća iz postojećih naselja, planiranih kompleksa i ostalih sadržaja biće organizovaano i stalno, uz odvoženje van područja arheološkog nalazišta, na deponiju grada Zaječara.

Postojeće groblje Zvezdana biće prošireno i uređeno. Groblja Gamzigrada u okviru zona sa prelaznim režimom zaštite arheološkog nalazišta biće konzervirana, a iznad naselja izgradiće se novo groblje u okviru zone III stepena zaštite arheološkog nalazišta. Ovo groblje služiće i Gamzigradskoj Banji.

Nove zelene pijace izgradiće se u Gamzigradskoj Banji i Zvezdanu. Organizovano uređenje i održavanje javnih zelenih i sportsko-rekreativnih površina u postojećim naseljima i planiranim kompleksima i punktovima biće organizovano i stalno, uz korišćenje tehnološke vode za pranje saobraćajnica, zalivanje zelenila i protivpožarnu zaštitu. Samo tamo gde se ne može racionalno obezbediti tehnološka voda, pranje, zalivanje i protivpožarna zaštita obezbediće se iz vodovoda.

4. KRITERIJUMI, USLOVI I REŽIMI ZAŠTITE, UREĐENJA I KORIŠĆENJA PODRUČJA

ARHEOLOŠKOG NALAZIŠTA PO ZONAMA ZAŠTITE

Zaštita, uređenje i korišćenje područja arheološkog nalazišta Romulijana – Gamzigrad ostvarivaće se po kriterijumima, uslovima i režimima očuvanja, revitalizacije i kulturološkog korišćenja nepokretnih kulturnih dobara i prirode područja, u skladu sa kapacitetom prostora i prirode, uz razvoj stanovništva, postizanje optimalnih razvojnih efekata lokalnih proizvodnih delatnosti, razvoj naselja i društvenog standarda, u pravičnoj raspodeli razvojnih interesa lokalne i nacionalne zajednice. Kriterijumi, uslovi i režimi dati su posebno po zonama zaštite arheološkog nalazišta, kao i po zahtevima odbrane i zaštite od elementarnih nepogoda.

4.1. Režimi zaštite područja arheološkog nalazišta po zonama

4.1.1. Zona I stepena zaštite

Zona I stepena zaštite arheološkog nalazišta, odnosno zaštićena prirodna okolina oko utvrđene carske palate Romulijana, memorijalnog kompleksa na Maguri i ostalih manjih nalazišta, podrazumeva najoštriji režim zaštite i korišćenja. Najveća rigoroznost direktno se odnosi na utvrđenu carsku palatu (u unutrašnjosti i bliskom eksterijeru), na mauzoleje, tumule i bliski esterijer kompleksa na Maguri, kao i na objekte nalazišta mogućih za prezentaciju.

Prostor zone I stepena zaštite arheološkog nalazišta namenjen je naučnom istraživanju, konzervaciji i restauraciji nalazišta, specijalnoj edukaciji, kao i turističkoj prezentaciji nalazišta, uz kontrolisane, komplementarne aktivnosti prihvata i odmora gostiju, kao i kontrolisane, vrlo ograničene aktivnosti poljoprivrede i šumarstva, isključivo u funkciji zaštite i oplemenjivanja prirodnog predela oko nalazišta.

Aktivnosti naučnog istraživanja i naučno-stručne edukacije organizuje Srpska akademija nauka i umetnosti, Odeljenje za arheologiju. Aktivnosti zaštite, konzervacije i restauracije organizuje Republički zavod za zaštitu spomenika kulture. Ove dve institucije obavljaće navedene aktivnosti u saradnji sa relevantnim naučnim i univerzitetskim, domaćim i inostranim institucijama, u skladu sa odredbama Plana. Kad kulturno dobro bude upisano u Listu svetske prirodne i kulturne baštine, aktivnosti naučnog istraživanja i edukacije imaće i svoj komercijalni aspekt, kojim će se obezbeđivati značajan deo sredstava za dalje kulturološke aktivnosti na ovom prostoru. Svi vidovi pristupnog kolskog saobraćaja biće zaustavljeni na ulazima u zonu I stepena zaštite, na parkiralištima-terminalima (u okviru zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena). U sklopu ovih punkova, na spoljnoj ivici zone I stepena zaštite, predviđeni su terminali internog saobraćaja u ovoj zoni, organizovani unutar okretnica interne saobraćajnice, sa stajalištem specijalnog vozila, stajalištem konjskih zaprega, koralom za najamne jahaće konje i punktom za najam planinskih bicikala.

Od navedenih terminalnih punktova, posetioci će se, sa kupljenim kartama, u grupama kretati zonom I stepena zaštite pešice, na biciklima, konjima, zapregama ili specijalnim vozilom, po alternativnom scenariju prezentacije nalazišta u ovoj zoni (podrazumeva se da svi članovi jedne grupe sa vodičem koriste isti način kretanja, s tim što se načini kretanja grupe mogu menjati), koristeći internu saobraćajnicu i mrežu izletničkih staza. Sprovođenjem scenarija kretanja posetilaca u zoni I stepena zaštite biće ostvarena kontrola dozvoljenog kapaciteta korisnika ovog prostora, tako što će oni sinhronizovano biti zaustavljani u Gamzigradskoj Banji, Gamzigradu, ugostiteljsko-trgovinskom kompleksu „Gradište", Zvezdanu i turističkom kompleksu iznad Zvezdana, kao i na ulaznim punktovima parkirališta-terminala, dok bi se u zoni I stepena zaštite nalazio samo dozvoljeni broj jednovremenih posetilaca.

U zoni I stepena zaštite dnevni izletnici će se zadržavati od 2 do 6 sati, uglavnom u letnjoj sezoni, ali i u prolećnoj i jesenjoj vansezoni, prvenstveno radi obilaska i upoznavanja objekata arheološkog nalazišta. Posetioci će najčešće biti organizovani u školskim ekskurzijama, zatim u studentskim, sindikalnim i drugim ekskurzijama i turističkim aranžmanima, u raznim manjim neorganizovanim grupama i pojedinačno, kao i u specijalnim istraživačko-edukativnim grupama, uz dominantno korišćenje autobuskog prevoza i putničkih automobila za dolazak. Prezentacija nalazišta odvijaće se upoznavanjem posetilaca sa istorijom, kulturnim i umetničkim vrednostima nalazišta, kroz obilazak objekata dobara sa stručnim vodičem, kroz razgledanje muzejskih eksponata, video projekcije, kupovinu knjiga, brošura, prospekata, razglednica i dr., a rad specijalnih istraživačko-edukativnih grupa po posebnim programima i režimima. Ulaznica bi se kupovala za ulaz u carsku palatu, a važila bi za obilazak lokaliteta obe grupacije u pratnji vodiča. Ulaz u utvrđenu carsku palatu bio bi kontrolisan na obe kapije.

