Zaključak o prihvatanju Izveštaja o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2024. godinu

Na osnovu člana 76. stav 1. Zakona o zaštiti životne sredine (,,Službeni glasnik RS”, br. 135/04, 36/09, 36/09 – dr. zakon, 72/09 – dr. zakon, 43/11 – US, 14/16, 76/18 i 95/18 – dr. zakon) i člana 43. stav 3. Zakona o Vladi („Službeni glasnik RSˮ, br. 55/05, 71/05 – ispravka, 101/07, 65/08, 16/11, 68/12 – US, 72/12, 7/14 – US, 44/14 i 30/18 – dr. zakon), na predlog Ministarstva zaštite životne sredine,

Vlada donosi

ZAKLJUČAK

"Službeni glasnik RS", broj 113 od 17. decembra 2025.

1. Prihvata se Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2024. godinu, koji je sastavni deo ovog zaključka.

2. Izveštaj iz tačke 1. ovog zaključka dostaviti Narodnoj skupštini.

3. Ovaj zaključak objaviti u ,,Službenom glasniku Republike Srbijeˮ.

05 broj 353-13432/2025-1

U Beogradu, 4. decembra 2025. godine

Vlada

Predsednik,

prof. dr Đuro Macut, s.r.

IZVEŠTAJ

O STANJU ŽIVOTNE SREDINE U REPUBLICI SRBIJI ZA 2024. GODINU

UVOD

Izrada Izveštaja o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2024. godinu (u daljem tekstu: Izveštaj) je godišnja zakonska obaveza Agencije za zaštitu životne sredine i svi su, kao i prvi za 2006. godinu, dostupni u elektronskoj formi na internet prezentaciji Agencije za zaštitu životne sredine. Izveštaji sadrže dovoljno relevantnih podataka, indikatora i informacija koji ukazuju na uzajamne veze ekonomije, društva i životne sredine u objedinjenoj proceni ekosocijalnog sistema.

Izveštaj se zasniva na indikatorskom prikazu koncipiranom na osnovu Pravilnika o Nacionalnoj listi indikatora zaštite životne sredine („Službeni glasnik RS”, broj 37/11). Set indikatora zaštite životne sredine je metodski utemeljen na uzročno-posledičnim odnosima i standardnoj tipologiji indikatora Evropske agencije za životnu sredinu. Indikatori pripadaju jednoj od sledećih kategorija prema tematskim područjima: pokretački faktori (PF), pritisci (P), stanje (S), uticaji (U), reakcije društva (R), (Slika 1)1.

Rezultati prezentovani u Izveštaju dobijeni su praćenjem indikatora zaštite životne sredine – vođenjem Nacionalnog registra izvora zagađivanja, sprovođenjem državnog monitoringa kvaliteta vazduha i voda, upravljanjem nacionalnom laboratorijom – što zajedno predstavlja sprovođenje politike zaštite životne sredine u okviru Zajedničkog informacionog sistema životne sredine Republike Srbije. Ovakav sveobuhvatni koncept informacionog sistema Agencije za zaštitu životne sredine – baziran na postojećim portalima i aplikacijama – sve više jača kao snažna informatička baza sa podacima, indikatorima, rezultatima i procenom stanja koji su povezani neraskidivim „brodskim užetom” (Slika 2).

Izveštaj predstavlja analizu nacionalnog ekosocijalnog sistema sa uzročno posledičnim vezama između pojedinih elemenata tematskih područja i pripadajućih indikatora. Izdvojićemo nekoliko primera pojedinih elemenata tematskih područja. Najznačajniji pokretački faktor negativnih uticaja u životnoj sredini je proizvodnja i potrošnja u privrednim sektorima i u domaćinstvima, pri čemu je poslednje decenije potrošnja energije u stalnom porastu. Indikator pritiska u životnoj sredini – količina proizvedenog otpada u toku delatnosti preduzeća pokazuje količine proizvedenog otpada po vrstama i delatnostima u kojima nastaju. Ovim indikatorom se prati ostvarenje strateškog cilja, a to je izbegavanje i smanjivanje nastajanja otpada. Sa druge strane, indikator domaća potrošnja materijala odražava odgovarajuće mere – reakciju društva i pokazatelj je održive proizvodnje i potrošnje. Rezultati monitoringa kvaliteta površinskih i podzemnih voda reprezentuju antropogene promene i zdravstveni aspekt. U tom smislu u sektoru voda ukazujemo na dva indikatora, prvi je indikator uticaja koji se zasniva na rezultatima praćenja kvaliteta vode za piće iz javnih vodovodnih sistema i daje kvalitativni aspekt uticaja na zdravlje, a drugi indikator stanja pokazuje kvalitet površinskih i podzemnih voda na profilima definisanim godišnjim programom nacionalnog monitoringa.

Složenost izazova ekološke savremenosti upućuje Agenciju za zaštitu životne sredine u pravcu ambicioznih izazova u proaktivnom smislu, kao što je iskorak u primeni metoda predviđanja stanja životne sredine. Sadašnji političko-ekološki okvir je potpuno u skladu sa ciljevima održivosti koji su ugrađeni u nacionalne strategije i međunarodno prihvaćene i ratifikovane sporazume o životnoj sredini. Informacije koje su sadržane u Izveštaju predstavljaju svojevrsnu strategiju za jačanje javne podrške merama politike zaštite životne sredine. Ali ne manje značajno, dokument koji je pred vama, verujemo, ubedljivo pokazuje koliko su ekološki indikatori moćno sredstvo za podizanje svesti javnosti o pitanjima životne sredine.

––––––––––––––

1 Pet ilustracija na Slici 1 vizuelno dopunjuju značenje definicije indikatora „pokretački faktori – pritisci – stanje – uticaji – reakcije društvaˮ. Ilustracije su zavedene u informacioni sistem Zavoda za zaštitu intelektualne svojine Republike Srbije pod brojem Ž 2022/0217, Ž 2022/0218, Ž 2022/0219, Ž 2022/0220 i Ž 2022/0221.

Slika 1. Koncept Nacionalne liste indikatora zaštite životne sredine

Slika 2. Agencija za zaštitu životne sredine – Zajednički informacioni sistem životne sredine Republike Srbije

SAŽETAK

Zaštita životne sredine predstavlja skup aktivnosti i mera za sprečavanje zagađenja, smanjivanja i otklanjanja štete nanete životnoj sredini i vraćanja žive i nežive prirode u stanje pre nastanka štete. U sistematskom monitoringu praćenja uzajamnog delovanja ovih procesa, koji sprovodi Agencija za zaštitu životne sredine, nastaje velika količina numeričkih podataka i indikatora kao reprezentativnih vrednosti koje su dobijene iz skupova tih podataka. Indikatori pripadaju jednoj od sledećih kategorija prema tematskim područjima: stanje, pritisci, uticaji, pokretački faktori i reakcije društva. Ovakav koncept indikatora ima za cilj da obezbedi jednostavan postupak prezentacije socio-ekoloških podataka na način koji će omogućiti praćenje programa i politika, kao sredstvo za vrednovanje napretka ka postizanju njihovih ciljeva.

STANJE u životnoj sredini je rezultat pritisaka i iskazuje se fizičkim, hemijskim, biološkim, estetskim i drugim indikatorima. Ovim indikatorima se vrednuje kvalitet prirodnih vrednosti: vazduha, vode, zemljišta, šuma, geoloških resursa, biljnog i životinjskog sveta. Sa gledišta stanja kvaliteta životne sredine kvalitet ambijentalnog vazduha je poslednjih godina jedno od najaktuelnijih pitanja iz domena zaštite zdravlja ljudi i tema je u sredstvima masovnih komunikacija.

Suspendovane čestice PM10 i PM2.5 su zagađujuće materije koje su, kao i prethodnih godina, dominantno uticale na stanje kvaliteta vazduha u 2024. godini. Merenja koja ispunjavaju kriterijum da bi se podaci koristili za određivanje kategorije kvaliteta vazduha stalno su u porastu za ove zagađujuće materije što iz godine u godinu omogućava detaljniju i pouzdaniju sliku nivoa koncentracija prisutnih u atmosferi. Kategorije kvaliteta vazduha za 2024. godinu utvrđene su na osnovu rezultata sa 93 merna mesta gde su vršena merenja suspendovanih čestica PM10 i 66 mernih mesta suspendovanih čestica PM2.5 što je tri (za PM10) i četiri (za PM2.5) puta više nego 2019. godine. Sa porastom broja mernih mesta PM2.5 procenat rezultata koji pokazuju prekomerno zagađenje je opao za 12% u odnosu na 2023. godinu i za 22% u odnosu na 2022. godinu. Srednje godišnje koncentracije PM10 prekoračile su dozvoljenu vrednost na 18% mernih mesta, što je za 10% manje nego 2022. godine, ali i 7% više nego 2023. godine. Azot-dioksid je samo u Beogradu doprineo prekomernom zagađenju vazduha. Sadržaj arsena u PM10 bio je veći od dozvoljenog u Beogradu (Lazarevac) i Boru, a u Boru su i olovo i kadmijum prekoračili graničnu odnosno ciljnu vrednost.

Nacionalna javna glasila, štampana i elektronska često preuzimaju međunarodne izveštaje o kvalitetu ambijentalnog vazduha, a taj sadržaj se prenosi digitalnim platformama i društvenim mrežama. Rezultati iz tih izvora podataka mogu se komparirati sa rezultatima zasnovanih na državnoj mreži stanica za monitoring kvaliteta vazduha u Republici Srbiji. Za ovakav prikaz skupa podataka korišćen je godišnji izveštaj sa portala 2024 IQAir World Air Quality Report na kome se agregiraju podaci sa stanica za praćenje kvaliteta vazduha širom sveta. Korišćenjem ovih podataka o kvalitetu vazduha u državama sveta i njihovim prestonicama i kriterijumu European Air Quality Index, za 2024. godinu u komparativnom prikazu dobija se opšta slika stepena zagađenosti usled prisustva suspendovanih čestica PM2.5 u Republici Srbiji i državama Balkana. Od balkanskih država najčistiji vazduh je u Grčkoj rangiran kao prihvatljiv sa 11,5 μg/m3, a najzagađeniji je u Bosni i Hercegovini rangiran kao loš sa 25,3 μg/m3. Na ovoj skali Republika Srbija je pozicionirana na 44 mestu, od 138 ocenjenih zemalja, sa kvalitetom vazduha rangiranim kao umeren sa 20,2 μg/m3. Kvalitet vazduha u Beogradu je na istoj skali usled prisustva suspendovanih čestica PM2.5 rangiran kao prihvatljiv sa 17,9 μg/m3, čime je zauzeo 45 mesto od 121 ocenjene svetske prestonice (Slika 3). Istovremeno u ovom regionalnom komparativnom pristupu prestonica država Balkana, najčistiji vazduh je ocenjen u Atini i rangiran je kao prihvatljiv sa 11,0 μg/m3, dok je najzagađeniji vazduh u Sarajevu rangiran kao loš sa 30,8 μg/m3.

Slika 3. Raspon između najzagađenijeg ambijentalnog vazduha u državama sveta i njihovih prestonica u odnosu na rang Republike Srbije i država Balkana

Što se tiče kvaliteta površinskih voda, analiza trendova na nivou slivnih područja u Republici Srbiji u prethodne dve dekade ukazuje da je kvalitet „stagnirao” – nije zabeleženo značajno pogoršanje ni poboljšanje. Bez obzira na nizak stepen prečišćavanja otpadnih voda, ovakav kvalitet je uzrokovan visokom moći samoprečišćavanja i velikom prijemnom kapacitetu velikih reka (Dunava pre svega), kao i povoljnim hidrološkim uslovima i prijemu nezagađene vode Drine sa odgovarajućim uticajem na Savu, a onda i na Dunav (Tabela 1).

Iako je Dunav na našoj teritoriji prijemnik neprečišćenih otpadnih voda iz velikih kanalizacionih aglomeracija Novog Sada i Beograda i voda reka Tise, Tamiša, Velike Morave i pritoka na desnoj obali Đerdapa koje su prijemnici neprečišćenih otpadnih voda iz Borskog rudarskog basena, ipak je sa najboljim kvalitetom jer ima najveći procenat uzoraka sa najmanje dobrim kvalitetom u obe posmatrane dekade. Naizgled veliko poboljšanje kvaliteta vode reka i kanala na teritoriji AP Vojvodine u drugoj dekadi je posledica izostanka monitoringa sa pojedinih profila koji su u dugogodišnjem periodu u prethodnoj dekadi bili sa kvalitetom konstantno u kategoriji veoma loš (profil Vrbas 2 na Velikom Bačkom kanalu i pojedini vezni kanali sistema DTD). Takođe, poboljšanju kvaliteta vode reka i kanala na teritoriji AP Vojvodine doprinosi i konstantno dobar i veoma dobar kvalitet reke Dunav na ulaznom profilu Bezdan, izražen metodom Serbian Water Quality Index (Tabela 2).

Tabela 1. Trend kvaliteta reka slivnih područja (2004–2023. godine)

Tabela 2. Trend kvaliteta na ulaznim i izlaznom profilu velikih reka (2004–2023. godine)

Stepen ugroženosti zemljišta od hemijskog zagađenja u 2024. godini praćen je u urbanim zonama u devet jedinica lokalne samouprave (u daljem tekstu: JLS), pri čemu je ukupno ispitan 201 uzorak. Najčešće prekoračenje graničnih vrednosti zabeleženo je za Ni, Cu, Cr, Zn, Cd, Pb, As, Co i Hg. Istovremeno od ukupno 139 ispitanih lokacija na kojima se obavljaju aktivnosti koje mogu biti uzrok zagađenja i degradacije zemljišta, na 12,41% je potvrđeno prisustvo zagađujućih, štetnih i opasnih materija koje prekoračuju remedijacionu vrednost.

Što se tiče zdravstvenog stanja šuma, posle nekoliko godina odsustva sušenja stabala, tokom 2024. godine je kao i tokom 2023. godine ponovo registrovano sušenje stabala četinarskih i lišćarskih vrsta drveća.

PRITISCI u životnoj sredini proističu iz pokretačkih faktora, privrednih aktivnosti i drugih faktora koji predstavljaju rezultat u zadovoljavanju potreba stanovnika i društvene zajednice. Ovi pritisci združeno predstavljaju posledicu ukupnog procesa proizvodnje i potrošnje u društvu, a mogu se podeliti u tri osnovne grupe: prekomerna upotreba prirodnih resursa, promena u nameni korišćenja zemljišta i emisije opasnih i štetnih materija u vazduh, vodu i zemljište.

Među najveće pritiske u životnoj sredini spada generisanje svih vrsta čvrstog otpada. Ukupno proizvedena količina otpada (približno 11 miliona tona) je blago smanjena u odnosu na prethodnu godinu. Što se tiče otpada koji nastaje tokom delatnosti preduzeća prijavljena je manja količina stvorenog letećeg pepela od uglja, koji zajedno sa šljakom koja nastaje u termoenergetskim objektima čini oko 75% količine otpada koja nastaje tokom delatnosti preduzeća, odnosno približno 50% od ukupne količine otpada, gde je uključen i otpad koji nastaje u domaćinstvima.

Na 12 sanitarnih deponija je, u 2024. godini odloženo približno 1,10 miliona tona otpada, čime je obuhvaćeno 49% stanovnika Republike Srbije (Slika 4). To smanjenje se kod komunalnog otpada može pripisati, pre svega, spaljivanju otpada u insineratoru na deponiji Vinča, gde je u 2024. godini spaljeno približno 289 hiljada tona, ali i konstantnom smanjenju broja stanovnika u Republici Srbiji u poslednjih nekoliko godina, prema podacima Republičkog Zavoda za statistiku.

Slika 4. Pristupačnost stanovništva sanitarnom deponovanju komunalnog otpada u Republici Srbiji

Treba naglasiti, da se prikazani dijagram u budućnosti neće promeniti ukoliko se ne izgradi nova sanitarna deponija na kojoj će druge opštine odlagati svoj komunalni otpad ili ukoliko se neka opština ne priključi odlaganju na nekoj od postojećih sanitarnih deponija. Pozitivnoj promeni prikazanog trenda bi značajno doprineo prestanak odlaganja otpada na nesanitarnim deponijama i prelazak na odlaganje na sanitarnim deponijama. Na osnovu dostavljenih podataka od strane JLS, utvrđeno je da se na 17 nesanitarnih deponija vrše radovi na njihovom zatvaranju, ali nema informacija kada su planirani završeci radova i prelazak deponovanja komunalnog otpada na sanitarne deponije.

Što se emisija štetnih gasova tiče, emitovane količine sumpornih oksida pokazuju blagi pad u periodu 1990–2023. godine, a emitovane količine amonijaka ne pokazuju značajnije promene u navedenom periodu. Emitovane količine ugljen-monoksida pokazuju pad u periodu 1990–2023. godine i emitovane količine lako isparljivih organskih materija bez metana pokazuju vrlo blagi pad u navedenom periodu. Veoma značajno je da u 2023. godini u ukupnim emisijama gasova sa efektom staklene bašte (bez sektora upotrebe zemljišta, promene upotrebe zemljišta i šumarstva) dolazi do smanjenja od 25,7% u odnosu na 1990. godinu. Najzastupljeniji gas staklene bašte u 2023. godini bio je ugljen-dioksid (CO2), čineći 82.1% ukupnih emisija gasova sa efektom staklene bašte.

UTICAJI u ekonomskoj i socijalnoj sferi društva se odražavaju neposredno na promene u životnoj sredini i posredno u krajnjem po ljudsko zdravlje. Ove promene u fizičko-hemijskom ili biološkom stanju činilaca životne sredine izazvane pritiscima imaju različite uticaje na funkcionisanje ekosistema i dobrobit za ljudsku zajednicu i pojedince. Zdravstveno ispravna voda za piće jedan je od osnovnih preduslova dobrog zdravlja i jedan od osnovnih pokazatelja zdravstvenog stanja stanovništva, higijensko-epidemiološke situacije kao i socio-ekonomskog stanja jedne zemlje.

Sa druge strane, poslednjih godina se povećava broj ljudi sa alergijskim problemima, naročito na polen ambrozije, što je direktno uslovljeno načinom savremenog života (hrana sa hemijskim pojačivačima, preterana upotreba antibiotika, pesticidi itd) kao i promenama u životnoj sredini. Analiza raspodele učestalosti broja dana sa prisutnom polinacijom za period 2016–2023. godine uz standardnu analizu podataka za 2004. godinu prezentuje podatke na nov način koji već obuhvata uticaj spoljnih faktora, prirodu biljke, kao uticaj izazvan ljudskim faktorom. U intervalu od 91–120 dana prisutnosti polena ambrozije bilo je 74% predeonih celina, i to: Subotica, Sombor, Kikinda, Kula, Vrbas, Bečej, Zrenjanin, Sremska Mitrovica, Vršac, Pančevo, Novi Beograd, Beograd – Zeleno Brdo, Požarevac, Čačak, Kraljevo, Novi Pazar i Vranje, i svi su u beznačajnom trendu oscilacija ovog indikatora. U intervalu od 61–90 dana prisutnosti polena ambrozije bilo je 22% predeonih celina, i to: Kragujevac, Zaječar, Sokobanja, Kruševac i Niš, sa beznačajnim trendom promene broja dana prisutnog polena ambrozije. Manje od 60 dana prisutnog polena ambrozije obuhvata 4% predeonih celina, a to je Zlatibor sa rastućim trendom što je upozorenje da se obrati pažnja na sistematsko uništavanje ovog invazivnog korova (Slika 5).

Slika 5. Raspodela učestalosti broja dana sa prisutnom polinacijom ambrozije

POKRETAČKI FAKTORI negativnih uticaja u životnoj sredini su proizvodnja i potrošnja u privrednim sektorima (npr. poljoprivreda, energetika, industrija, saobraćaj) gde se eksploatišu obnovljivi i neobnovljivi prirodni resursi, koristi energija dobijena iz ugljeva lošeg kvaliteta, primenjuju nedovoljno ekološki prihvatljive tehnologije, deponuju velike količine otpada koje je moguće reciklirati, obradivo poljoprivredno zemljište se pretvara u građevinsko. Broj stanovnika, stepen obrazovanja i ekonomska stabilnost predstavljaju, takođe, značajan faktor jer je ljudska zajednica u zavisnosti od veličine populacije i stepena razvoja značajan „pokretač” potreba u hrani, vodi i materijalnim dobrima. Energetika kao visoko profitabilna grana privrede je istovremeno najznačajniji pokretački faktor jer vrši sve veći pritisak na životnu sredinu. U Republici Srbiji potrošnja materijala (resursa) ima negativan trend, pri čemu se konstantno povećava potrošnja materijala. Tako je domaća potrošnja materijalnih resursa u 2023. godini iznosila 162,6 miliona t, što je 50% više u odnosu na 2001. godinu. Istovremeno, produktivnost resursa ima trend blagog povećanja i 2023. godine iznosi 0,43 evra po kg.

REAKCIJE DRUŠTVA predstavljaju odgovore kreatora politike na neželjene uticaje u ekonomskoj i socijalnoj sferi, ali i u svim međuodnosima na putu od pokretačkih faktora, pritisaka, stanja i uticaja. Primer reakcije društva su sertifikacije za upravljanje životnom sredinom kao dobrovoljni mehanizmi. U Republici Srbiji broj ISO 14001 sertifikata ima značajan trend porasta, što ukazuje da se kompanije sve više bave upravljanjem životnom sredinom. Dok sistem označavanja Ekološkim znakom još uvek nije zastupljen u većoj meri.

Glavni izvori finansiranja zaštite životne sredine su budžet Republike Srbije i naknade na ime zaštite životne sredine. Izdaci iz budžeta Republike Srbije su značajno povećani poslednje četiri godine i dostigli su iznos od 0,5% BDP. Vlada je za period 2018–2023. godine izdvojila jednu milijardu evra za zelene rashode. Evidencija pokrenutih postupaka javnih nabavki sa ekološkim aspektima se prati od 2023. godine, u 2024. godini je njihovo učešće u ukupnom broju pokrenutih postupaka iznosilo 6,91%, a učešće u ukupnoj procenjenoj vrednosti pokrenutih postupaka je bilo 8,27%. Ukupni troškovi za zaštitu životne sredine nominalno imaju trend rasta od 2006. godine, ali izraženo u procentima bruto domaćeg proizvoda (BDP) od 2021. godine opadaju, i u 2023. godini su iznosili 0,9% BDP. Istovremeno, međunarodne finansijske pomoći u 2024. godini iznosile su 0,001% BDP.

Indikator reakcije društva na pritiske u životnoj sredini, odnosno emisiju zagađujućih materija u površinske vode, predstavlja i vanredni monitoring kvaliteta voda nakon havarijskih zagađenja. Vanredni monitoring na poziv vodnog inspektora ili inspektora za zaštitu životne sredine sprovodi Agencija za zaštitu životne sredine. Nakon izvršenih uzorkovanja i ispitivanja, rezultati fizičko-hemijskih i hemijskih analiza se dostavljaju inspekciji i objavljuju na sajtu Agencije za zaštitu životne sredine. Tokom 2024. godine, izvršeno je vanredno uzorkovanje površinskih voda na devet lokaliteta, pri čemu je uzeto i analizirano ukupno 29 uzorka. Analiza rezultata, u odnosu na propisane granične vrednosti zagađujućih materija, daje sliku porekla otpadnih voda i njihovog uticaja na akvatičnu sredinu (Slika 6).

Analiza prisustva zagađujućih materija, koje su prekoračile propisane granične vrednosti (GV) usled havarijskih zagađenja vodotoka, pokazuju da su u procentualnom odnosu dominantni zagađivači organske materije i nutrijenti sa 83% i 90%, respektivno, koji vode poreklo iz komunalnih kanalizacionih sistema, farmi, difuznih izvora zagađenja ili prehrambene industrije. Deficit kiseonika potvrđen je kod 34% uzoraka. Upoređujući broj prekoračenja propisanih graničnih vrednosti (GV) zagađujućih materija u 2024. godini sa prosečnim vrednostima za 2023. godinu, uočava se tendencija povećanja broja prekoračenja nutrijenata i nedostatka kiseonika, dok su ostale grupe u padu.

Slika 6. Zagađujuće materije prisutne u vodi vodotoka nakon havarijskih zagađenja u 2024. godini

Ovaj sažetak pruža kratak uvid u obimni set socio-ekoloških indikatora prezentovanih na narednim stranicama – metodički utemeljenih na uzročno-posledičnim odnosima. Ovako koncipiran Izveštaj je namenjen širokom krugu korisnika – državni organi, lokalna samouprava, akademska zajednica, zainteresovana javnost, mediji. Izveštaj nakon pribavljenih mišljenja resornih ministarstava razmatra i usvaja Vlada i dostavlja Odboru za zaštitu životne sredine Narodne skupštine.

VAZDUH I KLIMATSKE PROMENE

KONCENTRACIJE ZAGAĐUJUĆIH MATERIJA

Utvrđivanje stanja kvaliteta vazduha u Republici Srbiji vrši se na osnovu objedinjenih podataka monitoringa u državnoj i lokalnim mrežama kvaliteta vazduha. U 2024. godini za kategorizaciju kvaliteta vazduha koja se zasniva na rezultatima merenja sumpor-dioksida, azot-dioksida, ugljen-monoksida, benzena, suspendovanih čestica PM10 i PM2.5 i olova u suspendovanim česticama PM10 korišćeni su podaci sa 106 mernih mesta, a na raspolaganju su bili rezultati Agencije za zaštitu životne sredine i drugih institucija uključenih u državnu mrežu za kontrolu kvaliteta vazduha, rezultati monitoringa lokalnih samouprava Beograda, Pančeva, Novog Sada, Bora, Subotice, Smedereva, Kragujevca, Užica, Čačka, Ćuprije, Kraljeva, Kruševca, Valjeva, Sremske Mitrovice, Vršca, Šapca, Požarevca, Kule i Pokrajinskog sekretarijata za urbanizam i zaštitu životne sredine AP Vojvodine (Slika 7).

Slika 7. Mreža državnih i lokalnih mernih mesta u 2024. godini

Pojedine zagađujuće materije su različito zastupljene u programima monitoringa kvaliteta vazduha u državnoj i lokalnim mrežama za kontrolu kvaliteta vazduha. U periodu 2019–2024. godine broj mernih mesta odnosno broj dostavljenih podataka je u stalnom rastu tako da je njihov ukupan broj porastao sa 53 u 2019. godini na 106 u 2024. godini. Tokom proteklih šest godina najznačajniji rast beleže merenja suspendovanih čestica PM2.5 čiji broj je 2024. godine četiri puta veći nego 2019. godine, suspendovanih čestica PM10 čiji broj mernih mesta je tri puta veći, dok je broj mernih mesta azot-dioksida, sumpor-dioksida, prizemnog ozona i ugljen-monoksida sa kojih su se rezultati koristili za utvrđivanje kategorija kvaliteta vazduha dvostruko veći nego 2019. godine. Po broju rezultata tokom 2024. godine najbrojnija su bila merenja suspendovanih čestica PM10 (93), zatim sumpor-dioksida i azot-dioksida (76), suspendovanih čestica PM2.5 (66), ugljen-monoksida (58) i prizemnog ozona (51) (Slika 8).

Slika 8. Realizacija merenja pojedinih zagađujućih materija u državnoj i lokalnim mrežama za kvalitet vazduha 2019–2024. godine

Tokom 2024. godine koncentracije sumpor-dioksida i benzena nisu uslovile prekomerno zagađenje vazduha ni na jednom mernom mestu u Republici Srbiji dok je azot-dioksid bio iznad dozvoljene godišnje granične vrednosti samo u Beogradu tako da je kvalitet vazduha u Beogradu bio treće kategorije, prekomerno zagađen, usled prisustva azot-dioksida i suspendovanih čestica PM10 i PM2.5, a arsen u suspendovanim česticama PM10 bio je iznad ciljne granične vrednosti u Lazarevcu.

Nakon što je 1. januara 2021. godine izjednačena granica tolerancije sa graničnom vrednošću za azot-dioksid, kvalitet vazduha može biti okarakterisan ili kao čist, neznatno zagađen vazduh – vazduh prve kategorije ili kao prekomerno zagađen vazduh – vazduh treće kategorije, a prikaz ovih kategorija u 2024. godini po mernim mestima dat je na Slici 9.

Slika 9. Kategorije kvaliteta vazduha u 2024. godini

Gradovi Novi Pazar, Niš, Valjevo, Kosjerić, Užice, Kraljevo, Smederevo i Kruševac svrstani su u treću kategoriju kvaliteta vazduha zbog prekomernog zagađenja suspendovanim česticama PM10 i PM2.5.

Prekomerno su bili zagađeni, Paraćin (Popovac), Zaječar, Šabac, Loznica, Subotica, Ćuprija, Pančevo, Čačak, Kragujevac, Požarevac, Pirot, Novi Sad, Kostolac, Beočin, Sombor i Zrenjanin, a uzrok je prisustvo suspendovanih čestica PM10 iznad dozvoljenih granica. Bor je bio prekomerno zagađen usled prekoračenih graničnih vrednosti suspendovanih čestica PM10 i prekoračenja dnevne granične vrednosti olova u njima dok su godišnje koncentracije arsena i kadmijuma bile veće od ciljnih vrednosti.

SUMPOR-DIOKSID (SO2)

Sumpor-dioksid je zagađujuća materija koja se emituje sagorevanjem fosilnih goriva (uglja, nafte i naftnih proizvoda) najviše u termoelektranama, toplanama, industrijskim kotlovima i topionicama.

U Republici Srbiji nema prekoračenja sumpor-dioksida preko dozvoljenih granica određenih za srednju godišnju vrednost, za broj dana sa prekoračenjem dnevne granične vrednosti u toku godine i broj sati sa prekoračenjem satne granične vrednosti u toku godine.

Prema zakonskoj regulativi dozvoljen broj sati u toku godine sa prekoračenjem satne granične vrednosti 350 μg/m3 je 24, dok dozvoljen broj dana sa prekoračenjem dnevne granične vrednosti 125 μg/m3 tokom jedne kalendarske godine iznosi tri. U Republici Srbiji nije zabeležen nijedan dan ni na jednom mernom mestu sa prekoračenjem dnevne granične vrednosti. Prethodnih godina su u Boru beležena prekoračenja dnevne granične vrednosti ali tokom 2023. i 2024. godine takvih dana nije bilo ni na jednom mernom mestu (Slika 10).

Slika 10. Broj dana kada je srednja dnevna vrednost koncentracije sumpor-dioksida na stanici Bor Gradski park prekoračila graničnu vrednost (125 μg/m3) u periodu 2010–2024. godine (dozvoljen broj dana je tri tokom jedne kalendarske godine)

Slika 11. Merna mesta u Republici Srbiji tokom 2024. godine na kojima je registrovano prekoračenje satne granične vrednosti sumpor-dioksida

Merna mesta na kojima je bilo prekoračenja satne granične vrednosti su Obrenovac Centar (osam sati), Kostolac (šest sati), Beograd Obrenovac GZJZ (pet sati), Beograd Obrenovac Ušće (tri sata), Bor Brezonik (dva sata), Bor Gradski park (jedan sat) i Smederevo Centar (jedan sat) (Slika 11).

Nastavlja se pad broja sati i broja dana sa prekoračenjem njihove granične vrednosti koji su registrovani u Boru i tokom 2024. godine, a u odnosu na 2021. godinu i ranije godine koje može da se tumači i uzimanjem u razmatranje stvarne aktivnosti metaloprerađivačke industrije tokom prethodnih godina (Slika 12).

Slika 12. Broj sati tokom godine kada je koncentracija sumpor-dioksida prekoračila graničnu vrednost (350 μg/m3) na stanici Bor Gradski park u periodu 2010–2024. godine (dozvoljeno je 24 sata sa prekoračenjem tokom kalendarske godine)

U Boru tokom 2024. godine nije bilo nijedne epizode sa koncentracijom sumpor-dioksida opasnom po zdravlje ljudi. Koncentracije opasne po zdravlje ljudi su one koje tokom tri uzastopna sata prelaze vrednost od 500 μg/m3 (Slika 13).

U Republici Srbiji u 2024. godini nije zabeležena nijedna epizoda opasna po zdravlje ljudi.

Slika 13. Epizode koncentracija sumpor-dioksida opasne po zdravlje ljudi u periodu 2010–2024. godine u Boru Gradski park

AZOT-DIOKSID (NO2)

Azot-dioksid, zagađujuća materija za koju se kao izvor najčešće vezuje saobraćaj, ali se javlja i kao proizvod sagorevanja u toplanama i termoelektranama, prema podacima iz 2024. godine prekoračio je godišnju graničnu vrednost 40 μg/m3 samo u Beogradu na mernim mestima Beograd Despota Stefana GZZJZ (47 μg/m3), Beograd KCS Vračar (46 μg/m3) i Beograd Mostar (43 μg/m3). Prema zakonskoj regulativi tokom godine nije dozvoljen ni jedan dan sa prekoračenjem dnevne granične vrednosti 85 μg/m3.

Prekoračenja dnevnih graničnih vrednosti je bilo samo u Beogradu na mernim mestima Beograd Despota Stefana GZZJZ (pet dana), Beograd KCS Vračar (dva dana) i Beograd Mostar (jedan dan), dok je prekoračenja satnih graničnih vrednosti bilo na mernim mestima u Beogradu, Užicu, Novom Pazaru, Zaječaru i Popovcu (Slika 14).

Slika 14. Broj sati kada je prekoračena granična vrednost azot-dioksida u 2024. godini

Takođe prema zakonskoj regulativi dozvoljen broj sati u toku godine sa prekoračenjem satne granične vrednosti (150 μg/m3) je 18, i veći broj dana od dozvoljenog je registrovan samo na mernom mestu Beograd KCS Vračar (22 sata). Merna mesta sa prekoračenjem su: Despota Stefana GZZJZ 11 sati, Beograd Vračar 10 sati, Beograd Mostar devet sati, Popovac, Obrenovac Centar, Beograd Ada petlja i Beograd Leštane po dva sata i Zaječar, Novi Pazar, Beograd JKP Mladenovac, Beograd KCS Borča i Užice po jedan sat.

U Evropskoj uniji su Direktivom o kvalitetu ambijentalnog vazduha i čistijem vazduhu za Evropu definisane tolerantnije, blaže granične vrednosti kada je ova zagađujuća materija u pitanju. Granična vrednost za srednje dnevne vrednosti nije definisana, a satna granična vrednost je veća i iznosi 200 μg/m3. Primenom ovih evropskih kriterijuma dobija se drugačija slika stanja kvaliteta vazduha prema nivou zagađenja azot-dioksidom jer samo na jednom mernom mestu, Beograd JKP Mladenovac, ima jedan sat sa prekoračenjem satne granične vrednosti (Slika 15).

Slika 15. Uporedni prikaz broja sati kada je prekoračena granična vrednost azot-dioksida u 2024. godini prema domaćoj regulativi i regulativi EU

UGLJEN-MONOKSID (CO)

Ugljen-monoksid, gas koji se oslobađa prilikom nepotpunog sagorevanja fosilnih goriva, drveta i kao deo izduvnih gasova drumskih vozila, prema merenjima u 2024. godini ne doprinosi zagađenju vazduha, jer nije prekoračena propisana granična vrednost maksimalnih dnevnih osmosatnih koncentracija 10 mg/m3 ni na jednom mernom mestu. Najveće koncentracije maksimalne dnevne osmosatne vrednosti zabeležene su u Vranju, Zaječaru i Valjevu (Slika 16).

Prema zakonskoj regulativi, tokom godine nije dozvoljen ni jedan dan sa prekoračenjem maksimalne dnevne osmosatne granične vrednosti i izmerene vrednosti nisu prekoračile ni na jednom mernom mestu u 2024. godini.

Slika 16. Prikaz maksimalnih osmosatnih koncentracija SO (mg/m3) u 2024. godini

SUSPENDOVANE ČESTICE PM10 I PM2.5

Suspendovane čestice PM10 i PM2.5 kao kompleksne zagađujuće materije koje imaju značajne negativne zdravstvene efekte, sa sobom mogu da u manjoj ili većoj meri sadrže i kancerogene teške metale i postojana organska jedinjenja. U ambijentalnom vazduhu se javljaju kao nusprodukt sagorevanja u industriji, saobraćaju i individualnim ložištima, zatim lokalno nastaju i tokom aktivnosti prilikom izgradnje i rekonstrukcije objekata i saobraćajnica. Imaju sposobnost resuspenzije što znači da, već jednom emitovane, a zatim i istaložene na tlu, ponovo mogu biti vetrom ili aktivnostima poput saobraćaja, vraćene u atmosferu.

Rezultati merenja u 2024. godini pokazali su da su srednje godišnje koncentracije suspendovanih čestica PM10 prekoračile dozvoljenu vrednost 40 μg/m3 na 18% mernih mesta, a prekoračenje dozvoljenog broja dana, 35, sa koncentracijama većim od 50 μg/m3 zabeleženo je na 80% mernih mesta na kojima se ova merenja vrše (Slika 17).

Najveći broj dana sa prekoračenjem zabeležen je u Popovcu 173, Valjevu 146, Beogradu Novi Beograd GZZJZ 135, Valjevu ZZJZ 134, Beogradu Leštane 132, Novom Pazaru 129, Smederevu Radinac 128, Zaječaru 127, Užicu 115 itd.

Prekoračenje godišnje granične vrednosti od 40 μg/m3 na mernim mestima gde je procenat validnih podataka bio minimum 90% zabeleženo je na mernim mestima u Popovcu, Zaječaru, Valjevu, Novom Pazaru, Beogradu, Šapcu, Smederevu, Užicu, Loznici, Kruševcu, Kosjeriću i Kraljevu.

Rezultati merenja suspendovanih čestica PM2.5, čija je propisana godišnja granična vrednost 25 µg/m3, pokazali su da su u 2024. godini koncentracije bile u opsegu od 12 do 39 µg/m3 (Slika 18). Najmanja srednja godišnja vrednost bila je 12 µg/m3 u Novom Sadu, a najveća 39µg/m3 u Novom Pazaru. Godišnja granična vrednost prekoračena je u Nišu 36 µg/m3, Valjevu 33 µg/m3, Užicu i Kraljevu 30 µg/m3, Smederevu (Radinac) 29 µg/m3, Kruševcu (Trg Kosturnica) 26 µg/m3. U Beogradu su najveće srednje godišnje vrednosti koncentracija zabeležene u Leštanima 29µg/m3, Lazarevcu 28µg/m3, Velikim Crljenima, Borči, Obrenovcu i u Zemunu na mernom mestu JP „Pošta Srbije” po 27 µg/m3.

Slika 17. Srednja godišnja vrednost i broj dana sa prekoračenom dnevnom graničnom vrednošću (50 μg/m3) PM10 tokom 2024. godine

Slika 18. Srednja godišnja vrednost koncentracija PM2.5 u 2024. godini

TEŠKI METALI

Teški metali, arsen, kadmijum, nikl i olovo u suspendovanim česticama RM10 potiču u velikoj meri od sagorevanja fosilnih goriva, iz metaloprerađivačke industrije, habanjem guma i kočnica. Svi metali su kancerogeni što dodatno obavezuje da se njihove koncentracije mere i analiziraju.

Rezultati merenja u 2024. godini pokazuju da je bilo prekoračenja dnevne granične vrednosti olova u Boru, ciljne vrednosti arsena u Boru i Beogradu (Lazarevac), a kadmijuma u Boru.

Olovo u suspendovanim česticama RM10 nije prekoračilo godišnju graničnu vrednost 500 ng/m3 ali je dnevna granična vrednost, 1000 ng/m3, bila prekoračena na mernim mestima Bor Jugopetrol 14 dana i Bor Gradski park sedam dana pri čemu su maksimalne izmerene dnevne koncentracije bile 2898 ng/m3 i 2268 ng/m3, respektivno.

U Boru i Beogradu su srednje godišnje vrednosti koncentracija arsena bile veće od propisane ciljne vrednosti 6 ng/m3 i to na mernim mestima Bor Jugopetrol 42 ng/ m3, Bor Gradski park 24 ng/m3 i Beograd Lazarevac 7 ng/m3.

Ciljna vrednost kadmijuma (5 ng/m3) je prekoračena na mernom mestu Bor Jugopetrol i iznosi 20 ng/m3, a na mernom mestu Bor Gradski park 10 ng/m3. Ciljna vrednost nikla (20 ng/m3) nije prekoračena ni na jednom mernom mestu. Prostorno gledano najveće opterećenje teškim metalima je u samom Boru dok su u naseljima na obodu, Brezonik, Oštrelj i Krivelj, srednje godišnje vrednosti značajno manje i ne prelaze ciljne vrednosti (Slika 19).

Slika 19. Srednje godišnje koncentracije teških metala (arsena, kadmijuma i nikla) u Boru u 2024. godini

Merenja teških metala na ostalim mernim mestima u Republici Srbiji su pokazala da je najviša srednja godišnja vrednost olova bila u Subotici 7 ng/m3, arsena 1 ng/m3 na mernim mestima u Beogradu, Smederevu, Čačku, Novom Sadu i Subotici, kadmijum je beležio vrednosti manje od 0,5 ng/m3, a maksimalna srednja godišnja vrednost nikla bila je u Smederevu, 6 ng/m3.

U proteklih pet godina sadržaj arsena u suspendovanim česticama u Boru pokazuje izvesno smanjenje u pogledu njegove srednje godišnje koncentracije ali i dalje višestruko premašuje propisanu godišnju vrednost na mernim mestima Bor Jugopetrol i Bor Gradski park (Slika 20).

Slika 20. Srednje godišnje koncentracije arsena u periodu 2020–2024. godine u Boru

Godišnje koncentracije kadmijuma beleže rast tokom 2024. godine na svim mernim mestima ali najviše na mernom mestu Bor Jugopetrol i to dvostruko više nego protekle godine dok je na mernom mestu Bor Gradski park takođe zabeležen porast za 1 ng/m3 (Slika 21).

Slika 21. Srednje godišnje koncentracije kadmijuma u periodu 2020–2024. godine u Boru

Srednje godišnje koncentracije nikla u Boru u periodu 2020–2024. godine nisu prekoračile ciljnu vrednost i pokazuju neznatne promene od 2021. godine kada je skoro na svim stanicama zabeležena maksimalna vrednost u ovom periodu (Slika 22).

Slika 22. Srednje godišnje koncentracije nikla u periodu 2020–2024. godine u Boru

Prekoračenja dnevne granične vrednosti olova javljala su se u posmatranom periodu samo na mernim mestima Bor Jugopetrol i Bor Gradski park (i 2020. godine četiri puta na mernom mestu Brezonik) i može se videti da su prisutnija na mernom mestu Jugopetrol osim 2023. godine kada je na mernom mestu Bor Gradski park zabeležen veći broj ovakvih dana (Slika 23).

Slika 23. Broj dana sa prekoračenjem dnevne granične vrednosti olova (1000 ng/m3) na mernim mestima Bor Jugopetrol i Bor Gradski park

PRIZEMNI OZON (O3)

Prizemni ozon kao sekundarna zagađujuća materija formira se fotohemijskim reakcijama prekursora prizemnog ozona tj. azotnih oksida (NOh) i isparljivih organskih jedinjenja (VOS). Glavni izvori NOh i VOS su automobili, elektrane i industrijska postrojenja. Visoke koncentracije prizemnog ozona imaju štetne efekte na zdravlje ljudi i životnu sredinu, a najčešće se javljaju tokom leta u gradovima sa velikim intenzitetom saobraćaja i na većim nadmorskim visinama. Prizemni ozon pokazuje veliku zavisnost od nadmorske visine, temperature i oblačnosti pošto nastaje pod dejstvom ultraljubičastog zračenja.

Prema podacima iz 2024. godine vidi se da najveći broj dana sa prekoračenjem ciljne vrednosti koncentracije 120µg/m3 u sezoni april–septembar, zabeležen je u avgustu mesecu, i to na sledećim stanicama: Deliblatska peščara i Novi Sad2 APV 31 dan, Beograd Zeleno brdo 28 dana, Beograd Vračar GZZJZ, Kamenički Vis EMEP 25 dana, itd. (Slika 24).

Slika 24. Broj dana sa prekoračenjem ciljne vrednosti prizemnog ozona u 2024. godini

Poslednjih godina prekoračenja su uglavnom zabeležena na stanicama u AP Vojvodini i Beogradu, kao i na visinskim stanicama Kopaonik i Kamenički Vis.

Tokom letnjeg perioda u 2024. godini, prekoračene su koncentracije prizemnog ozona opasne po zdravlje ljudi o kojima se obaveštava javnost, preko 180 µg/m3.

Koncentracije opasne po zdravlje ljudi o kojima se obaveštava javnost, preko 180 µg/m3 zabeležene su na stanicama: Sombor 46 sati, Beograd Zeleno brdo 27 sati, Beograd Resnik 22 sata, Beograd Stojčino brdo 20 sati, Beograd Novi Beograd i Mirijevo 17 sati itd.

Koncentracije opasne po zdravlje ljudi o kojima se izdaje upozorenje za javnost, tri uzastopna sata preko 240 µg/m3 nisu zabeležene ni na jednom mernom mestu.

Dozvoljen broj dana sa prekoračenjem ciljne vrednosti maksimalnih dnevnih osmosatnih koncentracija je 25 tokom kalendarske godine i u 2024. godini prekoračen je na mernim mestima: Novi Sad 2 (98 dana), Deliblatska peščara (80 dana), Beograd Zeleno brdo i Kopaonik (64 dana), Beograd Sopot (61 dan), Beograd Resnik (57 dana), Sombor (55 dana), itd. (Slika 25).

Tabela 3. Prikaz broja sati koncentracija O3 opasnih po zdravlje ljudi o kojima se obaveštava javnost u periodu 2020–2024. godina

Slika 25. Uporedni prikaz maksimalnih dnevnih osmosatnih koncentracija O3 (µg/m3) i broja dana sa prekoračenjem ciljne vrednosti (u daljem tekstu: CV) u 2024. godini

INDEKS KVALITETA VAZDUHA

Indeks kvaliteta vazduha omogućava korisnicima da bolje razumeju trenutno stanje kvaliteta vazduha tamo gde žive i odražava potencijalni uticaj kvaliteta vazduha na zdravlje ljudi. Indeks može da se menja iz sata u sat, zasniva se na preliminarnim, neverifikovanim podacima koji su dostupni u realnom vremenu i ukazuje na kratkoročno stanje kvaliteta vazduha.

Evropska agencija za životnu sredinu koristi šest klasa indeksa, tri za čist vazduh („dobar”, „prihvatljiv” i „umeren”) i tri za zagađen vazduh („zagađen”, „veoma zagađen” i „izuzetno zagađen”). Prema ovom kriterijumu izračunati su indeksi kvaliteta vazduha za suspendovane čestice PM2.5 za grad Beograd (Slika 26) i pojedinačno po svim mernim mestima u Beogradu na kojima su se vršila merenja, a korišćenjem podataka koji su bili dostupni u realnom vremenu na sajtu Agencije za zaštitu životne sredine tokom 2024. godine (Slika 26).

Slika 26. Raspodela učešća različitih indeksa kvaliteta vazduha za PM2.5 u Beogradu, prema kriterijumima Evropske agencije za životnu sredinu, u 2024. godini

Podaci ukazuju da je u Beogradu kvalitet vazduha najčešće okarakterisan indeksom „prihvatljiv” u 42% slučajeva, zatim se javljaju indeksi „dobar” u 22% i „zagađen” u 20% slučajeva, zatim „umeren” sa 9% učestalosti. Najređe je vazduh bio okarakterisan kao „veoma zagađen” i „izuzetno zagađen” i to u 5% i 2% slučajeva, respektivno.

Posmatrano po mernim mestima, Veliki Crljeni, Lazarevac i Obrenovac Ušće, kao delovi Beograda koji imaju razvijenu industriju, imaju i veći procenat indeksa koji odražavaju „zagađen”, a posebno „veoma zagađen” i „izuzetno zagađen” vazduh tako da na mernom mestu Veliki Crljeni 37%, Lazarevac 36% i Obrenovac Ušće 33% rezultata merenja je okarakterisano ovim indeksima. Takođe i merna mesta Leštane 40% i Borča 35% imaju vrednost indeksa koji odražava „zagađen”, „veoma zagađen” i „izuzetno zagađen” vazduh. Ostala merna mesta imaju raspodelu indeksa „zagađen”, „izuzetno zagađen” i „veoma zagađen” u rasponu od 18% do 32%.

Slika 27. Indeks kvaliteta vazduha po mernim mestima u Beogradu

GODIŠNJA TEMPERATURA VAZDUHA

Na teritoriji Republike Srbije, 2024. godina, sa srednjom temperaturom vazduha od 13,3 ºS, bila je najtoplija godina u periodu od 1951. godine do danas, a u Beogradu sa 15,9 ºS je najtoplija od početka rada meteorološke stanice 1888. godine. Apsolutno najtoplija godina je zabeležena na svim Glavnim meteorološkim stanicama.

Slika 28. Raspodela godišnjih vrednosti temperature (°S) na području Republike Srbije u 2024. godini (levo) i odstupanja srednje godišnje temperature u (°S) od normale 1991–2020. godine (desno)

Srednja godišnja temperatura vazduha bila je u intervalu od 12,1 ºS u Požegi do 15,9 ºS u Beogradu, a u planinskim krajevima od 6,4 ºS na Kopaoniku do 10,5 ºS na Zlatiboru.

Odstupanje srednje godišnje temperature vazduha u odnosu na referentni period 1991–2020. godine je bilo u intervalu od +1,8 ºS u Zaječaru do +2,7 ºS u Beogradu , dok je na nivou Republike Srbije odstupanje bilo 2,3 ºS. Prema raspodeli percentila1 2024. godina je bila u kategoriji ekstremno toplo u celoj Republici Srbiji.

Na Slici 29. prikazan je redosled najtoplijih i najhladnijih godina u Republici Srbiji za period 1951–2024. godina i može se zapaziti da je 2024. godina bila najtoplija godina u posmatranom periodu.

Slika 29. Redosled najtoplijih i najhladnijih godina u Republici Srbiji za period 1951–2024. godina

Izvor podataka: Republički hidrometeorološki zavod

GODIŠNJA KOLIČINA PADAVINA

U većem delu Republike Srbije u 2024. godini godišnja količina padavina bila je u granicama prosečnih vrednosti, u kategoriji sušno na Paliću, Banatskom Karlovcu, Loznici, Valjevu, Velikom Gradištu, Negotinu, Ćupriji i na Kopaoniku, veoma sušno na Crnom Vrhu, a kišno jedino u Vranju.

Slika 30. Raspodela količina padavina (mm) na području Republike Srbije u 2024. godini (levo) i odstupanja godišnje količine padavina u procentima od normale 1991–2020. (desno)

Godišnja suma padavina bila je u intervalu od 439,8 mm na Paliću do 778,2 mm u Loznici, a na planinama od 589,4 mm na Crnom Vrhu do 930,2 mm na Zlatiboru. Procenat količine padavina u odnosu na normalu 1991–2020. godine bio je u intervalu od 74% na Paliću i Crnom Vrhu do 120% u Vranju. Najveća dnevna količina padavina od 82,5 mm registrovana je u Beogradu 28. juna.