Dozvoljeni prag jednovremenih posetilaca u zoni I stepena zaštite utvrđuje se na 300 (uz tolerantno povećanje za najviše 50 u špicevima posete). Kompletni punktovi parkirališta-terminala, interna saobraćajnica, izletničke staze sa odmorištima, ozelenjavanje, naturalno uređenje Seliškog potoka i dr. biće izgrađeni i uređeni po odredbama Plana generalne regulacije prostora zone I stepena zaštite. Punkt unutar utvrđene carske palate, načelno programski utvrđen odredbama ovog Plana, biće konačno definisan od strane Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture.

Prostor zone I stepena zaštite biće zaštićen i negovan kao autohtoni prirodni predeo, bez vidljivog remećenja prirodnih formi tla, vodotoka i vegetacije (što ne isključuje određene radove na sanaciji i unapređenju navedenih prirodnih elemenata).

Od komplementarnih aktivnosti, na prostoru zone I stepena zaštite delom će biti zastupljena samo vrlo ograničena, kontrolisana poljoprivreda, odnosno proizvodnja sena i pregonska ispaša, zavisno od ekološkog kapaciteta prostora. Radi očuvanja i oplemenjivanja prirodnog predela najuže zone zaštite, poljoprivredne površine ovog prostora (148,5 hektara) urediće se i koristiti isključivo kao pašnjaci i livade, uz poboljšanje kvaliteta travnog pokrivača čišćenjem terena od kamenja, korova i otpadaka, podsejavanjem odgovarajućim sortama autohtonih plemenitih trava i leguminoza, prihranjivanjem organskim đubrivima (uz kontrolisani dodatak mineralnih đubriva), prema agrotehničkim principima nege trajnih travnjaka, uz režim redovnog košenja, u kombinaciji sa kontrolisanim pregonskim napasanjem stoke. Kapacitet pregonske ispaše utvrđuje se najviše na 2 ovce po hektaru, odnosno do 300 grla u zoni I stepena zaštite, uz moguće smanjenje kapaciteta zavisno od godišnjeg doba i postignute stabilnosti travnog pokrivača (posebno u prve tri godine nakon preduzimanja meliorativnih zahvata).

Šume u zoni I stepena zaštite biće tretirane kao parkovsko-šumska vegetacija u statusu šuma posebne namene. Postojeća i nova šuma sastojaće se iz manjih pojedinačnih segmenata kvalitetne autohtone šumske vegetacije, namenjenih oplemenjivanju prirodnog predela zone. Za ove šume (kao i za šume u zonama sa prelaznim režimom zaštite) uradiće se posebna šumska osnova, kao za šumu posebne namene. Uređenje postojeće šume i sadnja nove realizovaće se na osnovu posebnog programa uređenja predela za prostor zone I stepena zaštite i zona sa prelaznim režimom zaštite, a neposredno uređenje šuma definisaće se Planom generalne regulacije prostora zone I stepena zaštite. Za delimično ozelenjavanje visokim i niskim rastinjem unutar utvrđene carske palate, memorijalnog kompleksa na Maguri, kao i uz 11 manjih arheoloških lokaliteta mogućih za prezentaciju, uslove će dati Republički zavod za zaštitu spomenika kulture.

U zoni I stepena zaštite, pored vodovoda i kanalizacije, podzemne će biti i sve ostale instalacije (visokonaponski i nisko-naponski vodovi elektrike, telefonski vodovi i dr.), a trafostanice će biti pažljivo uklopljene u teren i visoko zelenilo.

Da bi se ostvarile navedene funkcije naučnog istraživanja, konzervacije i reastauracije, naučnoistraživačke edukacije i turističke prezentacije, uz kontrolisane segmente poljoprivrede i šumarstva, neophodno je da se ukupno zemljište zone I stepena zaštite ekspropriše i kao državno zemljište poveri na upravljanje budućem javnom preduzeću (koje bi kontrolisalo režime zaštite i korišćenja i kod ostalih zona zaštite arheološkog nalazišta). 4.1.2. Zona sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena

Zona sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena predstavlja prostor direktne spoljne zaštite arheološkog nalazišta u zoni I stepena zaštite od negativnih uticaja okruženja, u okviru prirodnog predela bliže percepcije (do vizuelnih prepreka obližnjih uzvišenja, odnosno do radijusa od oko 1.500 m na otvorenom uzvodnom i nizvodnom delu prirodnog amfiteatra). Posetioci koji će dolaziti javnim prevozom, turističkim autobusima i privatnim vozilima biće prihvaćeni na punktovima zapadnog i istočnog parkirališta-terminala (u okviru zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena, na ulazima u zonu I stepena zaštite), gde su obezbeđeni parkiranje vozila kao i prihvatni sadržaji za osnovne potrebe gostiju i službenih lica. U okviru istoimenog nalazišta, u zoni će biti uređen kulurološki punkt „Rimski majdan". Prostor zone namenjen je prezentaciji arheološkog nalazišta, izletničkoj rekreaciji i kontrolisanim komplementarnim aktivnostima.

U ovoj zoni Izletnici će se kretati najčešće u tranzitu od zone I stepena zaštite prema daljim zonama arheološkog nalazišta, ili samo do prvog prstena panoramske staze oko zone. Izletnici na navedenim itinererima kretaće se u organizovanim grupama veličine od 25 ljudi sa vodičem, u neformalnim grupama ili pojedinačno. Optimalan kapacitet prostora zone određuje se na broj do 850 jednovremenih izletnika (zbir graničnih kapaciteta dva parkirališta-terminala i punkta „Rimski majdan", uz mogućnost premašenja za 20% u špicevima posete). Radi lakše kontrole ovog kapaciteta biće neophodno da se većina izletničkih tura organizuje u grupama sa vodičem. Pored izletničkog kretanja pešice, na planinskim biciklima, konjima i konjskim zapregama, kroz ovu zonu dozvoljen je kolski saobraćaj do parkirališta-terminala i punkta „Rimski majdan".

Postojeće bačije u zoni se zadržavaju uz neophodno uređenje i ozelenjavanje parcela, sanitaciju i revitalizaciju objekata, kao i obezbeđivanje neophodnih saobraćajnih pristupa (u okviru planirane mreže izletničkih staza), bez novogradnje. Novogradnja u etno-stilu (ili premeštanje etno-objekata) moguća je u zoni samo za malu grupu službenih zgrada za potrebe SANU (Odeljenje za arheologiju) i Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture, na zaklonjenoj i ozelenjenoj lokaciji. Uređenje prostora zone biće obuhvaćeno programom uređenja predela zone I stepena zaštite i zona sa prelaznim režimom zaštite.