Broj dana sa snežnim pokrivačem je bio u intervalu od jedan na Paliću do 24 u Požegi i Valjevu, a u višim predelima od 65 u Sjenici do 134 na Kopaoniku. Na Paliću, Crnom Vrhu i u Vranju zabeležen je minimum broja dana sa snežnim pokrivačem. Najveća visina snežnog pokrivača od 63 cm zabeležena je 26. decembra na Crnom Vrhu.

Izvor podataka: Republički hidrometeorološki zavod

POTROŠNJA SUPSTANCI KOJE OŠTEĆUJU OZONSKI OMOTAČ

Indikator potrošnje supstanci koje oštećuju ozonski omotač predstavlja ukupnu potrošenu količinu ODS supstanci. ODS supstance su potpuno halogenovani hlorofluorougljovodonici (CFC), hlorofluorougljovodonici (HCFC), haloni, ugljen-tetrahlorid, 1,1,1-trihloretan, metil-bromid, bromofluorougljovodonici i bromohlorometan, u skladu sa odredbama Montrealskog protokola o supstancama koje oštećuju ozonski omotač sa svim amandmanima, bilo da su same ili u smeši, nove, sakupljene, obnovljene ili obrađene.

Slika 31. Potrošnja supstanci koje oštećuju ozonski omotač, u periodu 2005–2024. godina

Od 1. januara 2010. godine, zabranjen je uvoz svih supstanci koje oštećuju ozonski omotač iz Aneksa Montrealskog protokola, izuzev HCFC supstanci, a od 1. januara 2014. godine i metil-bromida. Uvoz je moguć samo za slučajeve definisane kao tzv. „uvoz za posebne namene” (Essential use Exemptions).

U Republici Srbiji je zabranjena proizvodnja supstanci koje oštećuju ozonski omotač, a uvoz je dozvoljen samo za hlorofluorougljovodonike čija se potrošnja kontroliše kroz veoma efikasan sistem izdavanja dozvola i kvota, kao i kroz projektne aktivnosti koje se finansiraju iz sredstava Multilateralnog fonda za implementaciju Montrealskog protokola o supstancama koje oštećuju ozonski omotač.

Dinamika smanjenja potrošnje hlorofluorougljovodonika propisana je Uredbom o postupanju sa supstancama koje oštećuju ozonski omotač, kao i o uslovima za izdavanje dozvola za uvoz i izvoz tih supstanci („Službeni glasnik RS”, br. 114/13, 23/18, 44/18 – dr. zakon i 95/18 – dr. zakon) i sprovodi je Ministarstvo zaštite životne sredine, kao nadležni organ.

Potrošnja supstanci iz grupe NSFS-a u Republici Srbiji, u 2024. godini je najmanja do sada i iznosila je 3.307 ODP t (Slika 31).

Izvor podataka: Ministarstvo zaštite životne sredine

ACIDIFIKACIJA ATMOSFERE I KISELE KIŠE (NOX, NH3 I SOX)

Indikator prati trendove antropogenih emisija zakiseljavajućih gasova – azotnih oksida (NOx), amonijak (NH3), i oksidi sumpora (SOx kao SO2) u periodu 1990–2023. godina. Indikator takođe pruža informacije o emisijama po sektorima u skladu sa metodologijom EMEP/EEA 2023.

Slika 32. Emitovane količine zakiseljavajućih gasova u Republici Srbiji u periodu 1990–2023. godine izražene u hiljadama tona

Emisijom zakiseljavajućih gasova povećava se njihova koncentracija u vazduhu što dovodi do promene hemijske ravnoteže u životnoj sredini. Indikator emisija zakiseljavajućih gasova u vazduh obuhvata sledeće zagađujuće materije: NOx, SO2 i NH3.

Slika 33. Emisije azotnih oksida po sektorima u periodu 1990–2023. godina izražene u hiljadama tona

Najznačajniji doprinos ukupnoj količini emitovanih zakiseljavajućih gasova u 2023. godini daje ,,Proizvodnja i distribucija energije” za NOx – 47,97% i ,,Drumski saobraćaj” – 25,40%, a za SO2 ,,Proizvodnja i distribucija energije” – 88,57% i ,,Poljoprivreda” 91,40% za NH3.

Slika 34. Emisije sumpornih oksida po sektorima u periodu 1990–2023. godina izražene u hiljadama tona

Slika 35. Emisije amonijaka po sektorima u periodu 1990–2023. godina izražena u hiljadama tona

EMISIJA PREKURSORA OZONA (NOX, CO, CH4 I NMVOC)

Indikator pokazuje ukupnu emisiju i trend prekursora prizemnog ozona (NOx, CO, CH4 i NMVOC). Podaci za prikazani trend NOx odgovaraju podacima korišćenim za izračunavanje indikatora CSI 001 (Acidifikacija atmosfere i kisele kiše). Indikator takođe pruža informacije o emisijama zagađujućih materija po sektorima u skladu sa metodologijom EMEP/EEA 2023.

Slika 36. Emitovane količine prekursora ozona u Republici Srbiji u periodu 1990–2023. godine

Prizemni ozon je sekundarni polutant u troposferi. On nastaje u složenim fotohemijskim reakcijama uz emisiju gasovitih zagađujućih materija prekursora prizemnog ozona kao što su azotni oksidi, lako isparljive organske materije bez metana (NMVOC), ugljen-monoksid (CO) i metan (CH4). Prizemni ozon je jako oksidirajuće sredstvo sa dokazanim štetnim posledicama na živi svet. On predstavlja značajan problem u područjima s izraženim fotohemijskim aktivnostima kao što je područje Mediterana.

Najznačajniji doprinos ukupnoj količini emisija prekursora ozona daju ,,Toplane snage manje od 50 MW i individualno grejanje” (CO – 76,00%, NMVOC sa 29,35%), ,,Otpad” (CH4 – 37,89%). Nezanemarljiv udeo u NMVOC emisijama čine i ,,Poljoprivreda” sa 12,46%, ,,Upotreba rastvarača i industrijskih proizvoda” 11,42%, ,,Upotreba energije u industriji i industrijski procesi” sa 7,20% i ,,Fugitivne emisije” sa 30,33%.

Doprinos emisija po sektorima za NOx je prikazan u indikatoru CSI 001 (Acidifikacija atmosfere i kisele kiše).

Slika 37. Emisija ugljen-monoksida po sektorima u periodu 1990–2023. godina izražena u hiljadama tona

Slika 38. Emisije NMVOC po sektorima u periodu 1990–2023. godina izražene u hiljadama tona

EMISIJA PRIMARNIH SUSPENDOVANIH ČESTICA I SEKUNDARNIH PREKURSORA SUSPENDOVANIH ČESTICA

(PM10, NOX, NH3 I SO2)

Indikator pokazuje ukupnu emisiju i trend primarnih suspendovanih čestica manjih od 10μm (PM10) i sekundarnih prekursora čestica NOx, NH3 i SOx. Indikator takođe pruža informacije o emisijama zagađujućih materija po sektorima u skladu sa metodologijom EMEP/EEA 2023.

Slika 39. Emitovane količine primarnih suspendovanih čestica i sekundarnih prekursora suspendovanih čestica u Republici Srbiji u periodu 1990–2023. godine

Suspendovane čestice (prašina, dim, smog) su mešavina organskih i neorganskih čestica, koje se u najvećoj meri u životnu sredinu ispuštaju u toku procesa sagorevanja goriva u energetici, saobraćaju i industrijskoj proizvodnji, ali i u upravljanju stajnjakom. Doprinos emisija po sektorima za NOx, NH3 i SO2 je prikazan u indikatoru CSI 001 (Acidifikacija atmosfere i kisele kiše), a udeo emisije za PM10 je najveći za „Toplane snage manje od 50 MW i individualno grejanje” oko 66,08%, „Upotreba energije u industriji i industrijski procesi” sa 12,60%.

Slika 40. Emisije suspendovanih čestica po sektorima u periodu 1990–2023. godina izražene u hiljadama tona

EMISIJA TEŠKIH METALA

Indikator prati trend antropogenih emisija teških metala: Pb, Hg, Cd, As, Cu, Cr, Ni, Se, Zn. Indikator takođe pruža informacije o emisijama zagađujućih materija po sektorima u skladu sa metodologijom EMEP/EEA 2023.

Slika 41. Emitovane količine Hg, Cd, As, Cu, Cr, Ni, Se, Zn u Republici Srbiji u periodu 1990–2023. godine

Nakon što je nizom istraživanja utvrđeno da se teški metali prenose atmosferom na velike udaljenosti i da atmosfersko taloženje na nekim područjima čini značajan, ako ne i dominantan, udeo u zagađivanju zemljišta i voda emisija teških metala iz antropogenih izvora postaje interes UNECE/LRTAP Konvencije o prekograničnom zagađivanju vazduha na velikim udaljenostima („Službeni list SFRJ – Međunarodni ugovori”, broj 11/86 – u daljem tekstu: LRTAP Konvencija). Teški metali su veoma postojani, tako da gotovo sva emitovana količina pre ili kasnije dospeva u zemljište ili vode. Zbog svoje postojanosti, značajne otrovnosti i sklonosti da se akumuliraju u ekosistemima, teški metali su opasni i za žive organizme. Uočena opasnost od prekomerne emisije teških metala ubrzala je donošenje Protokola o teškim metalima u okviru LRTAP Konvencije.

Emisije prioritetnih teških metala (Pb, Cd i Hg) uglavnom su posledica sagorevanja goriva. Emitovana količina zavisi od vrste i količine sagorelog goriva, tako da će emisija kadmijuma (Cd) biti veća ukoliko se koriste tečna goriva (lož-ulje), dok će količina emitovane žive (Hg) rasti ukoliko se troši prirodni gas.

Slika 42. Emitovane količine Pb u Republici Srbiji u periodu 1990–2023. godine

Grupu ostalih teških metala uključuju arsen, hrom, bakar, nikl, selen i cink. Izvori emisija ovih teških metala su različiti. Emisije arsena, hroma i nikla su posledica njihovog prisustva u čvrstim gorivima i lož-ulju, ali i kao zbog njihove prisutnosti u sastavu sirovina u proizvodnim procesima kao što su proizvodnja stakla, gvožđa i čelika. Bakar i cink se najviše emituju usled trošenja kočnica i guma, a selen se javlja kao zagađujuća materija u proizvodnji stakla i mineralne vune.

EMISIJA NENAMERNO ISPUŠTENIH DUGOTRAJNIH ORGANSKIH ZAGAĐUJUĆIH MATERIJA (UPOPS)

Indikator pokazuje ukupnu emisiju antropogenih emisija nenamerno ispuštenih dugotrajnih organskih zagađujućih materija iz različitih izvora. Podaci se prikupljaju u skladu sa metodologijom UNEP prema Stokholmskoj konvenciji o dugotrajnim organskim zagađujućim supstancama („Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 42/09). Prikazani trendovi se odnose na policiklične aromatične ugljovodonike (PAH) i to benzo(a)piren, benzo(b)fluoranten, benzo(k)fluoranten, indeno(1,2,3-cd)piren, dioksine i furane (PCDD/F), heksahlorbenzen (HCB) i polihlorovane bifenile (PCBs).

Indikator takođe pruža informacije o emisijama zagađujućih materija po sektorima u skladu sa metodologijom EMEP/EEA 2023.

Slika 43. Emitovane količine nenamerno ispuštenih dugotrajnih organskih zagađujućih materija (uRORs)u Republici Srbiji u periodu 1990–2023. godine

Nenamerno ispuštene dugotrajne organske zagađujuće materije predstavljaju grupu organskih zagađujućih materija sa dokazanim toksičnim dejstvom. Pored toga, su vrlo postojane (otporne na hemijsku, fotohemijsku i biološku razgradnju). Imaju svojstvo nakupljanja u živim organizmima (bioakumulacija, najčešće u masnim naslagama), a skloni su i prenosu na velike udaljenosti. Zbog osobine delimične isparljivosti ili se nalaze u gasnoj fazi ili se apsorbuju na čestice u atmosferi čime štetno deluju na zdravlje ljudi i životnu sredinu.

Slika 44. Emitovane količine polihlorovanih bifenila u Republici Srbiji u periodu 1990–2023. godine

U cilju smanjenja emisije ovih zagađujućih materija donet je međunarodni Protokol o dugotrajnim organskim zagađujućim materijama uz LRTAP Konvenciju, kojim se propisuju mere i metode smanjenja zagađivanja vazduha navedenim materijama. Protokolom su propisane osnovne obaveze kojima se, između ostalih, propisuje smanjenje ukupnih godišnjih emisija polihlorovanih bifenila (PCB), policikličkih aromatičnih ugljovodonika (PAH), dioksina i furana (PCDD/F), kao i heksahlor cikloheksana (HCH).

Kao što se vidi sa slika sve navedene nenamerno ispuštene dugotrajne organske zagađujuće materije imaju blagi trend opadanja.

EMISIJA GASOVA SA EFEKTOM STAKLENE BAŠTE

Indikator prati trendove emisija gasova sa efektom staklene bašte u periodu 1990–2023. godina, što je u skladu sa međunarodnom IPCC 2006 metodologijom.

Indikatorom su obuhvaćene emisije pet gasova – CO2, CH4, N2O, SF6, HFC. Preostala dva gasa staklene bašte (PFC i NF3) nisu obuhvaćena inventarom, jer aktivnosti koje dovode do njihovih emisija ne postoje u Republici Srbiji.

U 2023. godini ukupne emisije gasova sa efektom staklene bašte bez sektora upotrebe zemljišta, promene upotrebe zemljišta i šumarstva (engl. Land Use, Land Use Change and forestry – LULUCF) iznosile su 62.109,7 kt CO2eq (Slika 45).

Slika 45. Ukupne emisije gasova sa efektom staklene bašte (sa i bez LULUCF), CO2eq (kt)

U 2023. godini, količina SO2 uklonjena iz atmosfere u sektoru LULUCF iznosila je -4.988,3 kt SO2eq, što predstavlja povećanje od 253,3% u poređenju sa 1990. godinom. Vrednosti emisija prema izvorima su predstavljene u Tabeli 4.

Tabela 4. Izvori emisija i ponora gasova sa efektom staklene bašte (kt CO2eq)

Izvori emisija i ponora gasova sa efektom staklene bašte (kt CO2e)

1990

2000

2005

2010

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

Ukupno sa LULUCF

82213

57135

63497

58261

57559

59387

59944

58517

57557

58848

56952

58209

57121

Ukupno bez LULUCF

83625

61185

69725

64320

62826

64328

65003

63336

62654

63795

61934

62657

62110

ENERGETIKA

66454

48357

54557

50228

49680

50513

50700

48796

48703

49948

48399

48999

49280

INDUSTRIJSKI PROCESI

5452

3009

4920

4920

4028

4340

5235

5920

5187

4578

5108

5084

4638

POLJOPRIVREDA

7419

6438

7137

6139

6106

6455

6147

5626

5694

6139

5235

5350

4924

LULUCF (Korišćenje zemljišta, promena korišćenja zemljišta i šumarstvo)

-1412

-4050

-6228

-6059

-5267

-4940

-5059

-4819

-5097

-4947

-4982

-4448

-4988

OTPAD

4300

3381

3112

3034

3012

3020

2921

2994

3070

3131

3192

3224

3267

Energetski sektor je daleko najveći emiter gasova sa efektom staklene bašte u Republici Srbiji, iz koga potiče 79,3% ukupnih emisija. Drugi najveći izvor GHG emisija je sektor Poljoprivrede sa 7,9% zastupljenosti u okviru ukupnih emisija. Zatim sledi sektor Industrijski procesi i upotreba proizvoda sa 7,5% i sektor Otpad sa 5,3% (Slika 46).

Slika 46. Ukupne emisije gasova sa efektom staklene bašte sa ponorima, po sektorima (kt CO2eq)

Sa aspekta emisija GHG, najvažniji podsektor u okviru sektora Energetike je energetska industrija (50,3% emisija od ukupnog energetskog sektora), koja obuhvata proizvodnju električne i toplotne energije, rafinerije i proizvodnju goriva. Transport obuhvata 13% emisija koje potiču iz energetskog sektora (Slika 47).

Slika 47. Emisije CO2eq (kt) iz sektora energetike – aktivnosti sagorevanja goriva

Zastupljenost gasova sa efektom staklene bašte prikazana je u Tabeli 5. Najzastupljeniji gas u 2023. godini bio je ugljen-dioksid CO2eq – 82.1%, a zatim CH4eq – 13.5%, N2Oeq – 4.1%, HFCs eq – 0.2%, SF6eq – 0.01%.

Tabela 5. Zastupljenost gasova sa efektom staklene bašte (kt CO2eq)

Gas sa efektom staklene bašte (kt CO2e)

1990

2000

2005

2010

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

CO2

67823

48311

56514

51693

49921

51485

52563

51369

50770

51390

50389

51070

51010

CH4

12295

10205

9082

8899

9025

8806

8685

8666

8779

8921

8816

8714

8400

N2O

3370

2667

4074

3471

3377

3587

3352

2928

2805

3250

2515

2671

2545

HFCs

0

2

43

231

406

348

300

272

224

199

165

154

149

SF6

136

0

13

25

96

101

103

101

76

35

49

48

6

Ukupne GHG emisije (bez LULUCF)

83625

61185

69725

64320

62826

64328

65003

63336

62654

63795

61934

62657

62110

Zastupljenost direktnih gasova prema sektorima iz kojih potiču su prikazani na Slici 48.

Trend ukupnih emisija gasova sa efektom staklene bašte u celokupnom proračunskom periodu pokazuje periodične fluktuacije, na koje utiču različiti faktori poput političkih, prirodnih i ekonomskih.

Slika 48. Emisije direktnih gasova sa efektom staklene bašte prema sektorima (%)

EMISIJE U VAZDUH IZ VELIKIH IZVORA ZAGAĐIVANJA (SOX, NOX, PM10, NH3)

Prikupljanje i obrada podataka o emisijama zagađujućih materija u vazduh iz stacionarnih izvora vrši se na osnovu nekoliko uredbi i pravilnika, dok se podaci prikupljaju u informacionom sistemu Nacionalnog registra izvora zagađivanja, koji vodi Agencija za zaštitu životne sredine. Na osnovu podataka dostavljenih do sredine maja 2025. godine u Nacionalni registar izvora zagađivanja, urađena je analiza privrednih sektora obuhvaćenih ovim registrom. Podaci se prikupljaju od pravnih lica i preduzetnika (tačkasti izvori). Ukupna vrednost emitovanih količina zagađujućih materija:

1) emitovane količine oksida sumpora iznose 227,4 Gg;

2) emitovane količine oksida azota iznose 41,4 Gg;

3) emitovane količine praškastih materija iznose 6,1 Gg;

4) emitovane količine amonijaka iznose 3,3 Gg.

Emisije oksida sumpora

Analizom podataka, utvrđeno je da ukupna emisija ove zagađujuće materije u 2024. godini iznosi 227,4 Gg. Na slici su prikazani najveći tačkasti izvori (Slika 49). Najznačajnije emitovane količine potiču iz termoenergetskih postrojenja iz energetskog sektora, mineralne industrije, proizvodnje životinjskih i biljnih proizvoda iz prehrambenog sektora i proizvodnje i prerade metala.

Emisije oksida azota

Najznačajniji tačkasti izvori oksida azota u Republici Srbiji jesu termoenergetska postrojenja, mineralna industrija, proizvodnja i prerada metala, prehrambeni sektor (proizvodnja životinjskih i biljnih proizvoda) i hemijska industrija. Na slici su prikazani najznačajniji tačkasti izvori oksida azota (Slika 50). Ukupna količina emitovanih azotnih oksida iz postrojenja u 2024. godini iznosi 41,4 Gg.

Emisije praškastih materija

Najznačajnije emitovane količine praškastih materija u 2024. godini potiču iz termoenergetskih postrojenja iz energetskog sektora, mineralne industrije, intenzivne proizvodnje stoke i prehrambene industrije. Na slici su prikazani najznačajniji izvori emisija praškastih materija (Slika 51). Ukupna emisija praškastih materija je 6,1 Gg.

Emisije amonijaka

Analizom podataka, utvrđeno je da ukupna emisija ove zagađujuće materije u 2024. godini iznosi 3,3 Gg (Slika 52). Najznačajnije emitovane količine potiču iz sektora intenzivne proizvodnje stoke i ribarstva.

Slika 49. 20 najznačajnijih izvora sumpor-dioksida u Republici Srbiji

Slika 50. 20 najznačajnijih izvora azotnih oksida u Republici Srbiji

Slika 51. 20 najznačajnijih izvora praškastih materija u Republici Srbiji

Slika 52. 20 najznačajnijih izvora amonijaka u Republici Srbiji

Na osnovu analize podataka emisija zagađujućih materija u vazduh po PRTR (od engl. Pollutant Release and Transfer Register – u daljem tekstu: PRTR) kategorijama možemo videti kretanje emisija sumpornih i azotnih oksida, suspendovanih čestica kao i amonijaka u poslednjih 11 godina (2014–2024. godine).

Na Slici 53. se vidi da je emisija sumpornih oksida u proteklih 11 godina bila najveća u energetskom sektoru dok drugo mesto zauzima mineralna industrija. Na ovoj slici se može videti da ima značajnih razlika u smanjenju emisija pre i posle 2020. godine, naime izveštajna 2024. godina je rekordna jer je u njoj količina emitovanih sumpornih oksida bila najniža u odnosu na svaku prethodnu godinu u poslednjih 11 godina.

Slika 53. Raspodela emisija sumpornih oksida 2014–2024. godine

Na Slici 54. se može konstatovati slična situacija kao i kod emisije sumpornih oksida u domenu najzagađenijih kategorija. I ovde je kategorija sa najvećim emisijama azotnih oksida u energetskom sektoru pa zatim u mineralnoj industriji. Najniža vrednost emisija u proteklih 11 godina je upravo u 2024. godini kada je ona iznosila rekordnih 41,36 Gg.

Slika 54. Raspodela emisija azotnih oksida 2014–2024. godine

Slika 55. Raspodela emisija suspendovanih čestica 2014–2024. godine

Značajni napreci u smanjenju emisija, tačnije konstantnom padu suspendovanih čestica PM10 se vide na Slici 55., gde se može konstatovati da u poslednjih pet godina imamo konstantan pad emisija ove zagađujuće materije u energetskom sektoru. Vrednost emisija suspendovanih čestica PM10 u 2024. godini je u odnosu na svaku pojedinačnu godinu 2015–2018. godine čak duplo manja.

Slika 56. Raspodela emisija amonijaka 2014–2024. godine

Emisija amonijaka je godinama unazad karakteristična za kategoriju intenzivna proizvodnja stoke i ribarstvo. I u domenu ove zagađujuće materije sa Slike 56. se može videti da je poslednjih godina zabeležen blagi pad. Takođe treba napomenuti da je 2024. godina izveštajna godina sa najmanje emisija ove zagađujuće materije u poslednjih 11 godina.

KONCENTRACIJA ALERGENOG POLENA

Polen igra ključnu ulogu u reprodukciji biljaka i očuvanju biološke raznovrsnosti, ali njegovo prisustvo u vazduhu dobija sasvim drugačije značenje kada se posmatra sa stanovišta zdravlja ljudi. Aeropoleni predstavljaju jedan od glavnih prirodnih izvora alergena, čije koncentracije u atmosferi mogu značajno uticati na kvalitet života osetljivih osoba. Procenjuje se da je između 20% i 25% ljudi osetljivo na polenske alergene.

Upravo zato je redovno praćenje polenske sezone od ključne važnosti, kako bi se blagovremeno predvideli rizici i javnost informisala o potencijalnoj izloženosti.

Zbog mnogih nedoumica koji su sve poleni alergeni i koji stvaraju probleme sve većem broju ljudi u ovom savremenom, brzom ritmu života važno je razjasniti koje biljke jesu opasnost za pomenuti deo populacije, a koje bez problema možemo imati i u svojoj najbližoj životnoj okolini. Samo biljke koje se oprašuju vetrom (anemofilne biljke) produkuju polen u sloj atmosfere koji udišemo i taj polen i identifikujemo kao alergeni. Ove biljke moraju da proizvode velike količine polenovih zrna da bi oprašivanje uspelo. Za razliku od njih biljke koje se oprašuju uz pomoć insekata (entomofilne biljke) ne produkuju polenova zrna u vazduh pa taj polen nije alergen. Ove biljke bez problema mogu biti u našoj neposrednoj blizini kao što su naša dvorišta, okućnice, bašte.

U našim klimatskim uslovima vrši se identifikacija 25 različitih tipova polena koje produkuju sledeće biljke (leska, jova, tise i čempresi, brest, topola, javor, vrba, jasen, breza, grab, platan, orah, bukva, hrast, bor, dud, konoplje, trave, lipa, bokvica, kiselica, koprive, štirevi, pelin i ambrozija).

Merenja obuhvataju tri sezone cvetanja:

1) sezona cvetanja drveća počinje sa cvetanjem leske i jove (od februara do maja);

2) sezona cvetanja trava (obuhvata u morfološkom smislu celu familiju trava) u ovom periodu cvetaju još i lipa i borova (od maja do juna);

3) sezona cvetanja korova – ovde je najznačajniji i najjači alergeni polen korovske biljke AMBROZIJE (od juna do novembra);

4) ipak, posebno se mora istaći velika uloga meteoroloških parametara na cvetanje svih grupa biljaka.

Monitoring alergenog polena na teritoriji Republike Srbije sprovodi se na 29 mernih mesta koje koordinira Agencija za zaštitu životne sredine. Rezultati sa svih mernih mesta u Državnoj mreži mogu da se prate na internet stranici Agencije za zaštitu životne sredine, a ažuriraju se na nedeljnom nivou.

Osim toga dnevne koncentracije šalju se i u bazu podataka Evropske Mreže za Aeroalergene (EAN – European Aeroallergen Network).

Na Slici 57. su prikazana merna mesta na teritoriji Republike Srbije.

Slika 57. Mreža stanica za praćenje alergenog polena

Prateći stanje kvaliteta vazduha kroz monitoring alergenog polena najbolji odgovor kako alergeni polen utiče na osetljivi deo populacije je preko dva indikatora: Ukupne količine polenovih zrna u toku cvetanja svake alergene biljke i Maksimalne koncentracije alergenog polena u toku jednog dana.

Ukupna količina polenovih zrna

Indikator pokazuje ukupnu količinu određene vrste alergenog polena na praćenoj lokaciji, tokom celog perioda polinacije.

Na ovoj slici je prikazan indikator ukupne količine polenovih zrna za sve stanice u Republici Srbiji u 2024. godini (Slika 58).

Slika 58. Ukupna količina polenovih zrna za sve stanice u Republici Srbiji u 2024. godini

Najviše vrednosti ovog indikatora za polen ambrozije zabeležene su u Kuli (10100 pz/m3), za polen trave najviše vrednosti detektovane su u Hajdukovu (5073 pz/m3), dok je polen breze dostigao najviše koncentracije u Valjevu (8254 pz/m3).

Maksimalne koncentracije polenovih zrna

Indikator prati maksimalne dnevne koncentracije polenovih zrna na svim stanicama u Republici Srbiji u 2024. godini.

Na maksimalne koncentracije polena u vazduhu utiču meteorološki parametri, pre svega temperatura vazduha, vlažnost vazduha i padavine. Pored vremenskih uslova, na smanjenje koncentracija polena u vazduhu utiče i blagovremeno košenje trava i korova. Neophodno je povećati udeo kontrolisanog uništavanja, pre svega agresivnog korova ambrozije, kao pouzdanu meru za smanjenje koncentracije ovog najjačeg alergena u vazduhu.

Slika 59. Maksimalna koncentracija polenovih zrna na svim stanicama u Republici Srbiji u 2024. godini

Na Slici 59. su prikazane koncentracije alergenog polena za tri vrste alergenih biljaka: ambroziju kao predstavnika korova, brezu kao predstavnika drveća, a trave su posmatrane na nivou familije, kako koncentraciju njihovog polena i pratimo. U 2024. godini, najviša vrednost maksimalnih koncentracija polenovih zrna za ambroziju bila je u Požarevcu (683 pz/m3),za brezu u Valjevu (1808 pz/m3), za trave u Hajdukovu (496 pz/m3).

Broj dana sa prekoračenjem graničnih vrednosti alergenog polena

Indikator prati broj dana tokom kojih su koncentracije polena prekoračene, odnosno više od 60 pz/m3 vazduha za brezu i trave, a 30 pz/m3 za ambroziju.

Slika 60. Broj dana sa prekoračenjem graničnih vrednosti alergenog polena u mreži stanica za 2024. godinu

Najveći broj dana sa prekoračenjem graničnih vrednosti polenovih zrna za ambroziju bio je u Vršcu (49 dana), za trave u Novom Sadu (20 dana), a za brezu na Čukarici–Beograd (22 dana).

Broj dana sa prisutnom polinacijom

Indikator pokazuje broj dana u kojima je bila prisutna određena vrsta alergenog polena u vazduhu, bez obzira na njenu koncentraciju. Na vrednost ovog indikatora utiču trenutni vremenski parametri. Višednevna slabija kiša utiče na to da alergeni polen u tom periodu ne leti u sloju vazduha u kojem se skuplja uzorak, što ne znači da je sama polinacija prekinuta.

U 2024. godini, najviše vrednosti ovog indikatora izmerene su za ambroziju u Kuli (132 dana), za trave (214 dana) i brezu (115 dana) u Novom Sadu.

Moguće je naći korelaciju prikazanih parametara i vrednosti pojedinih meteoroloških elemenata kao što su padavine, temperatura i vlažnost vazduha i povećati preciznost prognoze koncentracija polenovih zrna.

Slika 61. Broj dana sa prisutnom polinacijom za sve stanice u Republici Srbiji u 2024. godini

Tabela 6. Aeropalinološki kalendar za sezonu 2024.

Aeropalinološki kalendar ili kalendar cvetanja – (emitovanje alergenog polena) je prikaz intervala prisutnosti polena koji se u toku sezone prate (Tabela 6).

Početak i završetak polinacije mogu iz godine u godinu da variraju, u zavisnosti od vremenskih prilika.

Smanjenje rizika negativnog uticaja povećanih koncentracija alergenog polena može se menjati iz godine u godinu, u zavisnosti od klimatskih činilaca ali i od antropogenog uticaja (npr. sadnja novih vrsta po parkovima i uređenim površinama, zapuštanje obradivih površina koje se zakorove i slično).

Prostorna raspodela ukupne količine polena ambrozije

Najviše vrednosti ukupne količine polena ambrozije zabeležene su na severu zemlje i smanjuju se prema jugu.

Indikator pokazuje prostornu raspodelu ukupne količine polenovih zrna ambrozije na teritoriji Republike Srbije i predstavljen je preko podataka sa tri stanice, od severa prema jugu. Prikazani podaci obuhvataju period od dvanaest godina.

Slika 62. Prostorna raspodela ukupne količine polenovih zrna ambrozije na tri stanice u Republici Srbiji u periodu 2013–2024. godine.

Ovaj indikator je praćen na tri prostorno reprezentativne stanice iz mreže: Subotica, Beograd (Zeleno Brdo, ZB) i Vranje. Dugogodišnje praćenje koncentracija alergenog polena ambrozije, pokazalo je da su izabrane stanice reprezentativne za prostornu raspodelu polenovih zrna ove alergene biljke.

U obzir su uzete ukupne količine polenovih zrna ambrozije tokom čitavog perioda polinacije.

Analiza podataka za izabrane tri stanice u periodu 2013–2024. godine pokazala je da se ukupne količine ovog najjačeg alergena smanjuju od severa prema jugu.

Najveća ukupna količina polena ambrozije izmerena je u Subotici 2018. godine i iznosila je 17916 pz/m3. Na Slici 62. se uočava da su vrednosti ovog polena kroz sve prikazane godine znatno niže u Vranju.

Na osnovu praćenih indikatora može se izvesti zaključak da su najviše vrednosti za gotovo sve navedene indikatore za polen ambrozije zabeležene na stanicama lociranim na severu zemlje. Imajući u vidu da se invazivna biljka ambrozija širila od severa ka jugu, kao i to da je AP Vojvodina klimatski i na sve druge načine vrlo povoljna za njen opstanak, ovi podaci nisu iznenađujući.

Poboljšanje kvaliteta ambijentalnog vazduha koji obuhvata i alergeni polen u ovom delu bi podrazumevao uspostavljanje strategije u suzbijanju invazivne korovske biljke ambrozije na čitavoj teritoriji Republike Srbije. Neophodna je edukacija kao i šira društvena akcija svih lokalnih samouprava da bi se smanjila raširenost ovog korova koji produkuje polen najjače alergenosti.

VODE

INDIKATOR POTROŠNJE KISEONIKA U REKAMA

Petodnevna biološka potrošnja kiseonika (BPK-5)

Indikator prati koncentracije biološke potrošnje kiseonika (u daljem tekstu: BPK-5) u rekama i obezbeđuje meru stanja površinskih voda u smislu biorazgradivog organskog opterećenja. Koristi se za prikazivanje prostorne i vremenske varijacije materija koje troše kiseonik i njihovih dugoročnih trendova. Vrednost BPK-5 osnovni je indikator zagađenosti površinskih voda organskim materijama.

Indikator se izračunava kao medijana niza srednjih godišnjih vrednosti BPK-5 izmerenih na mernim mestima. Mann – Kendall testom i neparametrijskom Sen’S metodom, određuje se postojanje i ocena intenziteta trenda.

Slika 63. Trendovi medijana BPK-5 u slivnim područjima Republike Srbije (2014–2023. godine)

Analiza BPK-5 je urađena na 49 mernih mesta na kojima, u periodu 2014–2023. godine, postoji kontinuitet u uzorkovanju. Rastući (nepovoljan) trend medijana BPK-5 određen je na slivnom području Dunava i na celoj teritoriji Republike Srbije dok je na slivovima Morave i Save određen beznačajan trend. Vrednosti medijana kreću se u intervalu od 1,39–2,79 (mg/l) što odgovara dobrom ekološkom statusu (Slika 63).

Nepovoljan (rastući) trend BPK-5 određen je na 22% (jedanaest) mernih mesta: Novi Sad, Zemun i Smederevo (Dunav), Kusiće (Pek), Prijepolje (Lim), Bajina Bašta (Drina), Bagrdan (Velika Morava), Gugaljski Most i Kraljevo (Zapadna Morava), Mislođin (Kolubara) i Hetin (Stari Begej). Povoljno je što je na ovim mernim mestima prosečna desetogodišnja vrednost BPK-5 niska i iznosi do 3,2 (mg/l) što odgovara dobrom ekološkom statusu. Viša prosečna desetogodišnja vrednost BPK-5 od 4 (mg/l) je bila samo na mernom mestu Bačko Gradište (Kanal Bečej–Bogojevo), što predstavlja 2% mernih mesta, i iznosila je 6,1 (mg/l). Na ovoj lokaciji je određen beznačajan desetogodišnji trend kvaliteta vode (Slika 64).

U 2023. godini raspodela učestalosti BPK-5 je najlošija u periodu 2014–2023. godine. U 2023. godini je koncentracija BPK-5 bila veća od 4(mg/l) na četiri merna mesta: Bačko Gradište (Kanal Bečej–Bogojevo) 6,39 (mg/l), Mislođin (Kolubara) 4,58 (mg/l), Hetin (Stari Begej) 4,57 (mg/l) i Novo Miloševo (Kikindski kanal) 4,09 (mg/l) (Slika 65).

Slika 64. Trend i srednja vrednost BPK-5 u vodotocima Republike Srbije (2014–2023. godine)

Slika 65. Raspodela učestalosti BPK-5 u vodotocima Republike Srbije (2014–2023. godine)

Amonijum jon (NH4-N) u površinskim vodama

Indikator prati koncentraciju amonijuma (NH4-N) u rekama i obezbeđuje meru stanja površinskih voda u pogledu amonijuma. Koristi se za prikazivanje prostorne i vremenske varijacije materija koje troše kiseonik i njihovih dugoročnih trendova. Amonijum je indikator moguće bakterijske aktivnosti ljudskog i životinjskog otpada koji preko kanalizacionog sistema ili spiranjem dospeva u površinske vode.

Indikator se izračunava kao medijana niza srednjih godišnjih vrednosti amonijuma izmerenih na mernim mestima. Mann – Kendall testom i neparametrijskom Sen’S metodom, određuje se postojanje i ocena intenziteta trenda.

Slika 66. Trendovi medijana amonijuma u slivnim područjima Republike Srbije (2014–2023. godine)

Analiza amonijuma je urađena na 49 mernih mesta na kojima, u periodu 2014–2023. godine, postoji kontinuitet u uzorkovanju. Beznačajan trend medijana amonijuma određen je na slivu Dunava i Save. Rastući (nepovoljan) trend određen je na slivu Morave i na celoj teritoriji Republike Srbije. Vrednosti medijana kreću se u intervalu od 0,06–0,16 (mg/l) što odgovara dobrom i umerenom ekološkom statusu (Slika 66).

Nepovoljan (rastući) trend srednjih vrednosti amonijuma, u periodu 2014–2023. godine, određen je na 29% (14) mernih mesta: Novi Sad, Brza Palanka i Radujevac (Dunav), Šabac (Sava), Bajina Bašta (Drina), Prijepolje (Lim), Kraljevo i Maskare (Zapadna Morava), Dimitrovgrad (Nišava), Mojsinje (Južna Morava), Trnski Odorovci (Jerma), Mislođin (Kolubara), Mrtvine (Gaberska reka) i Novo Miloševo (Kikindski kanal) (Slika 67).

Raspodela učestalosti amonijuma u vodotocima Republike Srbije konstantno se pogoršava od 2021. godine i u 2023. godini je najlošija u periodu 2014–2023. godine (Slika 68).

Slika 67. Trend i srednja vrednost koncentracija amonijuma u vodotocima Republike Srbije (2014–2023. godine)

Slika 68. Raspodela učestalosti amonijuma u vodotocima Republike Srbije (2014–2023. godine)

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

NUTRIJENTI U POVRŠINSKIM I PODZEMNIM VODAMA

Ortofosfati (PO4-P) u površinskim vodama

Indikator prati koncentracije ortofosfata (PO4-P) u rekama, i obezbeđuje ocenu stanja površinskih voda u pogledu koncentracije nutrijenata. Koristi se za prikazivanje prostorne i vremenske varijacije nutrijenata i njihovih dugoročnih trendova. Najznačajniji izvor zagađenja ortofosfatima potiče iz komunalnih i industrijskih otpadnih voda.

Indikator se izračunava kao medijana niza srednjih godišnjih vrednosti ortofosfata izmerenih na mernim mestima. Mann – Kendall testom i neparametrijskom Sen’S metodom, određuje se postojanje i ocena intenziteta trenda.

Slika 69. Trendovi medijana ortofosfata u slivnim područjima Republike Srbije (2014–2023. godine)

Analiza ortofosfata je urađena na 49 mernih mesta na kojima, u periodu 2014–2023. godine, postoji kontinuitet u uzorkovanju. Beznačajan trend medijana nitrata određen je na slivu Morave, Save i na celoj teritoriji Republike Srbije, dok je na slivu Dunava određen opadajući (povoljan) trend. Vrednosti medijana ortofosfata kreću se u intervalu od 0,041 do 0,092 (mg/l) što odgovara dobrom ekološkom statusu (Slika 69).

Kvalitet rečne vode u Republici Srbiji, u pogledu ortofosfata, ne pripada dobrom ekološkom statusu na 20% (deset) mernih mesta. Najgore stanje je na mernim mestima u AP Vojvodini: Bački Breg (Plazović) sa opadajućim (pozitivnim) trendom i prosečnom desetogodišnjom koncentracijom od 0,501 (mg/l), Hetin (Stari Begej) 0,374 (mg/l) sa beznačajnim trendom i Novo Miloševo (Kikindski kanal) 0,252 (mg/l) takođe sa beznačajnim trendom u posmatranom periodu (Slika 70).

Prosečnu koncentraciju veću od 0,2 (mg/l) u 2023. godini imaju stanice Hetin (Stari Begej) 0,401 (mg/l) i Novo Miloševo (Kikindski kanal) 0,227 (mg/l), obe sa beznačajnim trendom. Raspodela učestalosti ortofosfata u 2023. godini je u okviru proseka za posmatrani period 2014–2023. godine (Slika 71).

Slika 70. Trend i srednja vrednost koncentracija ortofosfata u vodotocima Republike Srbije (2014–2023. godine)

Slika 71. Raspodela učestalosti ortofosfata u vodotocima Republike Srbije (2014–2023. godine)

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

Nitrati (NO3-N) u površinskim vodama

Indikator prati koncentracije nitrata (NO3-N) u rekama, i obezbeđuje ocenu stanja površinskih voda u pogledu koncentracije nutrijenata. Koristi se za prikazivanje prostorne i vremenske varijacije nutrijenata i njihovih dugoročnih trendova. Najznačajniji izvor zagađenja nitratima je spiranje sa poljoprivrednog zemljišta.

Indikator se izračunava kao medijana niza srednjih godišnjih vrednosti nitrata izmerenih na mernim mestima. Mann – Kendall testom i neparametrijskom Sen’S metodom, određuje se postojanje i ocena intenziteta trenda.

Slika 72. Trendovi medijana nitrata u slivnim područjima Republike Srbije (2014–2023. godine)

Analiza nitrata je urađena na 49 mernih mesta na kojima, u periodu 2014–2023. godine, postoji kontinuitet u uzorkovanju. Beznačajan trend medijana nitrata određen je na slivu Save i na celoj teritoriji Republike Srbije, dok je na slivu Dunava određen opadajući trend. Na slivu Morave određen je rastući (nepovoljan) trend. Dobro je što se vrednosti medijana kreću se u intervalu od 0,54–1,47 (mg/l) što odgovara odličnom i dobrom ekološkom statusu (Slika 72).

Kvalitet rečne vode u Republici Srbiji, u pogledu nitrata, pripada odličnom ekološkom statusu na 94% mernih mesta. Nepovoljan (rastući) trend nitrata određen je na 31% (petnaest) mernih mesta: Brza Palanka (Dunav), Maskare i Kraljevo (Zapadna Morava), Ristovac i Mojsinje (Južna Morava), Batrage, Raška i Kraljevo (Ibar), Bujanovac (Binačka Morava), Dimitrovgrad (Nišava), Trnski Odorovci (Jerma), Mrtvine (Gaberska reka), Mislođin (Kolubara), Prijepolje (Lim) i Bački Breg (Kanal Bezdan–Baja). Dobro je što su srednje vrednosti nitrata na ovim mernim mestima niske i u granicama su odličnog i dobrog ekološkog statusa (Slika 73).

Raspodela učestalosti nitrata u vodotocima Republike Srbije je u 2023. godini najlošija u posmatranom periodu 2014–2023. godine (Slika 74).

Slika 73. Trend i srednja vrednost koncentracija nitrata u vodotocima Republike Srbije (2014–2023. godine)

Slika 74. Raspodela učestalosti nitrata u vodotocima Republike Srbije (2014–2023. godine)

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

Nitrati (NO3) u podzemnim vodama

Indikator prati koncentracije nitrata (NO3) u podzemnim vodama, i obezbeđuje ocenu stanja podzemnih voda u pogledu koncentracije nutrijenata. Koristi se za prikazivanje prostorne i vremenske varijacije nutrijenata i njihovih dugoročnih trendova. Prekomerna količina nutrijenata koja iz urbanih područja, industrije i poljoprivrednih oblasti ponire u tlo dovodi do povećanja koncentracija što prouzrokuje zagađenje podzemnih voda. Ovaj proces ima negativan uticaj na korišćenje vode za ljudsku potrošnju i druge svrhe.

Indikator se izračunava kao medijana niza srednjih godišnjih vrednosti nitrata izmerenih na mernim mestima. Mann – Kendall testom i neparametrijskom Sen’S metodom, određuje se postojanje i ocena intenziteta trenda.

Slika 75. Trendovi medijana nitrata u podzemnim vodama Republike Srbije (2014–2023. godine)

Analiza nitrata podzemnih voda je urađena na 34 merna mesta na kojima, u periodu 2014–2023. godine, postoji kontinuitet u uzorkovanju. Na celoj teritoriji Republike Srbije i na slivovima Dunava, Save i Morave određen je beznačajan trend što znači da nema bitnih promena kvaliteta (Slika 75).

Prosečna desetogodišnja koncentracija veća od 50 (mg/l) određena je samo na mernom mestu Šid (20NP0241/D) (60,2 mg/l) u slivu Save u periodu 2014–2023. godine. Relativno visoka prosečna desetogodišnja koncentracija veća od 25 (mg/l) određena je na mernim mestima Novi Sad (RŠ-1/1) (32,4 mg/l) i Zrenjanin (ZR-1/D) (28,1 mg/l) u slivu Dunava, Lozovik–Vlaški Do (28,5 mg/l) i Obrež–Ratare (32,8 mg/l) u slivu Morave i Zvizdar (31,8 mg/l) u slivu Save (Slika 76).

U 2023. godini, dozvoljena koncentracija nitrata od 50 (mg/l) premašena je samo na mernom mestu Šid (20NP0241/D) i iznosila je 76,1 mg/l. Raspodela učestalosti nitrata u 2023. godini je lošija nego u 2022. godini (Slika 77).

Slika 76. Trend i srednja vrednost koncentracija nitrata u podzemnim vodama Republike Srbije (2014–2023. godine)

Slika 77. Raspodela učestalosti nitrata u podzemnim vodama Republike Srbije (2014–2023. godine)

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

SRPSKI INDEKS KVALITETA VODA (SWQI)

Serbian Water Quality Index (SWQI) prati devet parametara fizičko-hemijskog kvaliteta (temperatura vode, pH vrednost, elektroprovodljivost, procenat zasićenja kiseonikom, BPK-5, suspendovane materije, ukupni oksidovani azot (nitrati + nitriti), ortofosfati i amonijum) i jedan parametar mikrobiološkog kvaliteta vode (najverovatniji broj koliformnih klica) i obezbeđuje meru stanja površinskih voda u pogledu opšteg kvaliteta površinskih voda ne uzimajući u obzir prioritetne i hazardne supstance. Sumarna vrednost je neimenovani broj od 0 do 100 kao kvantitativan pokazatelj kvaliteta određenog uzorka vode, gde je 100 najbolji kvalitet.

Indikator se izračunava kao medijana niza srednjih godišnjih vrednosti SWQI izmerenih na mernim mestima. Mann – Kendall testom i neparametrijskom Sen’S metodom, određuje se postojanje i ocena intenziteta trenda.

Slika 78. Trendovi medijana SWQI u slivnim područjima Republike Srbije (2014–2023. godine)

Analiza SWQI je urađena na 49 mernih mesta na kojima, u periodu 2014–2023. godine, postoji kontinuitet u uzorkovanju. Na slivu Morave određen je beznačajan trend medijana, dok je na slivu Dunava, Save i na celoj teritoriji Republike Srbije određen rastući (pozitivan) trend. Vrednosti medijana SWQI kreću se u intervalu od 80 do 88 što odgovara kvalitetu „dobar” i „veoma dobar” (Slika 78).

Loš kvalitet po parametru SWQI određen je na 6% (tri) merna mesta: Hetin (Stari Begej) sa opadajućim (nepovoljnim) trendom, Bačko Gradište (Kanal Bečej–Bogojevo) sa rastućim (povoljnim) trendom i Novo Miloševo (Kikindski kanal) sa beznačajnim trendom. Nepovoljan (opadajući) trend je na 12% (šest) mernih mesta: Trnski Odorpvci (Jerma), Mislođin (Kolubara), Bajina Bašta (Drina), Prijepolje (Lim), Hetin (Stari Begej) i Gugaljski Most (Zapadna Morava). Dobro je što je na ovim mernim mestima kvalitet vode „dobar”, „veoma dobar” i „odličan” osim na mernom mestu Hetin (Stari Begej) gde je kvalitet vode u kategoriji „loš” (Slika 79).

Analizom 29.986 uzorka sa 318 mernih mesta uzorkovanih u proseku jednom mesečno u periodu 1998–2023. godine, utvrđeno je najlošije stanje u vodotocima i kanalima slivnog područja AP Vojvodine. Na ovoj teritoriji, u odnosu na ukupan broj uzoraka, 37,49% se svrstava u klasu „loš” i „veoma loš”, dok je u klasi „veoma loš”, uzimajući u obzir celu teritoriju Republike Srbije čak 62,99% uzoraka sa slivnog područja AP Vojvodine. Najbolji kvalitet u kategoriji „odličan” je zabeležen u malim vodotocima brdsko-planinskih oblasti u istočnoj, jugoistočnoj i zapadnoj Srbiji (Slika 80).

Slika 79. Trend i srednja vrednost SWQI u vodotocima Republike Srbije (2014–2023. godine)

Slika 80. Analiza uzoraka vode metodom SWQI po slivnim područjima Republike Srbije (1998–2023. godine)

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

KVALITET VODE ZA PIĆE

Analiza kvaliteta vode za piće je u 2023. godini urađena za 156 javna vodovoda gradskih naselja, prema podacima Instituta za javno zdravlje Srbije „Dr Milan Jovanović Batut”. Indikator prati udeo uzoraka vode za piće koji ne zadovoljavaju propisane vrednosti parametara vode za piće u ukupnom broju uzoraka vode za piće dobijenih iz javnih vodovoda. Indikator obezbeđuje informacije o rizicima od negativnih uticaja vode za piće po ljudsko zdravlje i pokazuje u kojoj meri je snabdevanje vodom za piće u skladu sa sanitarno-higijenskim uslovima i standardima.

Kvalitet vode iz javnih vodovoda gradskih naselja izražen indikatorom u fizičko-hemijskom smislu, sa nivoom rizika po zdravlje ljudi u kategoriji loš, veoma loš i alarmantan u 2023. godini na raspolaganju ima 911.350 stanovnika ili 14,1% od priključenih na vodovod, to jest 26,3% vodovoda (slike 81. i 83). Kvalitet vode iz javnih vodovoda gradskih naselja izražen indikatorom u mikrobiološkom smislu, sa nivoom rizika po zdravlje ljudi umeren, veliki i ogroman u 2023. godini na raspolaganju ima 836.787 stanovnika, ili 12,9% od priključenih na vodovod, to jest 19,2% vodovoda (slike 82. i 84). U fizičko-hemijskom smislu sa nivoom rizika loš, veoma loš i alarmantan po zdravlje ljudi u 2023. godini na raspolaganju ima 737.270 stanovnika (41,7% priključenih) AP Vojvodine (Slika 81), dok je u mikrobiološkom smislu, sa nivoom rizika umeren, veliki i ogroman po zdravlje ljudi u 2023. godini na raspolaganju ima 690.227 stanovnika (39,1% priključenih) AP Vojvodine (Slika 82).

Slika 81. Broj stanovnika izložen riziku usled fizičko-hemijskog kvaliteta vode za piće iz 156 javnih vodovoda gradskih naselja Republike Srbije (2023. godina)

Slika 82. Broj stanovnika izložen riziku usled mikrobiološkog kvaliteta vode za piće iz 156 javnih vodovoda gradskih naselja Republike Srbije (2023. godina)

Slika 83. Fizičko-hemijska neispravnost vode za piće javnih vodovoda gradskih naselja (2023. godina)

Slika 84. Mikrobiološka neispravnost vode za piće javnih vodovoda gradskih naselja (2023. godina)

Izvor podataka: Institut za javno zdravlje Srbije „Dr Milan Jovanović Batut”, MUP / Sektor za vanredne situacije

PROCENAT STANOVNIKA PRIKLJUČENIH NA JAVNI VODOVOD

Indikator prati broj stanovnika priključen na javni vodovod u odnosu na ukupan broj stanovnika i daje meru reakcije društva na snabdevanje stanovništva zdravom vodom za piće.