Prirodni potencijal poljoprivrednog zemljišta u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena staviće se u funkciju uređenja predela koji odgovara zahtevima zaštite i prezentacije nepokretnih kulturnih dobara svetskog značaja. U tom smislu, zadržaće se ili uspostaviti mozaična struktura predela, u kojoj će se preovlađujuće, pretežno manje njive, smenjivati sa malim zasadima i voćnjacima, livadama i pašnjacima (uz šumske površine i šumarke). Zatraviće se oranice VI i VII katastarske klase i uvažavati prirodni uslovi pri usklađivanju oblika polja sa zahtevima racionalnog korišćenja savremene poljoprivredne mehanizacije i efikasnog prilagođavanja agrarne strukture demografskim i profesionalnim promenama na selu, uz obavezno umrežavanje parcela međama i protiverozionim živicama. Podsticaće se procesi diverzifikacije poljoprivrede primenom odgovarajućeg plodoreda, prevsahodno na bazi gajenja starih/autohtonih vrsta i sorti biljnih kultura, koje imaju pozitivne trendove na domaćem i svetskom tržištu (proso, heljda, napolica, krupnik i druge retke cerealije, kao i odabrane domaće sorte povrća i voća otporne na bolesti i štetočine). Agrotehničke operacije uskladiće se sa prirodnim pogodnostima i ograničenjima, s jedne, i savremenim metodama strogo kontrolisane primene mineralnih đubriva i integralne zaštite bilja, sa druge strane, pri čemu će se posebno voditi računa o konturnoj obradi zemljišta i primeni drugih mera protiverozione zaštite na terenima sa nagibom iznad 8%. Dogovorom na nivou lokalne samouprave jedinstveno će se regulisati pitanje ograda oko parcela (sklanjanje, postavljanje, održavanje),

u odnosu na zahteve uređenja predela i rekreativno-izletničkih kretanja posetilaca. Na površini poljoprivrednog zemljišta zone od 395,7 hektara moguće je ishraniti (pregonskom ispašom i senom) najmanje 200 grla goveda ili 1.000 grla ovaca

Šume u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena biće tretirane kao šume posebne namene. Postojeća i nova šuma sastojaće se iz većih pojedinačnih segmenata kvalitetne autohtone šumske vegetacije, namenjenih oplemenjivanju prirodnog predela oko zone I stepena zaštite, uz delimično ozelenjavanje izletničkih staza i toka Seliškog potoka, kao i uz zaklanjanje nepovoljnih vizura (posebno postojećih objekata bačija koji se ne uklapaju u pejzaž okruženja arheološkog nalazišta). Za ove šume (kao i za šume u zoni I i II.2 stepena zaštite) uradiće se posebna šumska osnova za šumu posebne namene, a za lovstvo i lovno-privredna osnova. U okviru većih šumovitih enklava u zapadnom i južnom delu zone, predviđeni su rezervati za uzgoj divljači. Uređenje postojeće šume i sadnja nove, kao i rezervati za uzgoj divljači realizovaće se na osnovu posebnog programa uređenja predela za prostor zone I stepena zaštite i okružujućih zona sa prelaznim režimom zaštite.

Navedeni režimi u zoni zaštite II.1 stepena mogu se sprovesti bez promene vlasništva ili prava korišćenja nad zemljištem, uz utvrđivanje parcela nalazišta „Krovalj" i nalazišta/punkta „Rimski majdan", na kojima bi se ustanovile posebne nadležnosti u istraživanju i drugim aktivnostima na nepokretnim kulturnim dobrima. Za izgubljenu dobit u poljoprivredi i šumarstvu, vlasnicima će se obezbediti odgovarajuće kompenzacije, prvenstveno u pogledu povoljnih kredita za rekonstrukciju kuća

u funkciji turističkog smeštaja, u pogledu smanjenja ili oslobađanja od poreza u prvim godinama domaće radinosti u turizmu, pri benificiranoj nabavci agro-opreme i repromaterijala i sl.

4.1.3. Zona sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena

Zona sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena predstavlja prostor vizuelne zaštite zone I stepena zaštite i zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena arheološkog nalazišta, do radijusa od oko 3.000 m, odnosno do vidljivog oboda (dalje percepcije) predela oko utvrđene carske palate. Zona je koncipirana delom u funkciji prezentacije nalazišta, a pretežno u funkciji izletničke rekreacije i komplementarnih aktivnosti.

U ovoj zoni posetioci će se kretati najčešće u tranzitu od zone I stepena zaštite preko zone sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena i zone III stepena zaštite do prostora zaštitne zone (odnosno do drugog prstena panoramske staze). Izletnici na navedenim itinererima kretaće se u organizovanim grupama od 25 ljudi sa vodičem, u neformalnim grupama ili pojedinačno. Kapacitet prostora zone utvrđuje se okvirno na 500 jednovremenih korisnika.

Za postojeće bačije u zoni važe isti uslovi kao i u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena. Uređenje izletničkih staza i bačija biće obuhvaćeno programom uređenja predela zone

I stepena zaštite i zona sa prelaznim režimom zaštite.

S obzirom da u zoni preovlađuju brdoviti tereni sa većim nagibima, planski prioritet u poljoprivredi ovog prostora je uspostavljanje antierozionog režima korišćenja poljoprivrednog zemljišta, uz postizanje ekološki optimalnih odnosa između poljoprivrednih i šumskih površina (pošumljavanjem degradiranih pašnjaka i oranica VII i VIII katastarske klase, posebno na terenima sa nagibom preko 30%). Neophodno je zadržavanje postojećeg žbunja i drveća na međama poljoprivrednih parcela, kao i mestimično formiranje mreže zaštitnog zelenila duž planiranih izletničkih staza, uz postojeće bačije i sl. Osnivanjem sejnih livada na oranicama slabije prirodne plodnosti, kao i melioracijom pašnjaka i njihovim delimičnim osposobljavanjem za senokose, povećaće se površine i produktivnost trajnih travnjaka. Obnoviće se pašnjačko stočarenje, kako radi dobijanja kvalitetnih i zdravih stočnih proizvoda za tržište i kao posebna atrakcija za turističku ponudu, tako i radi unapređenja pejzažnih vrednosti predela. Na površini poljoprivrednog zemljišta zone od 587,2 hektara moguće je gajiti najmanje 200 grla goveda ili 1.000 grla ovaca. Iskoristiće se prostorno diferencirane prirodne pogodnosti za intenzivnu obradu zemljišta i to: osnivanjem manjih zasada starih, autohtonih sorti voća, koje uspevaju bez primene hemijskih sredstava za zaštitu od bolesti i štetočina; uključivanjem plantažne proizvodnje lekovitog i aromatičnog bilja u strukturu agrarne ponude; podsticanjem organske/ekološke proizvodnje brdskog povrća i ratarskih kultura; obaveznom primenom konturne obrade, terasiranja i drugih mera zaštite oranice od erozije na nagibima iznad 8%. Uspostaviće se kontrola sakupljanja lekovitog i aromatičnog bilja, kao i šumskih plodova, u skladu sa zahtevima očuvanja biodiverziteta. Poljoprivredna proizvodnja će se uključiti i u programe uzgoja krupne i sitne divljači, obezbeđivanjem kabaste stočne hrane za zimsko prihranjivanje, uspostavljanjem mreže međa i zaštitnog zelenila u skladu sa biološkim potrebama sitne divljači, kao i strogim poštovanjem savremenih ekoloških standarda pri korišćenju hemijskih sredstava u procesima poljoprivredne proizvodnje.