Indikator se izračunava kao količnik broja stanovnika priključenih na javni vodovod (kao skup uzajamno povezanih tehničko-sanitarnih objekata i opreme, namenjenih da stanovništvu i privredi naselja obezbede vodu za piće koja ispunjava uslove u pogledu zdravstvene ispravnosti) i ukupnog broja stanovnika pomnožen sa 100 i izražava se u procentima.

Procenat stanovnika priključenih na javni vodovod u Republici Srbiji u 2023. godini iznosi 88,8%. Najveća priključenost je u Beogradskom regionu (94,5%) a najmanja u Regionu Šumadije i zapadne Srbije (76,8%). Ovako visoka priključenost će stanovništvu i privredi naselja obezbediti vodu za piće i proizvodnju koja ispunjava uslove u pogledu zdravstvene ispravnosti (Slika 85).

Slika 85. Procenat stanovnika priključenih na javni vodovod po regionima (2023. godina)

Najveći procenat priključenog stanovništva na javni vodovod je u Južnobanatskoj (95,3%) i Srednjebanatskoj (95,1%) oblasti. Najmanji procenat je u Topličkoj (66,6%) oblasti (Slika 86).

Slika 86. Procenat stanovnika priključenih na javni vodovod po oblastima (2023. godina)

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku

PROCENAT STANOVNIKA PRIKLJUČENIH NA JAVNU KANALIZACIJU

Indikator prati broj stanovnika priključen na javnu kanalizaciju u odnosu na ukupan broj stanovnika i daje meru reakcije društva na poboljšanje uslova života i zdravlja stanovništva.

Indikator se izračunava kao količnik broja stanovnika koji su priključeni na javnu kanalizaciju (kao skup tehničko-sanitarnih objekata kojima se obezbeđuje neprekidno i sistematsko sakupljanje, odvođenje i ispuštanje otpadnih voda naselja i privrede u odgovarajuće prijemnike-recipijente) i ukupnog broja stanovnika pomnožen sa 100 i izražava se u procentima.

Procenat stanovnika priključenih na javnu kanalizaciju u Republici Srbiji u 2023. godini iznosi 63,3%. Najveća priključenost je u Beogradskom regionu (77,6%) a najmanja u Regionu Južne i Istočne Srbije (53,4%). Potrebno je stanovništvu i privredi naselja obezbediti još veću priključenost čime će se poboljšati uslovi života i obezbediti zdravija životna sredina (Slika 87).

Slika 87. Procenat stanovnika priključenih na javnu kanalizaciju po regionima (2023. godina)

Najveći procenat priključenog stanovništva na javnu kanalizaciju je u Beogradskoj (77,6%) oblasti. Najmanji procenat je u Zapadnobačkoj (32,3%) i Nišavskoj (31,3%) oblasti, gde su stanovnici većinom priključeni na septičke jame (Slika 88).

Stanovništvo koje nije priključeno na javnu kanalizaciju većinom koristi septičke jame za evakuaciju svojih otpadnih voda dok jedan manji deo koristi suve sisteme i nenamenske instalacije za evakuaciju otpadnih voda. Evidentna je značajna razlika u stepenu priključenosti stanovništva na kanalizaciju u odnosu na priključenost na vodovod, posebno u naseljima manjim od 50.000 stanovnika, što predstavlja posebnu opasnost po zagađivanje podzemnih voda.

Slika 88. Procenat stanovnika priključenih na javnu kanalizaciju po oblastima (2023. godina)

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku

POSTROJENJA ZA PREČIŠĆAVANJE OTPADNIH VODA

Indikator prati procenat stanovništva priključenog na postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda iz javne kanalizacije sa primarnim, sekundarnim i tercijarnim tretmanom u odnosu na ukupan broj stanovnika na teritoriji države i predstavlja reakciju društva u oblasti zaštite voda. Indikator se izračunava kao količnik broja stanovnika priključenih na postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda iz javne kanalizacije sa primarnim, sekundarnim ili tercijarnim tretmanom (kao skupom tehničko-sanitarnih objekata kojima se obezbeđuje neprekidno i sistematsko sakupljanje, odvođenje, prečišćavanje i ispuštanje otpadnih i atmosferskih voda naselja i privrede u odgovarajuće prijemnike-recipijente) i ukupnog broja stanovnika pomnožen sa 100 i izražava se u procentima.

Slika 89. Procenat stanovništva obuhvaćenog tretmanom za prečišćavanje otpadnih voda u Republici Srbiji (2014–2023. godine)

Procenat stanovništva obuhvaćenog tretmanom za prečišćavanje otpadnih voda ima rastući (pozitivan) trend u periodu 2014–2023. godine. U 2023. godini iznosi 16,36% i u odnosu na 2014. godinu porastao je za 5,11%. Niži je za 0,08% u odnosu na 2022. godinu kada je iznosio maksimalnih 16,44% (Slika 89).

Procenat stanovništva obuhvaćenog tretmanom za prečišćavanje otpadnih voda u zavisnosti od vrste tretmana ima takođe povoljan (rastući) trend u periodu 2014–2023. godine za sekundarni i tercijarni tretman dok je za primarni tretman trend beznačajan. U periodu 2016–2023. godine značajno je porastao tercijarni tretman kao najsavršeniji tretman prečišćavanja i 5,03% stanovništva je priključeno na ovaj tretman u 2023. godini. Ova vrsta tretmana otpadnih voda je u 2023. godini u odnosu na 2014. godinu veća za 3,73% (Slika 90).

Najviše prečišćenih otpadnih voda svim vrstama tretmana, ispuštenih u sisteme za odvođenje otpadnih voda u 2023. godini, imaju Severnobanatska (90,9%) i Šumadijska (88%) oblast. Srednjebanatska, Beogradska, Braničevska, Jablanička, Zlatiborska, Toplička i Nišavska oblast nemaju prečišćene otpadne u istom periodu (Slika 91).

Slika 90. Procenat stanovništva obuhvaćenog tretmanom za prečišćavanje otpadnih voda u zavisnosti od vrste tretmana u Republici Srbiji (2014–2023. godine)

Slika 91. Prečišćene otpadne vode po oblastima (2023. godina)

Slika 92. Sistemi za prečišćavanje otpadnih voda po vrsti tretmana u Republici Srbiji (2023. godina)

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku, Javna komunalna preduzeća

ZAGAĐENE (NEPREČIŠĆENE) OTPADNE VODE

Indikator prati udeo ispuštenih neprečišćenih otpadnih voda u površinska vodna tela (vodoprijemnike) u odnosu na ukupnu količinu ispuštenih otpadnih voda. Definiše nivo i vrstu pritiska na prirodne vode, čime se mogu dobiti informacije potrebne za razvoj mera zaštite prirode, i pomaže u proceni mera za povećanje efikasnosti upravljanja sistemima za prečišćavanje otpadnih voda. Zbog nemogućnosti da se obezbedi tretman svih otpadnih voda isporučenih na preradu postrojenjima za prečišćavanje, usled nedovoljne sposobnosti ili neefikasne upotrebe postrojenja, indikator predstavlja i odgovor društva kao bitnog faktora opterećenja na vodene ekosisteme.

Indikator se izračunava kao količnik zapremine ispuštenih neprečišćenih otpadnih voda i ukupne zapremine ispuštenih otpadnih voda pomnožen sa 100 i izražava se u procentima.

Procenat zagađenih (neprečišćenih) otpadnih voda ima povoljan (opadajući) trend u periodu 2014–2023. godine. U 2023. godini iznosi (85,2%) i u opadanju je od 2019. godine (Slika 93).

Slika 93. Procenat neprečišćenih otpadnih voda u Republici Srbiji (2014–2023. godine)

Količine ukupnih otpadnih voda u periodu 2014–2023. godine imaju nepovoljan (rastući) trend. Prosečna količina zagađenih (neprečišćenih) otpadnih voda u istom periodu iznosila je 361,7 miliona (m3/god) (87,5% od ukupnih otpadnih voda) i takođe ima nepovoljan (rastući) trend. Prosečna količina prečišćenih otpadnih voda u istom periodu iznosi 51,8 miliona (m3/god) i čini 12,5% od ukupnih otpadnih voda i ima povoljan (rastući) trend (Slika 94).

Oblasti sa najviše neprečišćenih otpadnih voda u 2023. godini su: Beogradska, Braničevska, Nišavska, Toplička, i Srednjebanatska oblast sa 100% neprečišćenosti. Najmanje neprečišćenih otpadnih voda je u Šumadijskoj (31,7%) i Rasinskoj (38,1%) oblasti (Slika 95).

Slika 94. Količine otpadnih voda u Republici Srbiji (2014–2023. godine)

Slika 95. Neprečišćene otpadne vode po oblastima (2023. godina)

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku

KONCENTRACIJE PRIORITETNIH I PRIORITETNIH HAZARDNIH SUPSTANCI

Uredbom o graničnim vrednostima prioritetnih i prioritetnih hazardnih supstanci, (u daljem tekstu: PHS) koje zagađuju površinske vode i rokovima za njihovo dostizanje definisane su supstance i njihove dozvoljene prosečne godišnje koncentracije (u daljem tekstu: PGK) i maksimalne dozvoljene koncentracije (u daljem tekstu: MDK) koje se ne smeju prekoračiti da se ne bi dugoročno ili kratkoročno ugrozili standardi kvaliteta životne sredine za površinske vode, a time i zdravlje ljudi.

Analiza PHS je u 2023. godini urađena na 80 mernih mesta na 56 vodotokova i šest mernih mesta na dve akumulacije. Dozvoljene PGK koje izazivaju dugoročne posledice po ekosisteme premašene su na tri merna mesta na tri vodotoka (Tabela 7).

Tabela 7. Premašene PGK za PHS u površinskim vodama Republike Srbije u 2023. godini

PHS

Numerička identifikacija supstance (CAS No)

Dozvoljena PGK (μg/l)

Izračunata prosečna godišnja koncentracija (μg/l)

Broj merenja tokom godine

Vodotok (Akumulacija)

Merno mesto

Nikl rastvoreni

7440-02-0

4

14.7

10

Peštan

Vreoci

Nikl rastvoreni

7440-02-0

4

9.6

10

Ljig

Bogovađa

Nikl rastvoreni

7440-02-0

4

6.4

9

Uvac

Priboj (most na granici)

MDK koje izazivaju kratkoročne posledice po ekosisteme premašene su na osam mernih mesta na osam vodotokova (Tabela 8).

U PHS spadaju i dugotrajno zagađujuće organske supstance (u daljem tekstu: POPs hemikalije). Osnovni cilj Stokholmske konvencije je da zabrani, ili ograniči proizvodnju, upotrebu, emisiju, uvoz i izvoz ovih supstanci radi zaštite zdravlja ljudi i životne sredine.

POPs hemikalije nisu premašile dozvoljene koncentracije, ali samo njihovo pojavljivanje iznad granice kvantifikacije (LOQ) ukazuje na oprez jer su otporne na fotolitičku, biološku i hemijsku degradaciju, zbog čega se putem vazduha i vode, procesima isparavanja i kondenzacije prenose u nepromenjenom obliku u regije u kojima nisu upotrebljavane. POPs hemikalije na granici kvantifikacije pojavile su se na dva vodotoka na tri merna mesta u 2023. godini (Tabela 9).

Tabela 8. Premašene MDK za PHS u površinskim vodama Republike Srbije u 2023. godini

PHS

Numerička identifikacija supstance (CAS No)

MDK

(μg/l)

Izmerena maksimalna vrednost (μg/l)

Vodotok (Akumulacija)

Merno mesto

Nikl rastvoreni

7440-02-0

34

66.5

Ljig

Bogovađa

Nikl rastvoreni

7440-02-0

34

56.7

Peštan

Vreoci

Živa rastvorena

7439-97-6

0.07

0.21

Brzava

Markovićevo

Živa rastvorena

7439-97-6

0.07

0.1

Kanal Novi Sad – Savino Selo

Novi Sad 1 (gornja voda)

Živa rastvorena

7439-97-6

0.07

0.09

Kanal Banatska Palanka – Novi Bečej

Kajtasovo (ustava gornja voda)

Živa rastvorena

7439-97-6

0.07

0.09

Kanal Bečej – Bogojevo

Bačko Gradište

Živa rastvorena

7439-97-6

0.07

0.08

Dunav

Bogojevo

Živa rastvorena

7439-97-6

0.07

0.08

Zlatica

Vrbica

Tabela 9. Detektovane POPs hemikalije u vodotocima Republike Srbije u 2023. godini

POPs

Numerička identifikacija supstance

(CAS No)

Granica kvantifikacije (LOQ)

Izmerena vrednost

≥ LOQ (μg/l)

Broj merenja

≥ LOQ (Ukupan br. merenja)

Vodotok

Merno mesto

DDT, p,p’

50-29-3

0.001

0.001

1(6)

Dunav

Bogojevo

Dieldrin

60-57-1

0.002

0.002

1(9)

Dunav

Zemun

Alfa-HCH

319-84-6

0.001

0.001

1(10)

Kubršnica

Smederevska Palanka

Beta-HCH

319-85-7

0.001

<LOQ

Gama-HCH (Lindan)

58-89-9

0.001

<LOQ

Hlordan (cis+trans)

57-74-9

0.001

<LOQ

Endrin

72-20-8

0.005

<LOQ

Heptahlor

76-44-8

0.001

<LOQ

Heksahlorbenzen

118-74-1

0.001

<LOQ

Pentahlorbenzen

608-93-5

0.001

<LOQ

Alpha-Endosulfan

959-98-8

0.005

<LOQ

Beta-Endosulfan

33213-65-9

0.005

<LOQ

Aldrin

309-00-2

0.001

<LOQ

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

EMISIJE ZAGAĐUJUĆIH MATERIJA (TEŠKIH METALA) IZ TAČKASTIH IZVORA

Metali se unose u vodotokove kao rezultat erozije i ispiranja zemljišta i stena, posledica vulkanskih erupcija, ali najvažniji izvor su različite ljudske aktivnosti koje uključuju rudarstvo, preradu ili upotrebu metala i / ili supstanci koje sadrže tragove metala. Zagađujuće materije koje se svrstavaju u grupu teških metala su: arsen, kadmijum, hrom, bakar, cink, nikal, olovo i živa.

Postoje različiti izvori zagađivanja navedenih zagađujućih materija:

1) tačkasti izvori u obliku lokalizovanog zagađenja, gde se zagađujuće materije emituju iz jedinstvenih, prepoznatljivih izvora;

2) difuzni izvori, pri čemu zagađujuće materije potiču od raspršenih izvora koji su često teški za identifikaciju.

Tačkasti izvori zagađenja su zagađenja iz kanalizacionih sistema i/ili uređaja za prečišćavanje otpadnih voda i industrijskih pogona koja se mogu svesti na jednu tačku ispuštanja otpadne vode u prijemnik. Definiše nivo i vrstu pritiska na prirodne vode.

Godišnja količina emisija zagađujuće materije izračunava se preko koncentracije zagađujuće materije u mg/l i zapremine ispuštene otpadne vode po godini u m³/godina. Emisije zagađujućih materija iz industrijskih kanalizacionih sistema se prikazuju sumarno.

Slika 96. Emitovane količine teških metala u otpadnim vodama u Republici Srbiji u 2024. godini

Udeo emisija teških metala u ukupnim emisijama zagađujućih materija u Republici Srbiji, predstavlja samo 0,1% ali njihovo praćenje je neophodno zbog velike toksičnosti i negativnog uticaja, pre svega na zdravlje ljudi. Teški metali su veoma postojani, tako da gotovo sva emitovana količina pre ili kasnije dospeva u zemljište ili vode.

Emisija cinka (Zn) i jedinjenja cinka u 2020. godini, iznosila je 150 t. da bi u narednim godinama bio zabeležen pozitivan / opadajući trend, koji se nastavlja i u 2024. godini, ali posmatrano po godinama (u prethodnom periodu od sedam godina) emisija cinka i jedinjenja cinka (Zn), znatno je veća u odnosu na ukupne emisije ostalih teških metala. Za emisije nikla i jedinjenja nikla (Ni) zabeležen je negativan (rastući) trend u poslednje tri godine, dok su ostale emisije teških metala približno ujednačene (Tabela 10).

Tabela 10. Emitovane količine teških metala (TM) u otpadnim vodama u Republici Srbiji po godinama

Teški metali (t)

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

Cink i jedinjenja cinka (Zn)

109

71.8

150

121

121

94.5

90.18

Bakar i jedinjenja bakra (Cu)

55.8

36

23

107

39.2

52.3

39.56

Arsen i jedinjenja arsena (As)

13.2

21

1.4

11.5

16.7

13.3

24.94

Olovo i jedinjenja olova (Pb)

12

10

20.3

8.2

13

23.2

21.2

Kadmijum i jed. kadmijuma (Cd)

4.3

1.6

4

5.6

3.7

6

5.97

Hrom i jedinjenja hroma (Cr)

16.9

24.5

5.2

4.7

12.2

17

30.95

Nikl i jedinjenja nikla (Ni)

11.6

5.6

3

3

18.4

20.4

25.13

Živa i jedinjenja žive (Hg)

0.6

0.1

0.07

0.05

0.2

0.7

0.8

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

Emisije azota (N) i fosfora (P) u otpadnim vodama

Dominantno zagađivanje voda u Republici Srbiji azotom i fosforom potiče iz komunalnih i industrijskih izvora koji preko kanalizacionih sistema svoje neprečišćene otpadne vode ispuštaju u vodoprijemnike.

Tačkasti izvori zagađenja su zagađenja iz kanalizacionih sistema i/ili uređaja za prečišćavanje otpadnih voda i industrijskih pogona koja se mogu svesti na jednu tačku ispuštanja otpadne vode u prijemnik. Definiše nivo i vrstu pritiska na prirodne vode.

Slika 97. Pregled emitovanih količina azota (N) i fosfora (P) u otpadnim komunalnim i industrijskim vodama po godinama u Republici Srbiji

Godišnja količina emisija zagađujuće materije izračunava se preko koncentracije zagađujuće materije u (mg/l) i zapremine ispuštene otpadne vode po godini u (m³/godina). Emisije zagađujućih materija iz industrijskih kanalizacionih sistema se prikazuju sumarno.

Emitovane količine ukupnog azota za 2024. godinu iznose 14996,4 t.

Emitovane količine ukupnog fosfora za 2024. godinu iznose 1529,1 t.

Za izveštajnu 2024. godinu, pristiglo je 389 izveštaja od postrojenja koja predstavljaju velike izvore zagađivanja u Republici Srbiji (PRTR) i javno komunalnih preduzeća (u daljem tekstu: JKP) o industrijskim i komunalnim otpadnim vodama.

155 PRTR postrojenja, dostavilo je 255 izveštaja, i 100 JKP je poslalo 134 izveštaja o otpadnim vodama, što je veći odaziv u odnosu na prošlu godinu.

Na osnovu pristiglih podataka, izvršena je analiza o bilansu emisija zagađujućih materija, i prikazane su količine ukupnog azota, ukupnog fosfora u komunalnim i industrijskim otpadnim vodama. Za razliku od 2017. godine, kada je ukupna emisija azota i fosfora bila nešto povećana, poslednjih godina ukupna emisija azota kao i ukupna emisija fosfora je približno ujednačena. U 2024. godini zabeležen je pozitivan (opadajući) trend, odnosno blagi pad ukupne emisije azota i fosfora, u odnosu na prethodne godine.

Obradom dostavljenih podataka, može se zaključiti da najveće emitovane količine azota i fosfora u otpadnim industrijskim vodama potiču iz postrojenja u okviru energetskog sektora i od JKP koja upravljaju otpadom i otpadnim vodama na nivou opštine (slike 98. i 99).

Udeo u ukupnoj emisiji azota u otpadnim vodama iz tačkastih izvora – deset najvećih izvora zagađivanja u Republici Srbiji u 2024. godini:

Slika 98. Najveći izvori zagađivanja emisijom azota u Republici Srbiji u 2024. godini

Udeo u ukupnoj emisiji fosfora u otpadnim vodama iz tačkastih izvora – deset najvećih izvora zagađivanja u Republici Srbiji u 2024. godini:

Slika 99. Najveći izvori zagađivanja emisijom fosfora u Republici Srbiji u 2024. godini

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

OBNOVLJIVI PRIRODNI RESURSI

Indeks eksploatacije vode

Indikator se izračunava po obrascu WEI = Vzah / Vobn x 100 izražen u (%).

Zahvaćeni vodni resursi (Vzah) obuhvataju ukupnu godišnju zapreminu zahvaćene površinske i podzemne vode od strane industrije, poljoprivrede, domaćinstava i drugih korisnika.

Obnovljivi vodni resursi (Vobn) obuhvataju zapreminu rečnog oticaja (padavine umanjene za stvarnu evapotranspiraciju) i promenu zapremine podzemnih voda, generisanih u prirodnim uslovima isključivo padavinama na nacionalnoj teritoriji (interni dotok) kao i zapreminu stvarnog dotoka površinskih i podzemnih voda iz susednih zemalja (eksterni dotok) i izračunavaju se kao višegodišnji prosek za 20 uzastopnih godina.

Slika 100. Indeks eksploatacije vode (2014–2023. godine)

Indeks eksploatacije vode u periodu 2014–2023. godine ima beznačajan trend i veoma nisku prosečnu vrednost od 2,94% (Slika 100).

Problemi nastaju kad indeks prelazi 20%, a smatra se da je granica iznad 40% zona sa ekstremnim vodnim stresom. On pokazuje da nam je voda dostupna sa aspekta kvantiteta, ali ne pokazuje kakav je kvalitet te vode i kako je raspoređena u prostoru. Zato je potrebno ovaj indikator odrediti i po slivovima.

Ukupni zahvaćeni vodni resursi u periodu 2014–2023. godine imaju takođe beznačajan trend. U 2023. godini iznose 5.155 miliona m3 i veći su za 6,3% od prosečne vrednosti koja iznosi 4.850 miliona m3 u posmatranom periodu (Slika 101).

Dugoročna prosečna godišnja vrednost obnovljivih vodnih resursa iznosi 165,25 milijardi m3 i predstavlja zbir padavina na našoj teritoriji i dotoka vode sa strane umanjenih za stvarnu evapotranspiraciju. Prosečna godišnja vrednost je u 2023. godini veća za 19,2% od višegodišnjeg proseka i iznosi 196,92 milijardi m3 (Slika 102).

Slika 101. Zahvaćeni vodni resursi Republike Srbije u periodu 2014–2023. godine

Slika 102. Obnovljivi vodni resursi Republike Srbije u 2023. godini

Izvor podataka: Republički hidrometeorološki zavod, Republički zavod za statistiku

Korišćenje vode u domaćinstvu

Indikator prati količinu vode koja se koristi za potrebe domaćinstava i javnih komunalnih potreba stanovništva (zalivanje parkovskih površina, javna higijena i sl.). Predstavlja indikator pritiska iskorišćenih vodnih resursa u domaćinstvima na održivo korišćenje obnovljivih vodnih resursa na nacionalnom nivou. Korišćenje vode u domaćinstvu izračunava se deljenjem ukupne potrošene vode u domaćinstvima tokom godine sa brojem korisnika (stanovnika priključenih na javne vodovodne sisteme).

Ukupna potrošena voda u domaćinstvima tokom godine određuje se na osnovu isporučene količine vode domaćinstvima iz JKP. Korišćenje vode od strane stanovništva koja nije isporučena iz javnih vodovodnih sistema, a pripada kategoriji javnog snabdevanja stanovništva vodom za piće, takođe treba uračunati.

Slika 103. Korišćenje vode u domaćinstvu (2014–2023. godine)

Korišćenje (specifična potrošnja) vode u domaćinstvu ima rastući trend u periodu 2014–2023. godine. Prosečna specifična potrošnja vode u istom periodu iznosila je 143,7 (litar/korisnik/dan) (Slika 103).

Najveću specifičnu potrošnju vode u domaćinstvu u 2023. godini imaju Zlatiborska oblast (184,9 litar/ korisnik/ dan), Južnobanatska (184,8 litar/ korisnik/ dan) i Beogradska oblast (177,7 litar/ korisnik/ dan) a najmanju Jablanička (100,4 litar/ korisnik/ dan) i Zaječarska oblast (112,4 litar/ korisnik/ dan) (Slika 104).

Isporučene vode od strane JKP domaćinstvima imaju beznačajan trend u periodu 2013–2022. godine i prosečno iznose 319,7 miliona m3. Broj korisnika priključenih na javne vodovodne sisteme ima povoljan (rastući) trend i u 2023. godini iznosi 6.242.456 što iznosi 91,1% od ukupnog broja stanovnika.

Slika 104. Korišćenje vode u domaćinstvu po oblastima Republike Srbije (2023. godina)

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku

Gubici vode

Indikator prati količinu i procenat vodnih resursa koji su se izgubili prilikom transporta vode (zbog curenja i isparavanja) između mesta zahvatanja i mesta isporuke i daje meru odgovora na efikasnost upravljanja sistemima za vodosnabdevanje uključujući i tehničke uslove koji utiču na stanje cevovoda, cenu vode i svest populacije u državi.

Indikator se izračunava kao apsolutna i relativna razlika između količine vode zahvaćene od strane vodovoda i količine isporučene korisnicima (domaćinstva, industrija i druge ekonomske aktivnosti).