Šume u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena biće tretirane kao šume posebne namene, ali sa blažim režimom zaštite nego u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.1 stepena. Postojeća i nova šuma sastojaće se iz većih pojedinačnih segmenata kvalitetne autohtone šumske vegetacije, namenjenih oplemenjivanju prirodnog predela, uz delimično ozelenjavanje izletničkih staza i postojećih bačija, kao i uz zaklanjanje nepovoljnih vizura (posebno postojećih objekata bačija koji se ne uklapaju u pejzaž okruženja arheološkog nalazišta). Za ove šume (kao i za šume u zonama I i II.1 stepena zaštite) uradiće se posebna šumska osnova za šumu posebne namene, a za lov i lovno-privredna osnova. U okviru čitave zone sa prelaznim režumom zaštite II.1 stepena biće dozvoljen sezonski lov na krupnu i sitnu divljač. Uređenje postojeće šume i sadnja nove realizovaće se na osnovu posebnog programa uređenja predela za prostor zone I stepena zaštite i okružujućih zona sa prelaznim režimom zaštite.

Navedeni režimi u zoni sa prelaznim režimom zaštite II.2 stepena mogu se sprovesti bez promene vlasništva ili prava korišćenja nad zemljištem, uz utvrđivanje parcele nalazišta Zanjevačka crkva, na kojoj bi se ustanovile posebne nadležnosti u istraživanju i drugim aktivnostima na nepokretnom kulturnom dobru. Zbog znatno manjih ograničenja u korišćenju poljoprivrednog zemljišta i šuma, u ovoj zoni se vlasnicima neće obezbeđivati posebne kompenzacije za izgubljenu dobit.

4.1.4. Zona III stepena zaštite

Zona III stepena zaštite arheološkog nalazišta u okviru antropogenog pojasa duž Timoka i nekoliko nižih enkalava između zona sa prelaznim režimom zaštite i antropogenog pojasa tretiraće se kao glavni razvojni pojas područja Plana, u kome će biti koncentrisano stanovništvo, sadržaji turizma i rekreacije, kao i komplementarne aktivnosti vezane za naselja (mala privreda i sadržaji javnih službi) i poljoprivredu (intenzivno stočarstvo i povrtarstvo).

Glavne aktivnosti u zoni III stepena zaštite biće turizam i rekreacija (stacionarni, izletnički i tranzitni) sa glavnom ponudom u Gamzigradskoj Banji i u „akva zoni" Crnog Timoka. Ovako koncipirane aktivnosti turizma i rekreacije u antropogenom pojasu podržavaće u punoj meri kulturološku ponudu arheološkog nalazišta u zoni I stepena zaštite i zonama sa prelaznim režimom zaštite, uključujući se u tu ponudu sa 6 nalazišta mogućih za prezentaciju (u Banji i oko Banje, za koje treba utvrditi parcele na kojima bi se ustanovile posebne nadležnosti u istraživanju i drugim aktivnostima na nepokretnim kulturnim dobrima), 16 evidentiranih spomenika kulture (etno-celina i etno-objekata), posebno u Zvezdanu, planiranim punktom sportsko-rekreativnih klubova uz gornju hidroakumulaciju, punktom kulturno-rekreativnih klubova uz donju hidroakumulaciju i etno-punktom u Zvezdanu. U odnosu na zaštitu arheološkog nalazišta, aktivnosti turizma i rekreacije u antropogenom pojasu neće biti posebno ograničene. Ograničenja će se odnositi samo na zaštitu glavnih uslova i potencijala turističko-rekreativne ponude – kvalitetne životne sredine, čiste reke i očuvane prirode (uz propisani tretman kulturnih dobara). Ovakvo opredeljenje podržano je posebno konceptom planiranog turističkog puta trasom napuštene pruge uskog koloseka i novom trasom, za povezivanje svih postojećih i planiranih naselja međusobno i sa arheološkim nalazištem u zoni I stepena zaštite. Ovaj put predstavlja specifičnu saobraćajnicu za sve oblike kretanja turista sem motornim saobraćajem, bez ugrožavanja ljudi, prirode i životne sredine. U istom konceptu su dolinska izletnička staza duž celog antropogenog pojasa i planirane mirne deonice staza za ribolovce.

Od komplementarnih aktivnosti, u antropogenom pojasu i čitavoj zoni III stepena zaštite razvijaće se odgovarajući vidovi poljoprivrede, stočarstvo i mala privreda, uz značajno unapređenje sadržaja javnih službi. Na plodnim aluvijalnim nanosima u dolini Crnog Timoka prioritetno će se intenzivirati proizvodnja povrća na otvorenom, u staklenicima i plastenicima, šire uvođenje krmnog bilja u plodored i iskorišćavanje pogodnosti navodnjavanja za povećanje broja žetvi u vegetacionom periodu. Supstitucija manjih poljoprivrednih površina, koje će biti zauzete sadržajima planiranih novih kompleksa, naselja i punktova, zasnivaće se na intenziviranju i racionalizaciji proizvodnje na ostalim površinama, bez posebnih ograničenja, sem kontrolisane upotrebe mineralnih đubriva i hemijskih sredstava za zaštitu bilja. U sklopu budućeg ubrzavanja procesa profesionalne diferencijacije sela i polarizacije agrarne strukture, zemljište, stoka i tehnička sredstva će se preusmeriti sa staračkih i drugih regresivnih domaćinstava u ruke radno-sposobnih proizvođača, trajno orijentisanih na ozbiljno bavljenje poljoprivredom, uz postepenu preorijentaciju jednog dela domaćinstava na specijalizovano ili dopunsko bavljenje turističkim i drugim uslužnim delatnostima. Stočarstvo u okviru Gamzigrada i Zvezdana razvijaće se aktiviranjem lokalnih potencijala za razvoj mlečnog govedarstva, ovčarstva i kozarstva, uz uređivanje ekonomskih dvorišta domaćinstava, u skladu sa savremenim proizvodnim i sanitarnim standardima, posebno u pogledu izgradnje stočnih staja, skladištenja i korišćenja stajnjaka i osoke, održavanja, lagerovanja i korišćenja poljoprivredne mehanizacije, konzerviranja i skladištenja kabaste stočne hrane i dr. Svi ovi sadržaji moraju zadovoljiti sanitarne i ukupne ekološke uslove kvaliteta životne sredine u naseljima antropogenog pojasa.

Sadržaji male privrede, pretežno u Gamzigradu i Zvezdanu (a manjim delom i u Gamzigradskoj Banji), biće prvenstveno u funkciji seoskog turizma i poljoprivrede. Sastojaće se iz domaće radinosti u turizmu, iz oživljenih tradicionalnih etno-zanata i iz prerade poljoprivrednih proizvoda. U tom smislu, stimulisaće se izdavanje turističkih ležaja u privatnom smeštaju i pansionima (uz dopunske programe aktivnosti i sadržaja ponude – rekreativni poljoprivredni radovi, sakupljanje bilja i divljih plodova, učešće u tradicionalnim običajima i dr.), zatim tradicionalni etno-zanati (proizvodi kućnih potreba, suvenira i drugih proizvoda sa geografskom poreklom, od lokalnih, prirodnih materijala), kao i tradicionalna i nova prerada ekološki kvalitetnih poljoprivrednih proizvoda hrane i pića, takođe sa geografskim poreklom, uz propisnu i stalnu sanitarnu kontrolu i kontrolu kvaliteta.

Sadržaji javnih službi u postojećim naseljima, kao i u planiranim kompleksima, naseljima i punktovima, predviđeni su u funkciji razvoja lokalnog stanovništva i naselja, u funkciji turizma, rekreacije i komplementarnih aktivnosti, što je istovremeno u funkciji zaštite i prezentacije kulturnih dobara arheološkog nalazišta, kao i u funkciji zaštite prirode i životne sredine.

Planirani saobraćaj i tehnički sistemi područja arheološkog nalazišta koncentrisani su u antropogenom pojasu, odakle se granaju prema lokalitetima i sadržajima zona zaštite arheološkog nalazišta i završavaju u zaštitnoj zoni arheološkog nalazišta. Unapređenje saobraćaja u antropogeno pojasu sastojaće se u izmeštanju jugoistočne deonice magistralnog puta M-5 (radi formiranja južne obilaznice Zvezdana i Zaječara), u rekonstruisanju postojećeg regionalnog puta R-105b kroz područje, u izgradnji severne regionalne obilaznice Zvezdana i Zaječara i u povezivanju planiranih kompleksa i naselja novim lokalnim putevima sa magistralnim i regionalnim putem. Navedene saobraćajnice, kao i svi planirani tehnički sistemi u antropogenom pojasu, koncipirani su u funkciji razvoja naselja i podrške zaštiti i kulturološkom korišćenju arheološkog nalazišta, uz optimalno očuvanje prirode i kvaliteta životne sredine.

Zaštita i racionalno korišćenje Crnog Timoka, kao kapitalnog prirodnog resursa i uslova područja Plana, sprovodiće se: primenom selektivnog ispusta na brani buduće HA „Bogovina", za garantovane ekološke protoke selektivnih temperatura prema potrebama nizvodnih ekosistema; stručnim poribljavanjem vodotoka; kontrolisanim vodozahvatima uz odgovarajuće vodoprivredne saglasnosti i bez ugrožavanja garantovanog ekološkog protoka; kontrolisanim vađenjem peska i šljunka na osnovu projektne dokumentacije i od strane ovlašćenih privrednih subjekata; primenom principa naturalne regulacije u uređenju vodotoka, tako da se van naselja maksimalno očuva biodiverzitet u akvatoriju i na obalnom prostoru do nasipa, a u naseljima da se doprinese funkciji i estetici izgrađenog prostora. Uz potpunu pokrivenost urbanih sadržaja antopogenog pojasa kanalizacijom, izdavanje upotrebnih dozvola za rad postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda biće uslovljeno obavezom kontinuiranog merenja količine i kvaliteta prečišćene vode koja se upušta u Crni Timok.

4.2. Režimi zaštitne zone područja arheološkog nalazišta

Prostor zaštitne zone područja arheološkog nalazišta je pod najblažim režimom zaštite, koja obuhvata zaštitu lokaliteta nepokretnih kulturnih dobara i prirodnog predela.

Parcela utvrđenja „Kravarnik" je u državnom vlasništvu, a uređenje objekta može se vršiti samo po projektu odobrenom od strane Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture.

Među izletničkim stazama u zaštitnoj zoni, staza za džipove predviđena je na najvećem udaljenju od zone I stepena zaštite arheološkog nalazišta. Korišćenje ove staze biće pod strogo programiranim režimom, uz prethodnu najavu, mere obezbeđenja i sl.

Od komplementarnih aktivnosti u zaštitnoj zoni biće, bez posebnog ograničenja, zastupljene aktivnosti poljoprivrede, šumarstva i lova. Na nižim, plodnijim brežuljkastim terenima biće prioritetno obnavljanje dotrajalih i podizanje novih zasada voća, kao i gajenje brdskog povrća, uz primenu odgovarajuće agrotehnike. Na višim, manje plodnim brdskim terenima biće prioritetno zatravljivanje strmijih terena (uz pošumljavanje), melioracija pašnjaka i antieroziona zaštita kvalitetnijih oraničnih površina, prema savremenim agrotehničkim principima. Na meliorisanim pašnjacima proizvodiće se seno, a svi pašnjaci će se koristiti za pregonsku ispašu, zavisno od prirodnih potencijala. U zaštitnoj zoni će se vršiti i kontrolisano sakupljanje lekovitog i aromatičnog bilja, kao i divljih plodova.

Šume zaštitne zone zone Imaće, u pogledu uzgoja i eksploatacije, tretman ekonomskih šuma. Fond šuma biće povećan pošumljavanjem, obavezno na strmijim terenima podložnim eroziji. Ceo prostor zaštitne zone predviđen je za sezonski lov na visoku i nisku divljač.

4.3. Zaštita, uređenje i korišćenje prostora od interesa za odbranu zemlje, zaštitu od ratnih razaranja i elementarnih nepogoda

Uređenje i korišćenje prostora područja Plana od interesa za odbranu zemlje, zaštitu od ratnih razaranja i elementarnih nepogoda, uslovljeno je režimima prevencije i eliminisanja posledica ratne agresije na zemlju, zemljotresa, požara, poplava, vremenskih nepogoda, biljnih i životinjskih štetočina.

Odbrana od ratne agresije i zemljotresa na području Plana biće sprovedena primenom propisa za novogradnju i rekonstrukciju objekata, odnosno za konzervaciju i restauraciju građevina nalazišta, Konstrukcije objekata biće predvićene za jačinu zemljotresa od 7 stepeni Merkalijeve skale. Za ovu jačinu zemljotresa biće od urušavanja obezbeđene i labilne građevine arheoloških nalazišta, posebno kule i zidine utvrđenja carske palate. Pri izgradnji novih građevinskih struktura (u zoni III stepena zaštite i u zaštitnoj zoni područja arheološkog nalazišta), izbeći će se veće koncentracije i veća spratnost objekata (po pravilu do P+4), odnosno obezbediće se dovoljno slobodnih i zelenih prostora između objekata. Saobraćajni pristupi objektima biće omogućeni po pravilu dvostrano, bez slepih saobraćajnica i bez mogućnosti zaprečavanja u slučaju urušavanja objekata. Zaštita od rušenja nadzemnih objekata elektroenergetske i telekomunikacione infrastrukture biće obezbeđena posebnim sigurnosnim pojasevima, a zaštita podzemnih instalacija od pucanja i kidanja primenom propisanih tehničkih mera.

U okviru zaštite od ratnih razaranja, predviđena su centralna skloništa u Gamzigradskoj Banji, Gamzigradu i Zvezdanu. Kod planiranih manjih kompleksa, naselja i punktova, pojedinačna i grupna skloništa biće obezbeđena u podrumima objekata.