Slika 105. Gubici vode u vodovodnoj mreži Republike Srbije (2014–2023. godine)

Karakteristika sadašnjeg snabdevanja naselja vodom za piće iz javnih vodovodnih sistema su visoki gubici koji, za period 2014–2023. godine, posle višegodišnjeg rastućeg (nepovoljnog) trenda, imaju beznačajan trend i prosečno iznose 35,1%. U 2023. godini su dostigli maksimalnih 35,6% i veći su nego u 2022. godini za 0,6% (Slika 105).

Gubicima većim od 50% u 2023. godini ističu se Zaječarska (57,7%), Pirotska (54,6%), Nišavska (51%) i Braničevska oblast (50,6%). Posebno je značajan podatak o veličini gubitaka iz Beogradske oblasti koji iznose 32,5%, čijim bi se smanjenjem za 10% godišnje obezbedila količina vode ekvivalentna potrebama snabdevanja grada Kragujevca. Gubitke manje od 20% imaju Severnobanatska (19,4%), Zapadnobačka (17,6%), Severnobačka (11,2%) i Podunavska oblast (11%) (Slika 106).

Količine zahvaćene vode za javne vodovode u periodu 2014–2023. godine iznosile su prosečno 664 milion m3 godišnje, dok su količine isporučene vode u istom periodu iznosile prosečno 431 miliona m3 godišnje i obe imaju rastući trend. Količine gubitaka iznosile su prosečno 233 miliona m3 godišnje (Slika 107).

Slika 106. Gubici vode u vodovodnoj mreži po oblastima Republike Srbije (2023. godine)

Slika 107. Efikasnost korišćenja voda u vodovodima Republike Srbije (2014–2023. godine)

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku

VANREDNO UZORKOVANJE KVALITETA VODA

Osim izvršavanja redovnog godišnjeg programa monitoringa statusa voda Agencija za zaštitu životne sredine je u zakonskoj obavezi da na poziv vodnog inspektora ili inspektora za zaštitu životne sredine izvrši vanredan monitoring kvaliteta voda na mestu potencijalnog havarijskog zagađenja. Po izvršenom izlasku na teren i uzorkovanju, informacije o havarijskom zagađenju voda su dostupne na sajtu Agencije za zaštitu životne sredine.

Posmatrano tokom perioda 2012–2024. godine može se zaključiti da je broj vanrednih uzorkovanja varirao, a da je maksimum dostignut 2014. godine jer su katastrofalne poplave uzrokovale povećan broj incidenata (Slika 108) i dovele do drastičnog ugrožavanja životne sredine. Broj vanrednih uzorkovanja kvaliteta vode je u 2024. godini bio 11 od čega su po tri bila na teritoriji AP Vojvodine (reka Dunav) i teritoriji grada Beograda (kanal Vizelj i Topčiderska reka).

Slika 108. Broj vanrednih uzorkovanja Agencije za zaštitu životne sredine

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

PRIRODNA I BIOLOŠKA RAZNOVRSNOST

ZAŠTIĆENA PODRUČJA

Indikator predstavlja ukupnu površinu zaštićenih područja i procenat teritorije pod zaštitom u odnosu na ukupnu površinu Republike Srbije.

Slika 109. Kumulativna površina i broj zaštićenih područja u Republici Srbiji

Ukupna površina zaštićenih prirodnih dobara iznosi 826.708 ha, što predstavlja 9,34% teritorije Republike Srbije (podaci za AP Kosovo i Metohija su iz 1999. godine). Ukupno 468 zaštićenih površina i dobara nalazi se pod zaštitom države. Prvi stepen zaštite obuhvata 4,8%, drugi stepen 26,3%, treći stepen 66,8%, dok je 2,1% nekategorisano. Na području Centralne Srbije i AP Vojvodine zaštićeno je oko 802.000 ha, U skladu sa nacionalnim zakonodavstvom, postupak zaštite prirodnog područja je pokrenut kada Zavod za zaštitu prirode Srbije dostavi studiju zaštite nadležnom organu i Ministarstvo zaštite životne sredine obavesti javnost o postupku pokretanja zaštite prirodnog područja na internet stranici Ministarstva zaštite životne sredine. Ova područja smatraju se zaštićenim iako nije donet akt o zaštiti. Ukupna površina ovih prirodnih područja na teritoriji centralne Srbije i AP Vojvodine je 97.016 ha, što ukupno iznosi 923.724 ha, i predstavlja 11.7% teritorije Centralne Srbije i AP Vojvodine.

Tokom 2024. godine povećana je površina zaštićenih područja za oko 105.000 ha, od čega je prva zaštita na 103.907 ha. Proglašeni su Spomenik prirode „Sesalačka pećina”, Predeo izuzetnih odlika „Planina Rudnik”, Parkovi prirode „Veliki Jastrebac”, „Radan”, i „Mali Bosut”, Zaštićena staništa „Bela reka – Ripanj” i „Glinara” i Specijalni rezervat prirode „Mojstirsko-Draške planine”.

Revizijom zaštite obuhvaćeni su Predeo izuzetnih odlika „Rajac”, Specijalni rezervat prirode „Uvac”, Park prirode „Golija” i Spomenici prirode „Hrast lužnjak u mestu Bela Voda”, „Hrast lužnjak i cer u porti crkve Sv. Preobraženje”, „Dva hrasta pored Godovičkog puta” i „Tri hrasta lužnjaka u selu Visibaba”.

Izvor podataka: Zavod za zaštitu prirode Srbije, Pokrajinski zavod za zaštitu prirode

Evropska ekološka mreža Natura 2000 u Republici Srbiji

Uspostavljanje evropske ekološke mreže Natura 2000 u Republici Srbiji otpočelo je u procesu Evropskih integracija kroz projekte i donacije Evropske unije. U periodu 2019–2021. godine realizovan je Projekat IPA 2016 EU za Republiku Srbiju – Nastavak podrške implementaciji Poglavlja 27 u oblasti zaštite prirode (NATURA 2000) – Continued support implementation of Chapter 27 in the area of Nature protection (NATURA 2000)-EuropeAid/139336/DH/SER/R uz podršku rezultata projekata koji se finansiraju iz Budžeta Republike Srbije izvršena je identifikacija potencijalnih područja Natura 2000 na teritoriji Republike Srbije.

Slika 110. Mapa potencijalnih područja od interesa zajednice (pSCI) i područja posebne zaštite (SPA)

Na osnovu Direktive o očuvanju prirodnih staništa i divlje faune i flore (Council Directive 92/43/EEC on the conservation of natural habitats and of wild fauna and flora, the Habitats Directive) identifikovano je 277 Potencijalnih područja od interesa za zajednicu (pSCIs). Na osnovu Direktiva o očuvanju divljih ptica (Directive 2009/147/EC of the European Parliament and of the Council on the conservation of wild birds, prvi put doneta 1979. godine – Council Directive 79/409/EEC) identifikovano je 85 područja posebne zaštite (SPA).

Uspostavljena je i Referentna lista tipova staništa iz Aneksa I kao i Referentna lista za vrste iz Aneksa II Direktive o staništima.

Identifikovano je 73 tipa staništa iz Aneksa I. Iako je 63 tipa staništa jasno prisutno u Republici Srbiji, deset tipova staništa zahteva više istraživanja i aktivnosti na kartiranju terena da bi se potvrdilo njihovo značajno prisustvo. Na Referentnoj listi biljnih vrsta nalazi se 33 vrste sa Aneksa II i Aneksa IV i 34 vrste sa Aneksa V Direktive o staništima. Na Referentnu listu je uključeno i 187 životinjskih vrsta sa Aneksa II ove direktive.

Ekološka mreža Republike Srbije

U skladu sa EU zakonodavstvom za zaštitu prirode i propisima Saveta Evrope, Zakonom o izmenama i dopunama Zakona o zaštiti prirode iz 2021. godine (,,Službeni glasnik RS”, broj 71/21) utvrđuje se Ekološka mreža, kao koherentna, funkcionalno i prostorno povezana celina radi očuvanja tipova staništa i staništa divljih vrsta flore i faune od nacionalnog i međunarodnog značaja. Ekološku mrežu čine: ekološki značajna područja od nacionalnog i međunarodnog značaja i ekološki koridori. Sastavni deo Ekološke mreže čine i potencijalna područja Natura 2000 na teritoriji Republike Srbije.

Uredbom o ekološkoj mreži („Službeni glasnik RS”, broj 102/10) identifikovano je 101 ekološki značajno područje od nacionalnog i međunarodnog značaja i ekološki koridori od međunarodnog značaja u Republici Srbiji, što predstavlja oko 20% teritorije Republike Srbije. Baza podataka za Ekološku mrežu je integrisana u Centralnoj bazi podataka Zavoda za zaštitu prirode Srbije.

Akcionim planom Programa zaštite prirode Republike Srbije za period 2021–2023. godine planirani su, između ostalog, ciljevi i mere za uspostavljanje i razvoj funkcionalne ekološke mreže Republike Srbije sa projekcijom povećanja do 2023. godine, na 22% udela površine ekološki značajnih područja od međunarodnog i nacionalnog značaja u odnosu na površinu teritorije Republike Srbije.

Slika 111. Mapa Ekološke mreže Republike Srbije

Izvor podataka: Ministarstvo zaštite životne sredine

SAKUPLJANJE DIVLJIH VRSTA IZ PRIRODE

Indikator predstavlja količinu sakupljenih divljih biljnih i životinjskih vrsta iz prirode.

Uredbom o stavljanju pod kontrolu korišćenja i prometa divlje flore i faune („Službeni glasnik RS”, br. 31/05, 45/05 – ispravka, 22/07, 38/08, 9/10, 69/11 i 95/18 – dr. zakon) dozvoljeno je sakupljanje 63 vrste biljaka, tri vrste lišajeva, 15 vrsta gljiva i devet vrsta životinja iz prirode. Dozvole za sakupljanje izdaje Ministarstvo zaštite životne sredine, na osnovu mišljenja Zavoda za zaštitu prirode Srbije.

Tokom 2024. godine u Republici Srbiji sakupljeno je oko 5.200 t divljih vrsta, što je oko 13% manje nego prethodne godine. Sakupljeno je 1.730 t (49% od odobrenog) lekovitog bilja, 2.350 t (65% od odobrenog) pečuraka i 1.150 t (97% od odobrenog) puževa. U odnosu na 2023. godinu sakupljeno je oko 28% manje lekovitog bilja, 5% manje pečuraka i 8% više puževa.

Slika 112. Sakupljene količine divljih vrsta u Republici Srbiji

Lekovito bilje i pečurke se tradicionalno sakupljaju u jugoistočnoj, centralnoj i zapadnoj Srbiji, dok se puževi tradicionalno sakupljaju u severnoj Srbiji.

Slika 113. Karte otkupnih stanica za sve vrste lekovitog bilja (A), pečurke (B) i vinogradarskog puža (V)

Izvor podataka: Ministarstvo zaštite životne sredine

AGROBIODIVERZITET

Indikator prikazuje genetsku raznovrsnost vrsta i brojnost određenih autohtonih rasa domaćih životinja.

Agrobiodiverzitet predstavlja ključni segment biodiverziteta koji uključuje širok spektar biljnih i životinjskih vrsta korišćenih u poljoprivredi, kao i različite agroekološke sisteme koji podržavaju održivu proizvodnju i ekosistemske usluge.

Prema podacima Evropske agencije za životnu sredinu, čak 50% svih vrsta u Evropskoj uniji zavisi od poljoprivrednih staništa. Evropska agencija za životnu sredinu je identifikovala 63 tipa staništa koja su usko povezana sa poljoprivrednim aktivnostima ili mogu imati koristi od njih, kao što su ispaša niskog intenziteta i košenje, koji doprinose očuvanju biodiverziteta i održivim ekosistemima.

U Republici Srbiji, kroz mere ruralnog razvoja, podržavaju se programi koji se fokusiraju na očuvanje i unapređenje životne sredine i prirodnih resursa. Ovo uključuje očuvanje biljnih i životinjskih genetičkih resursa, kao i rad sa bankama gena. U skladu sa posebnim propisima, utvrđena je lista genetskih rezervi domaćih životinja i načini njihovog očuvanja, kao i lista autohtonih rasa domaćih životinja, uključujući ugrožene rase.

Analiza podataka za period 2021–2024. godine pokazuje stanje populacije autohtonih rasa domaćih životinja u Republici Srbiji (slike 114. i 115). Podaci se odnose na grla koja su prijavljena u matičnoj evidenciji Glavnih odgajivačkih organizacija. Najveću brojnost populacije imaju Sjenička i Svrljiška ovca (Slika 116). Značajan porast populacije zabeležen je i kod svinje Moravke.

Slika 114. Prikaz broja grla autohtonih rasa domaćih životinja koja su u matičnoj evidenciji u periodu 2021–2024. godine

Slika 115. Prikaz broja grla autohtonih rasa domaćih životinja koja su u matičnoj evidenciji u periodu 2021–2024. godine

Takođe, autohtone rase domaćih životinja su obuhvaćene programom podrške koji se realizuje kroz podsticajna sredstva za sledeće rase: buša, podolsko goveče, domaći bivo, domaći – brdski konj, nonius, lipicaner, balkanski magarac, mangulica, moravka, resavka, bardoka, vlašićka, vlaško vitoroga, karakačanska, krivovirska, lipska, pirotska, čokanska cigaja, balkanska i domaća bela koza i živina – banatski gološijan, svrljiška kokoš i somborska kaporka.

Slika 116. Prikaz broja grla autohtonih rasa domaćih životinja koja imaju najveću brojnost populacije

Izvor podataka: Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede

ŠUMARSTVO, LOVSTVO I RIBOLOV

ZDRAVSTVENO STANJE ŠUMA

Zdravstveno stanje šuma prati se preko indikatora defolijacija stabala u mreži monitoringa ICP Forests.

Slika 117. Defolijacija četinarskih vrsta

U 2024. godini urađena je procena stanja šumskih vrsta na 130 bioindikacijskih tačaka, na ukupno 2879 stabla, 359 stabala četinarskih i 2520 stabala lišćarskih vrsta. Posle nekoliko godina odsustva sušenja stabala, tokom 2024. godine je kao i tokom 2023. godine ponovo registrovano sušenje stabala četinarskih (2,8%) i lišćarskih (0,3%) vrsta drveća. Od četinarskih vrsta jedino je kod smrče registrovano oko 7% osušenih stabala. Jaka defolijacija četinarskih vrsta je značajno smanjena, dok je jaka defolijacija lišćarskih vrsta značajno povećana u odnosu na 2023. godinu.

Kada se posmatraju zdrava stabla, oko 92% četinarskih i 90% lišćarskih stabala nije imalo ili je imalo slabu defolijaciju.

Defolijacija nije registrovana na 92% stabala jele, 90% stabala smrče, 95% stabala belog bora i na oko 65% stabala crnog bora. Umerenom i jakom defolijacijom obuhvaćeno je oko 24% stabala crnog bora (Slika 117).

Od lišćarskih vrsta, 81% stabala graba, 84% stabala bukve, 90% stabala sladuna, 77% stabala cera i 66% stabala kitnjaka nije imalo defolijaciju. Kada se posmatraju zdrava stabla, 90,5% stabala lišćarskih vrsta nije imalo ili je imalo slabu defolijaciju (Slika 118).

Slika 118. Defolijacija lišćarskih vrsta

Izvor podataka: Institut za šumarstvo – nacionalni fokalni centar za praćenje stanja šuma

POŠUMLJAVANJE

Indikator predstavlja površinu pošumljenog šumskog zemljišta.

Slika 119. Pošumljavanje u Republici Srbiji

Prirodna regeneracija učestvuje u očuvanju genetičkog diverziteta i poboljšava prirodnu strukturu i ekološku dinamiku vrsta. Treba uzeti u obzir i to da prirodna regeneracija ne zadovoljava uvek kvalitet upravljanja i postizanje ekonomskih ciljeva.

Tokom 2024. godine u Republici Srbiji je pošumljeno oko 1.973 ha šumskog zemljišta, što je za oko 14% više nego u prethodnoj godini (Slika 119). Pošumljeno je 407 ha četinara i 1566 ha lišćara. Najviše je zasađeno hrasta (737 ha), topole (554 ha), smrče (240 ha), i crnog bora (146 ha). Istovremeno, zasađeno je i 1.118 ha plantaža i intenzivnih zasada. Važno je naglasiti da je ovaj intenzitet pošumljavanja značajno manji nego 2007. godine i perioda osamdesetih godina prošlog veka, kada je godišnje pošumljavano oko 10.000 ha.

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku

STRUKTURA PROIZVODNJE IZ DRŽAVNIH ŠUMA

Indikator predstavlja količinu i strukturu proizvedenih šumskih sortimenata iz državnih šuma.

Slika 120. Šumski sortimeni proizvedeni u državnim šuma

Uočava se da je tokom poslednje dekade došlo do povećanja proizvodnje sortimenata iz državnih šuma i to za oko 27% u odnosu na 2013. godinu sa 1,65 m3/ha na 2,3 m3/ha šume (Slika 120).

Slika 121. Struktura šumskih sortimenata iz državnih šuma

Odnos ogrevnog i industrijskog drveta na globalnom nivou iznosio je 51,2:48,8, dok je u Evropi taj odnos 17,8:82,2. U Republici Srbiji je odnos ogrevnog i industrijskog drveta u 56:44, sa trendom smanjenja učešća industrijskog drveta u odnosu na ogrevno drvo poslednjih godina. (Slika 121). Značajno je napomenuti da je u poslednjih desetak godina proizvodnja ogrevnog drveta iz državnih šuma povećana za preko 80%.

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku

ŠTETE U DRŽAVNIM ŠUMAMA

Indikator predstavlja evidentiranu štetu u šumama prema agensima, izraženu u kubnim metrima.

Slika 122. Šteta u državnim šumama prema agensima

Agensi koji uzrokuju štete u šumama su biotički, abiotički i antropogeni. Biotički agensi uključuju insekte i bolesti, divlje životinje i stoku koja pase u šumi. Abiotički agensi obuhvataju vatru, oluju, vetar, sneg, sušu, nanose blata i lavine. Antropogeni agensi obuhvataju bespravnu seču ili druge štete u šumi izazvane sečom koje dovode do smanjenja zdravlja i vitalnosti šumskih ekosistema.

Tokom 2024. godine povećan je intenzitet štete od u državnim šumama za oko 45% u odnosu na prethodnu godinu. Šteta izazvana insektima povećana je za oko 60% uglavnom od potkornjaka, šteta od čoveka za oko 80%, dok je šteta od elementarnih nepogoda smanjena za oko 50% (Slika 122). Ukupne štete u državnim šumama, iskazane po zapremini drveta, iznose oko 380.000 m3, od čega šteta nastala bespravnom sečom obuhvata oko 37.000 m3, i povećana je u odnosu na prethodnu godinu za oko 50%.

Pritisak na šume je isto tako pojačan i intenzivnim turizmom i rekreativnim aktivnostima koji uzrokuju šumske požare, zagađenje i uništavanje preko zagađenja vazduha, saobraćaja ili ispašom stoke.

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku

ŠTETA OD POŽARA

Indikator predstavlja evidentiranu štetu od šumskih požara, izraženu u kubnim metrima i hektarima.

Slika 123. Šteta od požara u šumama

Šumski požari su jedan od najznačajnijih oblika šteta u šumama. Iako kontrolisano paljenje može dovesti do povećanja biodiverziteta vrsta, nekontrolisani šumski požari imaju veoma negativne posledice po ekosistem, kao što su dezertifikacija, erozija, gubitak vode.

Tokom 2024. godine, u oko 133 požara, izgorelo je 32.734 m3 drvne zapremine, što je oko 48 puta više nego 2023. godine. U odnosu na prethodnu godinu kada je šumskim požarima bila zahvaćena površina od oko 192 ha, površina zahvaćena požarom tokom 2024. godine bila je 6.070 ha, što je oko 32 puta veća površina nego prethodne godine (Slika 123).

Klimatske promene, odnosno naizmenični sušni i kišni periodi, sve više aktuelizuju problem šumskih požara i šteta u šumama od elementarnih nepogoda. Takođe, direktne štete u izgubljenoj drvnoj masi više nemaju toliki značaj kao što je gubitak opštekorisnih funkcija šuma nakon požara (hidrološke, zaštitne, klimatske, higijensko zdravstvene, turističko rekreativne itd).

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku

ŠUMSKI PUTEVI

Dužina šumskih puteva je jedan od značajnih indikatora načina korišćenja šuma. Ukazuje na način korišćenja, gazdovanja i zaštite šumama. Što je veća dužina šumskih puteva, održivost korišćenja šuma u skladu sa planskom dokumentacijom, kao i zaštita od šumskih požara je bolja.

Slika 124. Šumski putevi

Poslednjih godina došlo je do značajnog smanjenja dužine šumskih puteva (Slika 124) i to za oko 12%. Dužina savremenih puteva povećana za oko 150%, dok je dužina čvrstih i mekih šumskih puteva smanjena za preko 20%.

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku

PRIRAST I SEČA ŠUMA

Indikator meri održivost proizvodnje drveta kao potencijala za buduću dostupnost drveta i seče drveta u šumama.

Slika 125. Prirast i seča u šumama u Republici Srbiji

Prirast

U 2023. godini urađena je nova Inventura šuma na osnovu čijih rezultata zapremina drvne mase u šumama Republike Srbije iznosi oko 557 miliona m3, što je oko 195 m3/ha. U čistim lišćarskim šumama zapremina je oko 223 m3/ha, u mešovitim oko 148 m3/ha, dok je u čistim četinarskim šumama zapremina oko 259 m3/ha, a u mešovitim oko 330 m3/ha. Ukupan nadzemni deponovani ugljenik u šumama je oko 256 miliona t, dok je na ostalom šumskom i drugom zemljištu sa drvećem deponovano još oko 24 miliona t ugljenika.

Godišnji zapreminski prirast je oko 14,3 miliona m3, što je oko 5 m3/ha. U lišćarskim šumama oko 5 m3/ha, dok je u četinarskim šumama zapreminski prirast oko 7 m3/ha. U zavisnosti od produktivnosti vrste, starosne strukture i mešovitosti vrsta, kao i strukture vlasništva, godišnji prirast je veoma različit.

Seča

Najznačajniji indikator šumarstva kao privrednog sektora, ali istovremeno i indikator antropogenog pritiska je seča šuma. U toku 2024. godine u šumama Republike Srbije posečeno je oko 3.087.012 m3 drveta. U odnosu na 2023. godinu seča je smanjena za oko 8%, dok je u odnosu na 2007. godinu kada je zabeležena najmanja seča, povećanje za oko 50% (Slika 125). Oko 24.000 m3 drveta je bespravno posečeno iz državnih šuma i to najviše u regionu južne i istočne Srbije. Seča je obuhvatila oko 23% godišnjeg prirasta.

Izvor podataka: Uprava za šume, Republički zavod za statistiku

SLATKOVODNI RIBOLOV

Indikator predstavlja količinu i strukturu izlovljene ribe.

Slika 126. Struktura izlova riba u Republici Srbiji

Tokom 2024. godine ukupno je izlovljeno 2.496 t riba, što je oko 1% više nego 2023. godine. Izlov šarana povećan je za 6%, izlov soma za oko 12%, a štuke za oko 4%, dok je izlov smuđa isti kao i prethodne godine. U skladu sa odlukom Ministarstva zaštite životne sredine od 1. januara 2019. godine zabranjen je izlov kečige (Slika 126).

Slika 127. Privredni i rekreativni izlov slatkovodne ribe u Republici Srbiji.

Broj profesionalnih ribara (415) smanjen je za oko 3% u odnosu na 2023. godinu. Ukupan broj izdatih dozvola za rekreativni ribolov bio je 104.490, što je oko 2% manje nego 2023. godine. Intenzitet privrednog ribolova povećan je u odnosu na 2014. godinu i to za oko 12%, dok je intenzitet sportskog ribolova značajno smanjen i to za oko 45% (Slika 127).

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku

PROIZVODNJA U AKVAKULTURI

Indikator predstavlja količinu proizvedene i izlovljene ribe u ribnjacima.

Slika 128. Proizvodnja u akvakulturi (kg)

Ukupna proizvodnja konzumne ribe tokom 2024. godine iznosila je oko 6.980 t, što je za oko 6% više nego 2023. godine (Slika 128).

Proizvodnja u šaranskim ribnjacima povećana je za oko 13%, dok je proizvodnja u pastrmskim ribnjacima smanjena za oko 13% u odnosu na 2023. godinu (slike 129. i 130).

Ukupna površina šaranskih ribnjaka u eksploataciji bila je na oko 6000 ha, a pastrmskih na oko 7 ha. Utrošeno je oko 20.000 t hrane.

Slika 129. Proizvodnja i izlov u šaranskim ribnjacima

Slika 130. Proizvodnja i izlov u pastrmskim ribnjacima

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku

DINAMIKA POPULACIJA GLAVNIH LOVNIH VRSTA

Indikator predstavlja dinamiku populacija odabranih glavnih lovnih vrsta u Republici Srbiji.

Slika 131. Trend brojnosti populacija odabranih vrsta lovne divljači (broj jedinki)

Brojnost populacija najznačajnijih lovnih vrsta je relativno stabilna poslednjih desetak godina i nema značajnije promene brojnosti, osim populacije fazana koja je povećana za preko 60%.

Izlov svih lovnih vrsta blago je povećan tokom lovne 2023–2024. godine. Značajno je povećan izlov muflona (24 komada) i divokoze (78 komada) i jelena lopatara (26%). Povećan je izlov divlje patke gluvare (17%), prepelice (15%), fazana (8%), srne (15%), zeca (12%), divlje svinje (5%) i lisice (15%). Odstreljeno je 127 vukova, što je za oko 34% više nego 2022. godine, ali je za približno isti procenat manje nego prethodnih godina.

U oko 360 lovišta, uz 44 uzgajališta, izlov je vršilo 88.512 lovaca, što je oko 7% više nego 2022. godine.

Slika 132. Izlov najznačajnijih lovnih vrsta (broj jedinki)

Izvor podataka: Uprava za šume

ZEMLJIŠTE

STANJE POLJOPRIVREDNOG ZEMLJIŠTA

Sistematska kontrola plodnosti obradivog poljoprivrednog zemljišta se sprovodi radi utvrđivanja nivoa hraniva u poljoprivrednom zemljištu, a u cilju obezbeđivanja pravilne upotrebe mineralnih i organskih đubriva.

Stanje poljoprivrednog zemljišta u Centralnoj Srbiji

Na području centralne Srbije dominiraju zemljišta slabo kisele do kisele reakcije, beskarbonatna do slabo karbonatna, slabo humozna do humozna, sa niskim do visokim sadržajem lakopristupačnog fosfora i zemljišta sa optimalnim do visokim sadržajem lakopristupačnog kalijuma.

Ispitivanje obuhvata analizu osnovnih hemijskih osobina poljoprivrednog zemljišta u okviru kontrole plodnosti: supstituciona kiselost (rN u H2O i nKSl-u), CaCO3 (%), humus (%), N (%) i lakopristupačni oblici fosfora (P2O5 – mg/100g) i kalijuma (K2O – mg/100g).

Slika 133. Procentualni udeo uzoraka prema načinu korišćenja zemljišta

Od ukupno 26.621 ispitana uzorka poljoprivrednog zemljišta u 2024. godini, uzetih sa dubine do 30 cm, 60,79% pripada oranicama i baštama, 29,11% voćnjacima, 1,68% vinogradima i 8,42% pašnjacima i livadama (Slika 133).

Rezultati ispitivanja pokazuju da najveći broj uzoraka zemljišta uzetih sa oranica i bašti, voćnjaka, vinograda, pašnjaka i livada pripada klasi slabo kisele reakcije (pH u nKCl 5,5–6,5) (Slika 134).

Rezultati ispitivanja sadržaja CaCO3 pokazuju da su kod vinograda i pašnjaka i livada dominantno zastupljena slabo karbonatna zemljišta (CaCO3 0–2%) (Slika 135).

Analiza humusa pokazuje da su najveći broj uzoraka oranica i bašti, vinograda, pašnjaka i livada, kao i voćnjaka u klasi humoznih zemljišta (3–5% humusa) (Slika 136).

Rezultati analiza lakopristupačnog fosfora pokazuju da je najveći broj uzoraka oranica i bašti, voćnjaka, pašnjaka i livada u klasi visokog sadržaja lakopristupačnog fosfora, dok u vinogradima analiza pokazuje nizak sadržaj (P2O5 25–50 mg/100g) (Slika 137).

Analiza sadržaja lakopristupačnog kalijuma pokazuje da su zemljišta obezbeđena u najvećoj meri visokim sadržajem kalijuma (K2O 15–25 i 25–50 mg/100g) (Slika 138).

Slika 134. Supstitucionalna kiselost (pH u nKSl-u)

Slika 135. Sadržaj CaCO3 (%)

Slika 136. Sadržaj humusa (%)

Slika 137. Sadržaj lakopristupačnih oblika fosfora (P2O5-mg/100g)

Slika 138. Sadržaj lakopristupačnih oblika kalijuma (K2O-mg/100g)

Izvor podataka: Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede – Sektor za ruralni razvoj

Stanje poljoprivrednog zemljišta na području AP Vojvodina

Na području AP Vojvodina dominiraju zemljišta slabo alkalne do neutralne reakcije, različito obezbeđena karbonatima, humozna, sa sadržajem lakopristupačnog fosfora od optimalnog do visokog u dominantnom broju uzoraka i zemljišta sa optimalnim do visokim sadržajem lakopristupačnog kalijuma.

Ispitivanje obuhvata analizu osnovnih hemijskih osobina poljoprivrednog zemljišta u okviru kontrole plodnosti: supstituciona kiselost (rN u H2O i nKSl-u), CaCO3 (%), humus (%), N (%) i lakopristupačni oblici fosfora (P2O5 – mg/100g) i kalijuma (K2O – mg/100g).

Slika 139. Procentualni udeo uzoraka prema načinu korišćenja zemljišta

Od ukupno 3025 ispitana uzorka poljoprivrednog zemljišta (sa podacima o načinu korišćenja zemljišta) u 2024. godini, uzetih sa dubine do 30 cm, 98,35% pripada oranicama i 1,65% voćnjacima (Slika 139).

Rezultati ispitivanja pokazuju da najveći broj uzoraka zemljišta uzetih sa oranica i voćnjaka, pripada klasi slabo alkalne reakcije (pH u nKCl 7,2–8,2%) (Slika 140).

Rezultati ispitivanja sadržaja CaCO3 pokazuju da su dominantno zastupljena karbonatna zemljišta (CaCO3 5.01–10%) (Slika 141).

Analiza humusa pokazuje da je najveći broj uzoraka oranica i voćnjaka u klasi humusnog zemljišta (3–5% humusa) (Slika 142).

Rezultati analiza lako pristupačnog fosfora pokazuju da je najveći broj uzoraka oranica i voćnjaka u klasi optimalnog do visokog sadržaja lako pristupačnog fosfora, (P2O5 15–25 mg/100g) (Slika 143).

Analiza sadržaja lako pristupačnog kalijuma pokazuje da su zemljišta obezbeđena u najvećoj meri visokim sadržajem kalijuma (K2O 25–50 mg/100g) (Slika 144).

Slika 140. Supstitucionalna kiselost (pH u nKSl-u)

Slika 141. Sadržaj CaCO3 (%)

Slika 142. Sadržaj humusa (%)

Slika 143. Sadržaj lako pristupačnih oblika fosfora (P2O5-mg/100g)

Slika 144. Sadržaj lako pristupačnih oblika kalijuma (K2O-mg/100g)

Izvor podataka: Pokrajinski sekretarijat za poljoprivredu, vodoprivredu i šumarstvo

SADRŽAJ ORGANSKOG UGLJENIKA U ZEMLJIŠTU

Indikator prati sadržaj organskog ugljenika u pojedinim slojevima zemljišta u cilju utvrđivanja stepena degradacije zemljišta od smanjenja sadržaja organskog ugljenika.

Zemljišta igraju važnu ulogu u borbi protiv klimatskih promena. Upravljanje zemljištem utiče na biološke procese koji dovode do toga da zemljište gubi ili dobija ugljenik. Zbog toga je važno da informacije o statusu i trendovima ugljenika u zemljištu budu lako dostupne za informisanje pri kreiranju politika.

Na osnovu podataka sadržaja humusa iz kontrole plodnosti poljoprivrednih površina u 2024. godini u poljoprivrednom zemljištu na području Republike Srbije izmeren prosečan sadržaj organskog ugljenika u poljoprivrednom zemljištu na dubini 0–30 cm iznosi 2,02% i ima najnižu vrednost u kategoriji srednjeg sadržaja.

Slika 145. Udeo uzoraka prema sadržaju organskog ugljenika u zemljištu na teritoriji Republike Srbije (%)

Na osnovu podataka sadržaja humusa iz kontrole plodnosti poljoprivrednih površina na području AP Vojvodine izmeren prosečan sadržaj organskog ugljenika u poljoprivrednom zemljištu na dubini 0–30 cm iznosi 1,96% i pripada kategoriji niskog sadržaja.

Slika 146. Udeo uzoraka prema sadržaju organskog ugljenika u zemljištu na teritoriji AP Vojvodine (%)

Rezultati analize ukupno 3.025 uzoraka zemljišta na teritoriji AP Vojvodine pokazuju da najveći broj uzoraka (54,71%) ima nizak sadržaj organskog ugljenika (1,1–2%). Srednji sadržaj organskog ugljenika (2,01–6%) ima 42,02% uzoraka, veoma nizak sadržaj (<1%) ima 3,27% uzoraka (Slika 146).

Oranice i bašte su u kategoriji niskoj, a voćnjaci u kategoriji srednjeg sadržaja organskog ugljenika (Tabela 11).

Prosečan sadržaj organskog ugljenika u oranicama je 1,96%, a u voćnjacima 2,09%.

Tabela 11. Udeo kategorija sadržaja organskog ugljenika prema načinu korišćenja poljoprivrednih površina na teritoriji AP Vojvodine (%)

Način korišćenja zemljišta (broj analiziranih uzoraka)

Veoma nizak sadržaj

Nizak sadržaj

Srednji sadržaj

Visok sadržaj

(≤1,0%)

(1,01–2,0%)

(2,01–6.0%)

(>6,01%)

Oranice i bašte (2.975)

3,29

55,26

41,45

0

Voćnjaci (50)

2,00

22,00

76,00

0

Na osnovu podataka sadržaja humusa iz kontrole plodnosti poljoprivrednih površina na području centralne Srbije izmeren prosečan sadržaj organskog ugljenika na dubini 0–30 cm iznosi 2,03% i pripada kategoriji srednjeg sadržaja.

Slika 147. Udeo uzoraka prema sadržaju organskog ugljenika u zemljištu na teritoriji centralne Srbije (%)

Rezultati analize ukupno 26.621 uzoraka zemljišta na teritoriji centralne Srbije pokazuju da 44,07% uzoraka ima srednji sadržaj organskog ugljenika (2,01–6%), dok nizak sadržaj ima 50,71% uzoraka. Veoma nizak sadržaj (<1%) ima 5,01% uzoraka, dok samo 0,21% ima visok sadržaj (>6%) (Slika 147),

Oranice i bašte, voćnjaci i vinogradi nalaze se u kategoriji niskog sadržaja organskog ugljenika, dok se livade i pašnjaci i površine pod plastenicima nalaze u kategoriji srednjeg sadržaja organskog ugljenika (Tabela 12),

Prosečan sadržaj organskog ugljenika u oranicama i baštama je 1,98%, u vinogradima 1,7%, voćnjacima 2,05%, na livadama i pašnjacima 2,35% i u plastenicima 2,18%.

Tabela 12. Udeo kategorija sadržaja organskog ugljenika prema načinu korišćenja poljoprivrednih površina na teritoriji centralne Srbije (%)

Način korišćenja zemljišta (broj analiziranih uzoraka)

Veoma nizak sadržaj

Nizak sadržaj

Srednji sadržaj

Visok sadržaj

(≤1,0%)

(1,01–2,0%)

(2,01–6,0%)

(>6,01%)

Oranice i bašte (16.161)

5,46

51,1

43,3

0,14

Vinogradi (448)

6,47

75,0

18,3

0,22

Voćnjaci (7.746)

4,09

53,02

42,55

0,34

Livade i pašnjaci (2.243)

4,73

35,13

59,88

0,27

Plastenici (23)

0,0

47,83

52,17

0,0

U cilju utvrđivanja rezervi organskog ugljenika u zemljištu na teritoriji Republike Srbije, Ministarstvo zaštite životne sredine realizovalo je u 2024. godini ispitivanje zemljišta na 240 lokacija sa dubine 0–30 cm na području Rasinskog, Raškog i Topličkog regiona. U okviru ovog istraživanja izvršena je procena i mapiranje rezervi organskog ugljenika u zemljištima različitih ekosistema, uključujući: travne i šumske ekosisteme, i poljoprivredna zemljišta.

Tabela 13. Sadržaj organskog ugljenika TOC (%) za zemljišta različitog načina korišćenja u ispitivanom području

Način korišćenja zemljišta

Prosečna vrednost TOC u zemljištu, %

Zemljište travnog ekosistema

2,34

Šumsko zemljište

2,01

Poljoprivredno zemljište

1,82

Sadržaj organskog ugljenika značajno je varirao u ispitivanom području (0,14–4,81%), sa prosečnom vrednošću od 2,12%.

Kada se sadržaj organskog ugljenika izrazi u tonama po hektaru (t TOC/ha) na ukupno zemljište iznosio je od 8 do 315 t TOC/ha, sa prosečnom vrednošću od 108 t TOC/ha. Na zemljištu bez skeleta, sadržaj organskog ugljenika kretao se od 6 do 207 t TOC/ha, dok je prosečna vrednost iznosila 81 t TOC/ha.

Izvor podataka: Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Pokrajinski sekretarijat za poljoprivredu, vodoprivredu i šumarstvo, Ministarstvo zaštite životne sredine

Ispitivanje zemljišta tresetišta u Republici Srbiji

Agencija za zaštitu životne sredine je u periodu 2022–2024. godine realizovala Program ispitivanja zemljišta referentne grupe Histosoli, i zemljišta koja su prema prethodnim istraživanjima2 označena kao tresetišta. Tresetišta predstavljaju područja od posebnog interesa zbog njihove ključne uloge u ublažavanju efekata klimatskih promena, a istovremeno, ona su najviše pogođena čak i najmanjim promenama klime, kao i aktivnostima čoveka.

Ukupno su uzorkovane 23 lokacije, sa 67 mesta uzorkovanja i 134 uzoraka. Rezultati pokazuju najveći sadržaj organskog ugljenika na lokaciji Pešterska visoravan (TOC% – 26%) i Tara, Tepih livada (TOC% – 47%). Zalihe organskog ugljenika (SOC t C/ha) do dubine od 30cm su najveće na Vlasinskom jezeru, Deliblatskoj peščari – Bukovac i na Tari – Tepih livada. Za pojedine lokacije koje su u prethodnim istraživanjima bile označene kao potencijalno organska zemljišta, utvrđeno je da usled antropogenog uticaja, više ne pripadaju ovoj kategoriji.

––––––––––––––

2 Lazarević P. (2013): Mires of Serbia – distribution characteristics. – Bot. Serb. 37(1): 39–48

Slika 148. Zalihe organskog ugljenika na ispitivanim lokacijama (SOC t C/ha)

STEPEN UGROŽENOSTI ZEMLJIŠTA U URBANIM ZONAMA

Indikator prati stepen ugroženosti zemljišta od hemijskog zagađenja u urbanim sredinama na osnovu prekoračenja graničnih i remedijacionih vrednosti opasnih i štetnih materija u skladu sa Uredbom o graničnim vrednostima zagađujućih, štetnih i opasnih materija u zemljištu („Službeni glasnik RS”, br. 30/18 i 64/19) (Slika 149).

Slika 149. Prekoračenja graničnih vrednosti i broj ispitivanih uzoraka na dubini 0–30 cm

U 2024. godini praćen je stepen ugroženosti zemljišta od hemijskog zagađenja u urbanim zonama u devet JLS, ukupno je ispitan 201 uzorak, od toga 194 sa dubine od 30 cm. Najčešće prekoračenje graničnih vrednosti zabeleženo je za Ni, Cu, Cr, Zn, Cd, Pb, As, Co i Hg.

Na teritoriji grada Beograda rezultati pokazuju prekoračenje granične vrednosti za Ni, Hg, Cd, As, Zn, Cd, Pb i Cr u zoni izvorišta vodosnabdevanja, rekreacionoj zoni, u blizini deponija, u blizini saobraćajnica, industrijskoj zoni i na poljoprivrednom zemljištu, dok je remedijaciona vrednost prekoračena za Pb na poljoprivrednom zemljištu u jednom uzorku.

U gradu Pančevu je prekoračena granična vrednost za Cu, Zn, Ni, Cr, Cd, Va, Pb i Hg u uzorcima zemljišta u industrijskoj zoni, u blizini deponije, stambenoj i rekreacionoj zoni, industrijskoj zoni, u zoni izvorišta vodosnabdevanja i na poljoprivrednom zemljištu. Remedijaciona vrednost nije prekoračena ni u jednom uzorku.

Na teritoriji grada Kruševca povišene su koncentracije u uzorcima zemljišta u industrijskoj zoni, stambenoj zoni, zoni prometne saobraćajnice i na poljoprivrednom zemljištu za As, Ni i Hg, Remedijaciona vrednost nije prekoračena ni u jednom uzorku.

U gradu Valjevu najviše koncentracije Ni, As, Cu i Hg su u industrijskoj zoni i zoni pedagoške ustanove, kao i rekreacionoj zoni.

Granične vrednosti u gradu Požarevcu prekoračene su za Pb, Cd, Zn, Cu, Ni, Sr, As i Hg u industrijskoj zoni, zoni izvorišta vodosnabdevanja i blizini deponije, dok je remedijaciona vrednost za Ni prekoračena u blizini deponije u jednom uzorku i u zoni izvorišta vodosnabdevanja u jednom uzorku.

Granične vrednosti u Novom Pazaru prekoračene su za Ni u industrijskoj, zoni pedagoške ustanove i rekreacionoj zoni. Remedijaciona vrednost nije prekoračena ni u jednom uzorku.

Na teritoriji opštine Bajina Bašta granična vrednost je prekoračena za Zn, Cu, Ni, Sb i Ba u blizini deponije, izvorišta vodosnabdevanja i na poljoprivrednom zemljištu. Analize su pokazale da ni u jednom uzorku nije prekoračena remedijaciona vrednost.

U opštini Trstenik su prekoračene granične vrednosti za Ni, Pb i As na poljoprivrednom zemljištu, u zoni izvorišta vodosnabdevanja i u rekreacionoj zoni. Remedijaciona vrednost nije prekoračena ni u jednom uzorku.

U opštini Bosilegrad rezultati pokazuju prekoračenje granične vrednosti za Cu, u zonama pedagoške ustanove u jednom uzorku.

Izvor podataka: gradske i opštinske uprave Beograda, Pančevo, Kruševca, Valjeva, Požarevca, Novog Pazara, Trstenika, Bajine Bašte i Bosilegrada.

UPRAVLJANJE KONTAMINIRANIM LOKACIJAMA

Cilj ovog indikatora je praćenje napretka u upravljanju lokalizovanim izvorima zagađenja zemljišta, kako na nacionalnom, tako i na međunarodnom nivou.

Od ukupno 139 ispitanih lokacija na kojima se obavljaju aktivnosti koje mogu biti uzrok zagađenja i degradacije zemljišta, na 12,41% je potvrđeno prisustvo zagađujućih, štetnih i opasnih materija koje prekoračuju remedijacionu vrednost.

U okviru Informacionog sistema za zemljište, tokom 2024. godine podatke je dostavilo 70 privrednih subjekata.

Obradom prikupljenih podataka, dobijeni su rezultati koji pružaju jasan uvid u stanje zemljišta, stepen zagađenosti po sektorima i nivo usaglašenosti privrednih društava sa propisanim ekološkim standardima (Slika 150).

Prekoračenje graničnih vrednosti zabeleženo je kod 55 privrednih subjekata, što ukazuje na prisustvo zagađenja iznad dozvoljenih nivoa.

Prekoračenje remedijacionih vrednosti, koje zahtevaju hitne mere sanacije, evidentirano je kod osam privrednih subjekata, na 17 lokacija.

Samo kod sedam privrednih subjekata utvrđeno je da zemljište nije zagađeno, što ukazuje na nisku stopu poštovanja ekoloških standarda u poslovanju.

Slika 150. Privredni subjekti prema stepenu zagađenja (%)

Prikaz prekoračenja remedijacionih vrednosti raspoređenih po industrijskim sektorima dat je na Slici 151.

Slika 151. Broj prekoračenja remedijacione vrednosti po sektorima

Na osnovu praćenja zahteva za dobijanje saglasnosti za Projekat sanacije, zatvaranja i rekultivacije nesanitarnih deponija – smetlišta, u 2024. godini je utvrđeno da je na 61,42% lokacija, od ukupno 127, izrađen projekat. Međutim, kada je reč o izvođenju radova na realizaciji projekata, oni su izvedeni na samo 14,17% lokacija. Ovi podaci ukazuju na potrebu za daljim angažovanjem i efikasnom koordinacijom kako bi se postigli ciljevi definisani Programom upravljanja otpadom u Republici Srbiji za period 2022–2031. godine („Službeni glasnik RS”, broj 12/22) (Slika 152).

Slika 152. Progres u upravljanju lokacijama nesanitarnih deponija – smetlišta

Izvor informacija: Agencija za zaštitu životne sredine

POVRŠINA ZEMLJIŠTA IZLOŽENA SUŠI

Indikator prati površinu zemljišta izloženu suši u cilju utvrđivanja rizika za degradaciju zemljišta i uticaja na ekosisteme.

Suša je prirodni fenomen koji karakteriše niža količina padavina od proseka tokom dužeg perioda. Dugotrajna suša može smanjiti vlažnost poljoprivrednog zemljišta (poljoprivredna suša) i smanjiti protok površinskih voda i obnavljanje podzemnih voda (hidrološka suša). Produženi uslovi suše, koji traju jednu sezonu ili duže, mogu značajno opteretiti naše zemljište, ekosisteme i ekonomiju.

Za procenu izloženosti sušama korišćena je analiza koju je uradila Evropska agencija za životnu sredinu koristeći EEA Corine Land Cover bazu podataka o pokrivenosti zemljišta, zajedno sa EUNIS klasifikacijom staništa i Kombinovanim indikatorom suše (CDI) koji je razvio Evropski opservatorijum za sušu (EDO) Zajedničkog istraživačkog centra EK (JRC). CDI se koristi za otkrivanje i praćenje područja koja su pogođena poljoprivrednom sušom ili su u opasnosti od nje. Ovaj indikator procenjuje izloženost suši pomoću podataka o padavinama, vlažnosti zemljišta i stanju vegetacije. Analize pokazuju da je oko 39% ukupne površine zemalja članica i saradnica EEA 38 iskusilo uslove suše.

Slika 153. Površina zemljišta izložena suši u 2024. godini (%)

Tokom poslednjih nekoliko decenija, Republika Srbija je zabeležila porast učestalosti i intenziteta suša. Na osnovu podataka koje uključuju analizu svakih 10 dana, što je ukupno 37 merenja u toku 2024. godine, na području Republike Srbije je izmerena prosečna vrednost površine zemljišta izloženog suši koja iznosi 45,7% (Slika 153). Najveća vrednost zabeležena je u avgustu mesecu kada je preko 90% teritorije zemlje bilo izloženo suši.

Na osnovu merenja stanja vlažnosti – praćenja suše u Republici Srbiji koje sprovodi Republički hidrometeorološki zavod na 29 stanica, uslovi vlažnosti procenjeni na osnovu Z indeksa suše/vlage na dan 31. avgusta 2024. godine pokazuju da je u velikom delu zemlje bila ekstremna suša. Na jugu i jugoistoku bili su normalni uslovi i umerena suša.

Izvor: https://water.europa.eu/freshwater/europe-freshwater/freshwater-themes/drought

https://www.hidmet.gov.rs/data/agro/avgust.pdf

POLJOPRIVREDA

PODRUČJA POD ORGANSKOM PROIZVODNJOM

Ukupna površina na kojoj su primenjivane metode organske proizvodnje u 2024. godini iznosi 27.540,41 ha. Udeo površine pod organskom proizvodnjom u odnosu na korišćeno poljoprivredno zemljište godini iznosi 0,83% , što je značajno manje od proseka EU27 za 2022. godinu (10,47%) i cilja EU do 2030. godine (25%) (slike 154. i 155). Iako imamo blagi pad površina u 2024. godini, ukupan rast je primetan. Ubrzani razvoj i sprovođenje jasnih politika sa povećanim nivoom ambicije moraju podržati fundamentalnu transformaciju proizvodnje i potrošnje hrane kako bi se površine značajnije povećale.

Slika 154. Površine na kojima su primenjene metode organske poljoprivrede u periodu 2015–2024. godine (ha)

Od ukupne površine pod organskom proizvodnjom, površina u periodu konverzije iznosi 12.705,39 ha, dok je površina u organskom statusu 14.835,02 ha.

Slika 155. Udeo ukupne korišćene poljoprivredne površine pod organskom poljoprivredom u EU-27 i Republici Srbiji

Izazovi za povećanje površina pod organskom proizvodnjom su povećanje potražnje potrošača zbog niske svesti o prednosti organskih proizvoda, pristupačnosti i nedostatku poverenja u sertifikaciju.

Izvor podataka: Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/sdg_02_40/default/table, https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/agricultural-area-used-for-organic/share-of-total-utilised-agricultural?activeTab=570bee2d-1316-48cf-adde-4b640f92119b

NAVODNJAVANJE POLJOPRIVREDNIH POVRŠINA

Indikator prati trendove u ukupnoj potrošnji vode za potrebe navodnjavanja i površina koje se navodnjavaju.

Na osnovu rezultata popisa poljoprivrede 2012. i 2023. godine utvrđeno je da je ukupan broj navodnjavanih poljoprivrednih gazdinstava (PG) povećan za skoro dva puta u periodu 2012–2023. godine, odnosno sa 11,4% PG u 2012. godini na 27,2% u 2023. godini. Od ukupno 3,24 mil. ha korišćenog poljoprivrednog zemljišta (KPZ) u 2023. godini, navodnjavano je 8,3% (268,3 hilj. ha), što je u odnosu na 2012. godinu rast za 2,7 puta (Slika 156).

Slika 156. Učešće navodnjavanog korišćenog poljoprivrednog zemljišta i poljoprivrednih gazdinstava u 2012. i 2023. godini (Proračun na osnovu rezultata popisa poljoprivrede 2012. i 2023. godine, Republički zavod za statistiku, 2025)

Istraživanjem o navodnjavanju kojim su obuhvaćeni poslovni subjekti i zemljoradničke zadruge koje se bave poljoprivrednom proizvodnjom i uslugama u poljoprivredi i/ili upravljaju sistemima za navodnjavanje ustanovljeno je da je za navodnjavanje u 2024. godini ukupno zahvaćeno 66 742 hilj. m3 vode, što je za 5,2% više nego u prethodnoj godini. Najviše vode crpelo se iz vodotokova – 92,8%, dok su preostale količine zahvaćene iz podzemnih voda i ostalih izvora.