Za preventivnu zaštitu od požara, kao i za njegovo uspešno eliminisanje, primeniće se isti kriterijumi kao kod zaštite od zemljotresa, uz sledeće dodatne: obezbeđivanje saobraćajne pristupačnosti svim delovima šuma (poljskim i šumskim putevima, izletničkim stazama i stazama za džipove), računajući ove objekte istovremeno i kao protivpožarne barijere; obezbeđivanje tehničke vode crpljenjem iz Timoka i izvorišta koja se ne koriste za vodosnabdevanje pijaćom vodom; plansko ostavljanje protivpožarnih barijera (pruga i progala) pri seči i novom pošumljavanju; organizovanje službe za osmatranje i javljanje; pokrivanje svih objekata suprastrukture propisnom protivpožarnom zaštitom.

Zaštita od poplava odnosi se prvenstveno na dolinu Crnog Timoka (antropogeni pojas) i biće omogućena izgradnjom HA „Bogovina", kojom će se ostvariti zaštita od pedesetogodišnjih velikih voda (Qmah 2%), kao i zaštita od stogodišnjih voda (Qmah 1%), što odgovara stepenu zaštite najvećih naselja i privrednih objekata. U poplavnim zonama koje su ugrožene velikim vodama verovatnoće do 0,2% neće biti dozvoljena izgradnja objekata suprastrukture ni podužnih trasa infrastrukture, a neophodni prelazi infrastrukturnih sistema moraju se visinski izdići i dispoziciono tako rešiti da budu zaštićeni od poplavnih voda verovatnoće 0,2%. Dodatna regulacija vodnog režima Timoka sa postojeće i izgradnjom četiri male ustave planiranih malih hirdoakumulacija i naturalnom regulacijom korita reke, takođe će biti u funkciji zaštite od poplava. Dok se ne završe navedeni hidrotehnički radovi, odbrana od poplava će se vršiti raspoloživim sredstvima. Zbog veličine sliva, na području se treba zaštititi i od moguće bujice i poplave Seliškog potoka. Ova zaštita biće sprovedena naturalnom regulacijom vodotoka. Određeni objekti arheoloških nalazišta i potencijalnih spomenika kulture biće zaštićeni od poplava i bujica posebnim tehničkim merama (posebno carska palata pored Seliškog potoka i pojedinačna nalazišta pored Timoka).

Zaštita od vremenskih nepogoda (letnje nepogode sa vetrom, provalom oblaka, gromovima, gradom i dr., zimske nepogode sa velikim snegom, ledom i sl., suša, visoke i niske temperature i td.), biće ostvarena planiranom izgradnjom suprastrukture i infrastrukture, uređenjem teritorije, pošumljavanjom i dr., kao i organizovanjem protivgradne zaštite, gromobranskom zaštitom objekata i sl. Do konzervacije ili restauracije arheoloških nalazišta – ostataka građevina, najvažniji objekti biće zaštićeni od nepogoda i propadanja privremenim merama tehničke sanacije.

Zaštita od biljnih i životinjskih štetočina šuma, parkova, voćnjaka, travnjaka, povrtnjaka, njiva, vodotoka i dr., ostvariće se kontrolisanim mehaničkim, biološkim i hemijskim merama, koje neće ostaviti negativne posledice na stanovništvo, prirodu i životnu sredinu područja.

Za zaštitu od elementarnih nepogoda i ratnih razaranja na području Plana, organizovaće se stalna lokalna služba civilne zaštite za praćenje stanja, ostvarivanje preventivnih mera i preduzimanje aktivnosti zaštite, sa sedištem u Zvezdanu. Ova služba bila bi ogranak centralne službe u Zaječaru, koja bi joj davala materijalnu, kadrovsku i tehničku podršku. Ova služba bi direktno sarađivala sa vatrogasnom službom, zdravstvenom službom, policijom i drugim oficijelnim službama.

5. IMPLEMENTACIJA PROSTORNOG PLANA

Odredbe implementacije Prostornog plana sadrže: utvrđivanje prve, srednjoročne etape realizacije do 2014. godine i njene prve faze do 2008. godine, kao i učesnika, mera i instrumenata za sprovođenje Plana.

5.1. Prva, srednjoročna etapa realizacije do 2014. godine i prva faza realizacije do 2008. godine

Za realizaciju Plana utvrđuje se prioritetna, prva etapa za srednjoročni period od 10 godina, do vremenskog horizonta 2014. godine i u okviru nje prva faza srednjoročne etape realizacije do 2008. godine, odnosno do preispitivanja Plana i vremenskog horizonta važenja Ugovora o implementaciji Plana. Prva etapa i prva faza zaštite, izgradnje i uređenja prostora evaluirane su iz dugoročnog programa razvoja i koncepta organizacije prostora, na osnovu sledećih kriterijuma: zaštita arheološkog nalazišta, evidentiranih spomenika kulture, prirode i životne sredine; maksimalno aktiviranje postojećih stvorenih razvojnih aktivnosti i fondova; ostvarivanje funkcijskih i tehničko-tehnoloških preduslova za dalji razvoj; procena realnih mogućnosti finansiranja zaštite i razvoja područja od strane Republike Srbije u uslovima tekuće tranzicije (ulaganje u zaštitu kulturne baštine i prirode, u infrastrukturu, nekomercijalne sadržaje javnih službi i u plansku regulativu, kao preduslove za, pretežno privatna, komercijalna tržišna ulaganja). Prva etapa i prva faza realizacije Plana prikazane su u sledećem paralelnom pregledu:

Prioriteti u implementaciji Plana dati su funkcijama, aktivnostima i sadržajima od zajedničkog, javnog značaja, kojima se zadovoljavaju nacionalni interesi i vitalne socio-ekonomske potrebe lokalne zajednice, a to su: zaštita kulturne baštine, prirode i životne sredine, izgradnja i rekonstrukcija saobraćajne i tehničke infrastrukture i komunalne opreme, razvoj nekomercijalnih sadržaja javnih službi (prosveta, zdravstvena i socijalna zaštita, kultura i administracija) i planska regulativa izgradnje i uređenja prostora. Ove funkcije, aktivnosti i sadržaji dati su u Planu egzaktno i predstavljaju obavezan predmet implementacije, od strane upravnih subjekata na nivou Republike i opštine. Sve ostale aktivnosti i sadržaji, dimenzionisani su u Planu samo kao osnove i ulazi za utvrđivanje sadržaja i kapaciteta aktivnosti od javnog značaja, te se njihova implementacija prepušta drugim upravnim dokumentima (programima, osnovama i projektima) i tržištu. Međutim, od valjanosti predpostavki za ove aktivnosti i sadržaje, zavisi ostvarivanje i održivost prioritetnih javnih funkcija, aktivnosti i sadržaja, odnosno rok važenja Plana.

5.2. Učesnici u implementaciji Prostornog plana

Glavni učesnici u sprovođenju Prostornog plana biće upravni subjekti iz sastava Republike (državni nivo) i iz sastava opštine Zaječar (lokalni nivo), nadležni za javne funkcije, aktivnosti i sadržaje od nacionalnog i lokalnog interesa. Državni nivo subjekata u sprovođenju Prostornog plana predstavlja Vlada Republike Srbije, sa resorima Ministarstva za kapitalne investicije, Ministarstva kulture, Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Ministarstva rudarstva i energetike, kao i sa Republičkim zavodom za zaštitu spomenika kulture. Lokalni nivo subjekata predstavlja Skupština ipštine Zaječar (uz učešće mesnih zajednica Zvezdan, Gamzigrad i Gamzigradska Banja). U sprovođenju Plana uzeće odgovarajuće učešće i Ministarstva trgovine, turizma i usluga, Ministarstvo zdravlja, Republička agencija za prostorno planiranje, Narodni muzej u Zaječaru, organizacija obrađivača Prostornog plana i dr. Subjekti bi bili organizovani po linijama koordinacije, partnerstva i kooperacije, sa zajedničkim upravnim i operativnim telima, prema odredbama Ugovora o implemenatciji Plana.

Pored upravnih subjekata, moguće je animirati i druge učesnike u sprovođenju Plana. Po upisivanju područja arheološkog nalazišta u Listu svetske prirodne i kulturne baštine, ili drugog vida internacionalizacije područja, moguće je uspostavljanje i međunarodnog nivoa neupravnih subjekata, prvenstveno međunarodnih kulturnih organizacija, ali i komercijalnih subjekata. Isto važi i za domaće kulturne i komercijalne subjekte, koje takođe treba animirati. O uključivanju međunarodnih subjekata odlučuju subjekti državnog nivoa. Među navedenim subjektima biće uspostavljena jasna podela upravnih nadležnosti. Prostorni plan područja arheološkog nalazišta, kao i Program zaštite i razvoja donosi Vlada Republike Srbije, a akta o urbanističkim uslovima, izvod iz Prostornog plana i odobrenja za izgradnju i rekonstrukciju objekata suprastrukture i infrastrukture iz člana 89. stav 4. tačke 6, 8. i 13. Zakona o planiranju i izgradnji izdaje Ministarstvo za kapitalne investicije. Urbanističke planove i granske programe razvoja donosi Skupština opštine Zaječar, koja ima i nadležnost nad uređenjem i korišćenjem građevinskog zemljišta, u skladu sa važećim planskim dokumentima. Nadležnost nad zemljištem u zoni I stepena zaštite arheološkog nalazišta, kao i nad svim objektima zaštićenih i evidentiranih nepokretnih kulturnih dobara ima država, preko Ministarstva kulture i Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture..

5.3. Mere i instrumenti za implementaciju Prostornog plana

Upravljanje zaštitom, razvojem, uređenjem i korišćenjem područja arheološkog nalazišta po odredbama Plana zasnivaće se na: razvojno-upravljačkim dokumentima (programi i planovi), izvorima finansiranja, stimulativnim politikama, institucionalnoj podršci, informatičkoj, promotersko-marketinškoj, istraživačkoj i drugim podrškama.

5.3.1. Razvojno-upravljački dokumenti

– Važeći planski dokumenti

Važeći planski dokument višeg reda je Zakon o Prostornom planu Republike Srbije (1996., poglavlja o zaštiti nepokretnih kulturnih dobara, o zaštiti prirode, o turizmu i dr.). a Generalni urbanistički plan Zaječara (2002.), koji obuhvata i deo područja arheološkog nalazišta sa naseljem Zvezdan, predstavlja važeći opštinski dokument. Odredbe Prostornog plana područja arheološkog nalazišta usloviće manje izmene postojećeg GUP-a Zaječara, u pogledu korekcije granice GUP-a, saobraćajnica, elektroenergetske infrastrukture i dr.

– Novi dokumenti

1. Podloge

1.1. Ažurne geodetske podloge arheološkog nalazišta, 1:10.000, 1:5.000 i 1:2.500 (obezbeđuje Republički geodetski zavod)

1.2. Katastarske granice područja arheološkog nalazišta i zona njegove zaštite (realizuje Republički geodetski zavod)

2. Studije i programi razvoja

2.1. Studija izvodljivosti zaštite i razvoja područja arheološkog nalazišta (donosi Vlada Republike Srbije, kao podlogu za ostvarivanje Ugovora o implementaciji Plana)

2.2. Srednjoročni program zaštite i razvoja područja arheološkog nalazišta i njegove zaštitne zone, sa programom/scenarijem korišćenja nalazišta (donosi Vlada Republike Srbije, sprovode godišnjim programima subjekti – potpisnici Ugovora o implementaciji Plana)

2.3. Srednjoročni program uređenja predela arheološkog nalazišta (donosi Vlada Republike Srbije, sprovode godišnjim programima subjekti – potpisnici Ugovora o implementaciji Plana)

2.4. Srednjoročni program razvoja turizma područja arheološkog nalazišta i zaštitne zone, sa programom sadržaja i rizika turističke prezentacije arheološkog nalazišta (donosi Skupština opštine Zaječar, sprovodi se godišnjim programima)

2.5. Srednjoročni program uređenja građevinskog zemljišta područja (donosi SO Zaječar, sprovodi se godišnjim programima)

3. Urbanistički planovi

3.1. Plan generalne regulacije prostora zone I stepena zaštite arheološkog nalazišta (donosi Skupština opštine Zaječar)

3.2. Generalni plan Gamzigradske Banje (donosi SO Zaječar)

3.3. Planovi opšteg uređenja za postojeća naselja Zvezdan i Gamzigrad (donosi SO Zaječar)

3.4. Planovi detaljne regulacije za omladinski kompleks i etno-kompleks „Gradište", kao i za gornju hidroakumulaciju sa klubskim sadržajima (donosi SO Zaječar)

4. Urbanistički projekti za delove naselja i planiranih kompleksa po odredbama urbanističkih planova (donosi SO Zaječar na inicijativu i uz većinsku participaciju zainteresovanih investitora)

Svi novi dokumenti pod tač. 1, 2. i 3. biće doneti u prvoj fazi realizacije Plana do 2008. godine (uz deo dokumenata pod tačkom 4, prema potrebi). Planovi detaljne regulacije za ostale planirane komplekse, naselja i donju hidroakumulaciju sa klupskim sadržajima, kao i urbanistički projekti po odredbama ovih planova, biće doneti u prvoj etapi realizacije Plana do 2014. godine, a sredstva za njihovu izradu obezbediće opština Zaječar i zainteresovani investitori.

5.3.2. Izvori finansiranja zaštite i razvoja područja arheološkog nalazišta

1. Direktni izvori

1.1. Prihodi iz usluga prezentacije arheoloških i spomeničkih vrednosti područja, prihodi za korišćenje autorizovanog znaka i imidža nalazišta, prihodi od kulturnih manifestacija i dr.

1.2. Deo ostalih prihoda koji se ostvari na području (posebno iz turističkih delatnosti firmi, kako sa sedištem u opštini, tako i sa sedištem van opštine)

2. Indirektni izvori

2.1. Redovni programi i fondovi resornih organa, agencija, uprava, državnih javnih preduzeća i dr.

2.2. Deo budžeta opštine Zaječar ostvaren iz nadoknada za korišćenje lekovitog faktora Gamzigradske Banje, kao i za uređenje i korišćenje građevinskog zemljišta postojećih naselja i planiranih naseljskih sadržaja na području arheološkog nalazišta

2.3. Kreditna sredstva banaka, fondova i dr.

2.4. Sredstva iz posebnih evropskih i svetskih programa kulturne baštine, donacije i dr.

5.3.3. Stimulativne politike razvoja i zaštite područja

Za ostvarivanje zaštite i kulturoloških finkcija arheološkog nalazišta, za razvoj turističke ponude, poljoprivrede, male privrede i drugih komplementarnih aktivnosti područja arheološkog nalazišta, Vlada Republike Srbije ustanoviće i, u saradnji sa SO Zaječar, sprovoditi sledeće stimulativne upravne politike: finansijska politika (stimulacije iz fondova Republike za plansku regulativu, izgradnju infrastrukture i nekomercijalnih sadržaja društvenog standarda, posebno u funkciji prezentacije arheološkog nalazišta, kao i značajna selektivna olakšanja za ulaganja u komercijalne sadržaje,); kreditna politika (sa benificiranim kamatama, grejs periodom i dr., za izgradnju sadržaja ponude u prostoru, rekonstrukciju i adaptaciju seoskih kuća za turistički smeštaj, za nabavku poljoprivredne mehanizacije i matičnih stočnih stada, za podizanje višegodišnjih zasada, plastenika i sl., za nabavku mašina i opreme male privrede i dr.); organizovanje permanentne agro-veterinarske pomoći lokalnoj poljoprivredi, u sklopu sistema savetodavne poljoprivredne i veterinarske stručne službe na regionalnom i republičkom nivou i dr.

Vlada Republike Srbije i SO Zaječar ustanoviće takođe i pravno-regulativni sistem kompenzacija lokalnom stanovništvu za ograničenja u razvoju zbog javnih interesa zaštite kulturnih i prirodnih dobara na području arheološkog nalazišta, kao pilot – model za slična područja i situacije u Republici. Nosilac eksproprijacije ili ograničenja korišćenja zemljišta, zbog njegove prenamene i režima korišćenja, kompenziraće vlasniku ili titularu zemljišta nastale štete, uskraćivanje ili umanjenje dobiti. Radi prevazilaženja ovih problema, u celoj zoni I stepena zaštite arheološkog nalazišta biće izvršena etapna eksproprijacija privatnog zemljišta.

5.3.4. Institucionalna podrška implementaciji Plana

Optimalno upravljanje zaštitom i razvojem područja arheološkog nalazišta nacionalnog i internacionalnog značaja podrazumeva jedinstven upravljački sistem, koji bi objedinio sve glavne aktivnosti područja, a u kome bi sa svojim interesima, nadležnostima i obavezama participirali subjekti – potpisnici Ugovora o implementaciji Prostornog plana. Ovakav upravljački sistem biće realizovan u novom državnom preduzeću, u saradnji sa državnim i lokalnim upravnim subjektima i jačim komercijalnim partnerima (domaćim i stranim).

U ovom preduzeću nstitucionalizovaće se sprovođenje i praćenje programa, planova i politika zaštite, razvoja, uređenja i korišćenja prostora područja arheološkog nalazišta, od početnih investicija i aktivnosti do primene i eksploatacije. Preduzeće bi koordiniralo istraživanja, konzervaciju i restauraciju objekata nalazišta, naučnu i stručnu edukaciju u oblasti kulturne baštine, organizovalo prezentaciju nalazišta i kulturne manifestacije na motivima nalazišta i dr. Preduzeće bi takođe kordiniralo pripremu i izgradnju sadržaja turističko-rekreativne ponude, a zatim i zajednički nastup područja na turističkom tržištu i dr. Gazdovanje određenim avnim sadržajima turističke i rekreativne ponude u okviru Banje, naselja, planiranih kompleksa, punktova i ponude u prostoru. preduzeće bi, uz odgovarajuću upravnu kontrolu, ugovorno poveravalo mešovitim ili privatnim specijalizovanim preduzećima, uz uslov očuvanja javnosti funkcija. Formiranje ovog preduzeća nije predviđeno u prvoj fazi sprovođenja Plana, a njegovu funkciju u ovoj fazi vršiće nosioci Ugovora o implementaciji Prostornog plana, a delom i Narodni muzej u Zaječaru.

U naseljima će se obnoviti seoske zadruge, kao udruženja privatnih proizvođača u poljoprivredi i maloj privredi, radi racionalizacije nabavke opreme i repromaterijala, proizvodnje, promocije i prodaje proizvoda.

5.3.5. Informatička, promotersko-marketinška i istraživačka podrška sprovođenju Plana

Ostvarivanje zaštite i razvoja područja arheološkog nalazišta po Prostornom planu, buduće državno preduzeće za zaštitu i razvoj područja pratiće i kontrolisati uz pomoć odgovarajućeg informacionog sistema, u kome će biti objedinjeno i praćenje turističke ponude i tražnje, kao i praćenje komplementarnih aktivnosti poljoprivrede, male privrede i dr., kako bi se omogućila permanentna procena ukupnih efekata zaštite i razvoja područje i po potrebi pristupilo replaniranju planskih dokumenata.

Radi animiranja i usmeravanja kulturološkog interesovanja domaće i međunarodne javnosti za arheološko nalazište, radi otkrivanja tržišta tražnje za turističkim motivima i posebnim proizvodima poljoprivrede i male privrede područja, državno preduzeće će permanentno promovisati kulturnu i turističku ponudu područja i njegovih pojedinačnih naselja, kompleksa i punktova, uz objedinjaavanje marketinga ponude celog područja. Putem savremenih medija, preduzeće će permanentno informisati lokalne stanovnike i potencijalne investitore i korisnike, u cilju afirmisanja motiva tražnje za ponudom područja, stvaranja svesti o vrednostima prostora i razvojnim mogućnostima turizma i rekreacije, formiranja modela kulturološkog ponašanja i dr.

Istraživanja za potrebe zaštite i razvoja područja, u koorinaciji državnog preduzeća, vršiće Srpska akademija nauka i umetnosti – Odeljenje za arheologiju, kao i druge relevantne načne i stručne organizacije i institucije. Istraživanja će obuhvatiti: detaljna istraživanja arheološkog nalazišta, spomenika kulture i kulturno-istorijskih celina; detaljna istraživanja prirodnih i stvorenih uslova, resursa i potencijala područja; izučavanje potencijala i mogućnosti korišćenja Timoka, kao i korišćenja termalnih voda Banje za rekreativne i druge potrebe; ispitivanje klubske organizacije sportsko-rekreativne i kulturološko-rekreativne ponude; pilot-projekt kompenzacija lokalnom stanovništvu radi ograničenja namenama i aktivnostima od javnog interesa; modelovanje ponude domaćinstva u seoskom turizmu i domaćoj radinosti; modelovanje organizovanja i upravljanja razvojem turizma, poljoprivred, male privrede i dr. Dinamika realizaije ovih istraživanja zavisiće od državnih sredstava, ali i od zainteresovanosti raznih komercijalnih subjekata, nevladinih organizacija, sponzora i drugih subjekata.