Najzastupljeniji tip navodnjavanja bio je orošavanjem. Od ukupne navodnjavane površine, orošavanjem se navodnjavalo 91,0% površine, kapanjem 8,8% površine, a površinski se navodnjavalo svega 0,2% površine.

Tokom 2024. godine u Republici Srbiji navodnjavano je 48 668 ha poljoprivrednih površina, što je za 2,3% više nego u prethodnoj godini. Oranice i bašte (sa 93,5%) imaju najveći udeo u ukupno navodnjavanim površinama, a potom slede voćnjaci (sa 5,9%) i ostale poljoprivredne površine (sa udelom od 0,6%).

Slika 157. Navodnjavane poljoprivredne površine u Republici Srbiji u 2023. godini (ha, %)

Slika 158. Zahvaćene vode za navodnjavanje poljoprivrednih površina u Republici Srbiji u periodu 2014–2023. godine (hiljada m3)

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku

PROMENA NAČINA KORIŠĆENJA POLJOPRIVREDNOG ZEMLJIŠTA

Indikator prikazuje trendove korišćenja poljoprivrednog zemljišta.

Korišćeno poljoprivredno zemljište (u daljem tekstu: KPZ) u Republici Srbiji obuhvata 3.336.785 ha, što predstavlja 43% teritorije zemlje. Praćenje strukture KPZ u 2024. godini (Slika 159) pokazuje da najveći udeo imaju oranice i bašte sa 2.540.763 ha, odnosno 76,14%. Livade i pašnjaci zauzimaju ukupno 561.401 ha, odnosno 16,83%, voćnjaci zauzimaju 191.530 ha što iznosi 5,74%, vinogradi zauzimaju 17.719 ha, odnosno 0,53%, rasadnici zauzimaju 1.576 ha, odnosno 0,05%, ostali stalni zasadi 703 ha, odnosno 0,02%, dok okućnice zauzimaju 23.092 ha, odnosno 0,69%.

Ukupna površina KPZ smanjena je za 59.530 ha u odnosu na 2023. godinu.

Slika 159. KPZ u 2024. godini

Strukturna analiza rezultata popisa poljoprivrede 2012. i 2023. godini ukazala je na brojne nepovoljne trendove u strukturi KPZ. Raspoloživo poljoprivredno zemljište je u poslednjoj deceniji 2012‒2023. godine smanjeno za 26,2%, odnosno sa 68,9% (5,35 mil. ha) na 50,9% (4 mil. ha) ukupne površine Republike Srbije (bez AP Kosovo i Metohija). KPZ je smanjeno za 5,2% (180 hilj. ha, sa 3.437 hilj. ha na 3.257 hilj. ha), ali je u strukturi raspoloživog zemljišta povećalo učešće sa 64,3% na 82,5%.

Struktura KPZ 2023. godine, u odnosu na 2012. godinu, značajno je promenjena. Mada je zemljište pod oranicama i baštama neznatno povećano sa 2,513 na 2,518 miliona ha, u strukturi KPZ je povećalo svoje učešće sa 73,1% na 77,7%. Voćnjaci su povećani sa 163 hilj. ha na 196 hilj. ha, čime su povećali svoje učešće u strukturi KPZ sa 4,8% na 6,1%. Zemljište pod vinogradima je smanjeno sa 22,2 hilj. ha na 18,2 hilj. ha (0,6% KPZ). Najveća promena je registrovana u kategoriji livada i pašnjaka, ukupna površina je smanjena sa 713 hilj. ha na 469 hilj. ha. U strukturi KPZ učešće livada i pašnjaka je smanjeno sa 20,8% na 15%. Okućnica je povećana za 10 hilj. ha, sa 23,7 hilj. ha na 33,5 hilj. ha (1% KPZ u 2023. godini).

Slika 160. Struktura KPZ 2012. i 2023. godine (Proračun na osnovu popisa poljoprivrede)

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku

OTPAD

KOMUNALNI OTPAD

Indikator pokazuje količine generisanog i deponovanog komunalnog otpada, prosečan obuhvat prikupljanja otpada, njegov morfološki sastav, kao i stepen reciklaže komunalnog otpada. Indikatorom se prati ostvarenje strateškog cilja: izbegavanje i smanjivanje nastajanja otpada.

U toku 2020. godine Agencija za zaštitu životne sredine je pripremila Metodologiju za proračun ukupne količine komunalnog otpada i stepena reciklaže u Republici Srbiji. Ova metodologija je bazirana na terenskim merenjima koja vrše javno komunalna preduzeća u skladu sa Zakonom o upravljanju otpadom („Službeni glasnik RS”, br. 36/09, 88/10, 14/16, 95/18 – dr. zakon i 35/23). Metodologija je usklađena sa Implementacionom odlukom Komisije (EU) 2019/1004 o utvrđivanju pravila za proračun, verifikaciju i izveštavanje podataka o otpadu u skladu sa Direktivom 2008/98/ES, kao i za izveštavanja za Eurostat. Direktiva 2008/98/EZ i Implementaciona odluka 2019/1004 utvrđuju potpuno nova pravila izveštavanja o komunalnom otpadu radi jasnog dokaza ispunjenosti ciljeva upravljanja ovom vrstom otpada. U navedenoj metodologiji primenjeni su i indeksni brojevi iz Evropskog kataloga otpada koji predstavljaju frakcije komunalnog otpada.

Tabela 14. Indikatori vezani za komunalni otpad *

Indikator

2024*

Ukupna količina generisanog komunalnog otpada (mil. t)

2,89

Reciklirane frakcije komunalnog otpada (mil. t)

0,418

Izvezene frakcije komunalnog otpada (mil. t)

0,115

Količina prikupljenog i deponovanog otpada (mil. t)

2.38

Količina spaljenog komunalnog otpada na deponiji Vinča (mil. t)

0,288

Prosečni obuhvat prikupljanja otpada (%)

88,1

Srednja dnevna količina komunalnog otpada po stanovniku (kg)

1,20

Stepen reciklaže komunalnog otpada %

17,6

* Procena izvršena na osnovu broja stanovnika u 2023. godini

Podatke o komunalnom otpadu dostavljaju JKP iz lokalnih zajednica. U 2024. godini izveštaje je dostavilo 99 JKP.

Vidi se blago smanjenje vrednosti količina generisanog komunalnog otpada, dok je količina prikupljenog i deponovanog otpada slična vrednosti iz 2023. godine (Tabela 14), što se može pripisati uvođenju spaljivanja komunalnog otpada na deponiji „Vinča”, kao i smanjenju broja stanovnika u Republici Srbiji, što je u sladu sa podacima Republičkog Zavoda za statistiku. To se jasno vidi iz neznatnog smanjenja srednje dnevne količine otpada uz istovremeno značajnije smanjenje ukupne količine generisanog komunalnog otpada. Obuhvat prikupljanja komunalnog otpada je sličan vrednostima iz prethodnog perioda. Stepen reciklaže komunalnog otpada je viši u odnosu na prethodnu godinu i iznosi 17,6%.

U Republici Srbiji je do sada izgrađeno 12 sanitarnih deponija od čega je deset regionalnih i dve lokalne.

U Tabeli 15. prikazana je ukupna količina deponovanog i spaljenog komunalnog otpada dok u Tabeli 16. je prikazana količina odloženog otpada za svaku sanitarnu deponiju u 2024. godini.

Tabela 15. Deponovanje i insineracija komunalnog otpada

2024

Deponovanje komunalnog otpada

1109461

Insineracija komunalnog otpada

288829

Ukupno

1398290

Tabela 16. Količine odloženog otpada na sanitarnim deponijama

Sanitarna deponija

2024

RSD „Duboko” Užice

35328

RSD „Vrbak” Lapovo

32388

RSD Kikinda

21937

RSD „Gigoš” Jagodina

97846

RSD „Željkovac – D2” Leskovac

85060

RSD „Muntina padina” Pirot

18039

RSD „Jarak” Sremska Mitrovica

80839

RSD Pančevo

47462

RSD Subotica

86916

SD „Meteris”, Vranje

19704

SD „Vujan”, Gornji Milanovac

13974

RSD „Vinča”, Beograd

569968

Ukupno

1109461

Na Slici 161. je prikazano kretanje količina odloženog komunalnog otpada na sanitarnim deponijama u Republici Srbiji. U 2024. godini dolazi do smanjenja količine deponovanog otpada na sanitarnim deponijama Leskovac, Pirot, Kikinda i Beograd. Deponija Duboko u Užicu je zatvorena za korišćenje. U ovo razmatranje treba uključiti i spaljivanje komunalnog otpada na deponiji „Vinča”. Pored količine koja je prikazana u Tabeli 15, a odnosi se na komunalni otpad spaljen tokom 2024. godine, na Slici 161. je prikazana i količina od 146506 t koja je spaljena tokom probnog rada insineratora u 2023. godini.

Slika 161. Kretanje količina odloženog komunalnog otpada na sanitarnim deponijama u periodu 2015–2024. godine izražena u tonama

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

KOLIČINA PROIZVEDENOG OTPADA U TOKU DELATNOSTI PREDUZEĆA

Indikator pokazuje količine proizvedenog otpada po vrstama i delatnostima u kojima nastaju i njime se prati ostvarenje strateškog cilja: izbegavanje i smanjivanje nastajanja otpada.

Privredni subjekti izveštavaju Agenciju za zaštitu životne sredine o otpadu koji proizvode u toku svoje delatnosti i načinu postupanja sa proizvedenim otpadom. Na osnovu pristiglih izveštaja u toku 2024. godine u Republici Srbiji je proizvedeno 8,25 miliona tona otpada od čega je 104 hiljada tona otpad koji je po karakteru opasan.

Podatke o otpadu koji stvaraju u toku delatnosti i načinu postupanja sa njim je dostavilo 5.556 postrojenja.

Termoenergetski objekti su najveći proizvođači otpada. Leteći pepeo od uglja i pepeo, šljaka i prašina iz kotla koji u Katalogu otpada imaju oznaku 10 01 generisani su u količini od 6,01 miliona tona, odnosno čine 73% ukupne količine proizvedenog otpada.

Zastupljene su u značajnim količinama i druge vrste otpada koji potiču iz termičkih procesa: neprerađena šljaka i otpadi od prerade šljake iz industrije gvožđa i čelika. Nakon toga po količini slede otpadni metali, prvenstveno gvožđe i čelik, solidifikovani i drugi otpadi iz postrojenja za obradu otpada papirna i kartonska ambalaža, iskop i zemlja nastali tokom građevinskih delatnosti i čvrsti otpadi na bazi kalcijuma u procesu odsumporavanja gasa.

Najviše zastupljene vrste opasnog otpada su mešavina materijala koji nastaju od mehaničkog tretmana otpada koji sadrže opasne supstance, zatim staklo, plastika i drvo koje sadrže opasne supstance iz grupe 17 koju čine građevinski otpadi i otpad od rušenja, čvrsti otpadi muljevi, filter kolači iz procesa tretmana gasa iz industrije gvožđa i čelika.

U Tabeli 17. su prikazane količine proizvedenog otpada tokom delatnosti preduzeća prema poreklu za 2024. godinu, na osnovu pristiglih izveštaja koji su dostavljeni kroz informacioni sistem Agencije za zaštitu životne sredine do 23. maja 2025. godine. Agencija za zaštitu životne sredine, u skladu sa zakonom, ne prikuplja podatke o količinama otpada grupe 01 koji nastaju u istraživanjima, iskopavanjima iz rudnika ili kamenoloma i fizičkom i hemijskom tretmanu, pa u tabeli nema prikaza za te vrste otpada. Nisu uključene ni količine otpada nastale u domaćinstvima.

Od prikazane količine stvorenog otpada 7,11 miliona tona, odnosno 86% je stvoreno u postrojenjima koja u skladu sa delatnošću i kapacitetima predstavljaju velike zagađivače, odnosno čiji se podaci prikupljaju za PRTR Registar, a 1,14 miliona tona je stvoreno u ostalim postrojenjima.

Tabela 17. Evidentirane količine proizvedenog otpada prema poreklu bez komunalnog otpada iz domaćinstava

Grupa

Delatnost u toku koje nastaje otpad

Količina neopasnog otpada (t)

Količina opasnog otpada (t)

01

Rudarstvo

/

/

02

Poljoprivreda i priprema i prerada hrane

283489

1

03

Drvna industrija, papir, karton

58021

0

04

Kožarska, krznarska i tekstilna industrija

13059

1

05

Prerada nafte, prirodnog gasa i tretmana uglja

233

4771

06

Neorganska hemijska industrija

5156

2144

07

Organska hemijska industrija

16422

392

08

Premazi, lepkovi, zaptivači i štamparske boje

1213

1082

09

Fotografska industrija

73

25

10

Otpadi iz termičkih procesa

6527263

26118

11

Zaštita metala i drugih materijala

1388

3191

12

Oblikovanje i površinska obrada metala i plastike

69549

1905

13

Otpadna ulja i ostaci tečnih goriva

0

7389

14

Otpadni organski rastvarači, sredstva za hlađenje

0

22

15

Ambalažni otpad, apsorbenti, krpe za brisanje

163973

3355

16

Otpadi koji nisu drugačije specificirani u katalogu

41627

13598

17

Građevinski otpad i otpad od rušenja

412124

14457

18

Zdravstvene zaštite ljudi i životinja

239

4475

19

Otpadi iz postrojenja za obradu otpada

469348

17677

20

Komunalni i slični otpadi

88316

3916

Ukupno

8151493

104520

Razlika između proizvedene količine i količine otpada koja je predata na dalje postupanje predstavlja količinu otpada koja je ostala na skladištu kod proizvođača otpada (Tabela 18). Leteći pepeo od uglja, koji je po karakteru neopasan, je najviše zastupljen u proizvedenim količinama otpada, a koji je samo u malom procentu predat na dalje upravljanje, a većim delom ostao na skladištu postrojenja koje ga je proizvelo tokom izveštajne godine.

Otpadi od prerade šljake iz industrije gvožđa i čelika, zemlja i iskop iz grupe građevinskog otpada predstavljaju najveće količine otpada koje proizvođači otpada naveli da su predali na odlaganje. Značajne količine otpada za koje je prijavljeno da su predate na tretman postupcima ponovnog iskorišćenja su otpadna neprerađena šljaka iz industrije gvožđa i čelika, solidifikovani otpad, leteći pepeo od uglja i čvrsti otpadi na bazi kalcijuma u procesu odsumporavanja gasa. U količinama otpada koje je proizvođač izvezao najviše su zastupljeni čvrsti otpadi iz procesa tretmana gasa koji sadrži opasne supstance, obojeni metali i jestiva ulja i masti.

Tabela 18. Način postupanja sa proizvedenim otpadom

Karakter otpada

Proizvedeno (t)

Predato na privremeno skladištenje drugom preduzeću (t)

Predato na odlaganje (t)

Predato na ponovno iskorišćenje (t)

Izvoz (t)

Opasan

104519

24492

9596

45018

22541

Neopasan

8151493

336842

569673

1298630

19532

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

KOLIČINA IZDVOJENOG PRIKUPLJENOG, PONOVO ISKORIŠĆENOG I ODLOŽENOG OTPADA

Indikator pokazuje količinu ponovno iskorišćenog otpada prema postupcima za ponovno iskorišćenje (odnosno R oznakama) i otpada podvrgnutog odlaganju, po postupcima odlaganja (odnosno D oznakama). Indikatorom se direktno prati ostvarenje strateškog cilja: izbegavanje i smanjivanje nastajanja otpada, odnosno održivo upravljanje otpadom.

Tabela 19. Količine odloženog otpada prema D oznakama

Oznaka načina deponovanja

Količina odloženog otpada (t)

Opasnog

Neopasnog

D1

/

1.337.525

D5

7.265

1.043.176

Ukupno

7.265

2.380.701

Na osnovu podataka dostavljenih od operatera koji imaju dozvolu za odlaganje otpada u toku 2023. godine odloženo je približno 2,39 miliona tona otpada, od čega je 1.1 miliona tona odloženo na sanitarne deponije. Od prikazanih količina približno 7,3 hiljada tona je otpad koji je po karakteru opasan.

U Tabeli 19. je dat prikaz količina otpada koje su odložene različitim postupcima u skladu sa D listom operacija odlaganja otpada može se videti da je otpad koji je po karakteru opasan odložen postupkom D5 (odlaganje otpada u posebno projektovane deponije, npr. Kasete), a neopasan otpad postupcima D1 (deponovanje otpada u zemljište ili na zemljište) i D5.

Opasan otpad je pretežno odložen na deponiju za odlaganje industrijskog otpada na kojoj je odloženo 6.828 t opasnog otpada, a 437 tona je odloženo na sanitarnu deponiju koja ima dozvolu za odlaganje opasnog otpada. Opasan otpad koji je odložen na deponiji industrijskog otpada su pretežno muljevi i filter kolači koji nastaju u termičkim procesima u industriji gvožđa i čelika, a na sanitarnoj deponiji opasan otpad čine građevinski i izolacioni materijali koji sadrže azbest i ostali izolacioni materijali koji sadrže opasne supstance.

Kada govorimo o odloženom neopasnom otpadu najveći procenat predstavlja komunalni otpad, a zatim su po količini zastupljene različite frakcije grupe 17 (građevinski otpad) i otpad od prerade šljake nastali u termičkim procesima u industriji gvožđa i čelika.

Na osnovu podataka dostavljenih od strane 275 operatera koji imaju dozvolu za ponovno iskorišćenje otpada, u toku 2024. godine, tretmanom ponovnog iskorišćenja je prerađeno 2,53 miliona t otpada od čega je 108 hiljada tona otpad koji je po karakteru opasan. Od ukupne količine prerađenog otpada najviše su zastupljeni otpadi iz termičkih procesa iz industrije gvožđa i čelika i iz energana i drugih postrojenja za sagorevanje, zatim metalni otpad iz grupe 17 (građevinski otpad i otpad od rušenja) i mešani komunalni otpad, pošto je približno 300 hiljada tona pomenute vrste otpada tretirano postupkom R1 u insineratoru sanitarne deponije Vinča.

Tabela 20. Količine ponovo iskorišćenog otpada prema R oznakama

Oznaka načina tretmana

Količina prerađenog otpada (t)

Opasnog

Neopasnog

R1

8789

466181

R2

/

/

R3

2277

487064

R4

65873

510513

R5

2680

786537

R6

3411

R7

10149

557

R8

/

/

R9

/

/

R10

24

/

R11

138

6106

R12

12150

161864

D9

2156

133

Ukupno

107647

2418955

Najzastupljenije količine opasnog otpada koje su reciklirane ili na drugi način prerađene nekom od R operacija koje predstavljaju postupke ponovnog iskorišćenja otpada su odbačena električna i elektronska oprema koja sadrži opasne komponente olovne baterije, otpad nastao nakon mehaničkog tretmana otpada, zemlja i kamen koji sadrže opasne supstance i muljevi sa dna rezervoara.

Na osnovu podataka prikazanih u Tabeli 20. u kojoj je dat prikaz količina otpada koje su tretirane različitim postupcima u skladu sa R listom može se videti da je postupcima R1–R12 tretirano približno 108 hiljada t opasnog otpada i 2,42 miliona tona neopasnog otpada. Od otpada koji nije opasan najviše je tretirano postupcima reciklaže R3, R4 i R5, a značajne su i količine otpada koji je tretiran postupkom R1. Kada govorimo o opasnom otpadu takođe je najviše otpada tretirano postupkom R4 – reciklažom metala. Od 2023. godine je u obrasce koje dostavljaju operateri koji vrše tretman ponovnim iskorišćenjem pored R oznaka je dodata D9 oznaka koja je dostupna ukoliko operater upravlja medicinskim otpadom.

Tabela 21. Količine sekundarnih sirovina

Vrsta otpada

Količina otpada podvrgnuta R operaciji ponovnog iskorišćenja otpada (t)

Količina odloženog otpada (t)

Metali

559128

2211

Plastika

57094

2605

Staklo

3472

1426

Drveni otpad

78197

56

Papir i karton

316276

2403

Baterije i akumulatori

19904

/

Tekstil

1122

1593

Na osnovu dostavljenih podataka za 2024. godinu urađena je analiza tretmana za pojedine grupe otpada koje predstavljaju sekundarne sirovine. U izboru sekundarnih sirovina korišćen je dokument – Stav Evropske komisije i socijalnog komiteta vezan za izbor sekundarnih sirovina, uz uvažavanje nacionalnih potreba za pojedinim vrstama otpadnih materijala koje predstavljaju sekundarne sirovine. Količine sekundarnih sirovina koje su tretirane nekom od R operacija ili odložene su prikazane u Tabeli 21.

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

PREKOGRANIČNO KRETANJE OTPADA

Indikator pokazuje kretanje količina otpada u prekograničnom prometu otpadom, po vrstama i zemljama. Indikatorom se prati napredak u ostvarivanju cilja: održivo upravljanje otpadom.

Na Slici 162. se vidi prikaz zemalja u koje je otpad izvezen odnosno iz kojih je uvezen. Na Slici 162. gde je dat prikaz izvezenog otpada, najtamnijom bojom je označena država u koju je izvršen izvoz samo opasnog otpada, svetlijom bojom one u koje je izvršen izvoz i opasnog i neopasnog otpada, a najsvetlijom bojom one države u koje je izvršen izvoz samo neopasnog otpada. Na Slici 162. gde je dat prikaz uvezenog otpada tamnijom bojom su prikazane države iz kojih je realizovan uvoz i opasnog i neopasnog otpada, a svetlijom bojom države iz kojih je uvezen samo neopasan otpad.

Najviše otpada je izvezeno u Republiku Bugarsku, Republiku Hrvatsku u koje je izvezen i opasan i neopasan otpad, a zatim po količini izvezenog otpada sledi Republika Mađarska, u koju je izvezen samo neopasan otpad. Opasan otpad najviše je izvezen u Kraljevinu Saudijsku Arabiju i Republiku Bugarsku.

Najviše otpada je uvezeno iz Rumunije, Republike Hrvatske, Republike Mađarske, i Bosne i Hercegovine. Opasan otpad najviše je uvezen iz Bosne i Hercegovine, a uvezen je i iz Republike Crne Gore i Republike Severne Makedonije.

Iz Republike Srbije je u toku 2024. godine izvezeno 322.232 t otpada od čega 33.172 t ima karakter opasnog i 289.060 t neopasnog otpada. Polovinu izvezenog otpada čine metali, od čega su najviše zastupljeni otpadno gvožđe i čelik. Značajne količine izvezenog otpada predstavljaju papirna i kartonska ambalaža, otpadni papir i karton, otpadno staklo, staklena ambalaža, šljake iz termičkih procesa gde najviše ima šljake iz termičke metalurgije aluminijuma i otpadna jestiva ulja i masti.

Izvoz opasnog otpada pretežno čini otpad nastao u procesu tretmana gasa iz industrije gvožđa i čelika, a zatim po količini slede kiseline za čišćenje nastale tokom hemijskog tretmana površine i zaštite metala.

Uvezeno je 287.913 t otpada od čega 7.924 t ima karakter opasnog i 279.989 t otpada koji je po karakteru neopasan. Otpadna papirna i kartonska ambalaža i otpadni papir i karton čine više od 60% količine otpada koji je uvezen. Po zastupljenosti slede otpadni metali, plastika i guma i otpadne olovne baterije. Uvoz opasnog otpada se odnosi samo na olovne baterije.

Slika 162. Prikaz zemalja u koje je otpad izvezen, odnosno uvezen

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

DEPONIJE I SMETLIŠTA

Otpad, sam po sebi, predstavlja gubitak materije i energije, ali ne treba zaboraviti da je za njegovo prikupljanje, obradu i deponovanje potrebna velika količina dodatne energije i radne snage.

Sanitarne deponije su složeni inženjerski objekti na kojima se otpad deponuje u skladu sa propisima i gde je omogućeno da se otpad razloži na biološki i hemijski inertne materijale u okruženju izolovanom od životne sredine. Na ovakvim deponijama primenom različitih mera smanjuje se uticaj čvrstog otpada na zdravlje, kao što je to slučaj na nesanitarnim i divljim deponijama i smetlištima.

U skladu sa Programom upravljanja otpadom, predviđeno je zatvaranje i rekultivacija postojećih smetlišta i izgradnja 26 regionalnih sanitarnih deponija, sa centrima za separaciju reciklabilnog otpada i transfer stanicama. Do sada je izgrađeno 12 sanitarnih deponija, od čega je deset regionalnih i dve lokalne deponije. Njihov geografski raspored je prikazan na mapi:

Slika 163. Sanitarne deponije u Republici Srbiji

Nesanitarne i divlje deponije

Nesanitarne deponije su prostori na kojima se odlaže komunalni otpad u JLS i odlukom organa gradova i opština su namenjene za te aktivnosti. Izdvojeni iz kompleksa upravljanja komunalnim otpadom nesanitarne deponije, odnosno smetlišta, predstavljaju specifične objekte koji mogu, zbog neadekvatnog odlaganja otpada da imaju značajan negativan uticaj na životnu sredinu. Na ovim objektima se najčešće ne vodi evidencija primanja otpada, niti imaju čuvarsku službu, sisteme protivpožarne zaštite, kapiju, sistem za prečišćavanje procednih voda i sl., tako da se otpad odlože nekontrolisano.

Slika 164. Nesanitarne deponije na kojima se ne deponuje ili deponuje komunalni otpad

Na ovim smetlištima se javlja direktan uticaj na vazduh, podzemne i površinske vode, zemljište i ugrožavanje bukom. U materije koje u najvećoj meri zagađuju vazduh, a emituju se sa deponija su azotni i sumporni oksidi, PAU, dioksini, furani, prašina i teški metali. Sa ovih deponija se nekontrolisano emituje i deponijski gas, kao nus-produkt procesa razgradnje deponovanog otpada, koji sadrži oko 50% metana. Pored toga, emituju se i neprijatni mirisi, koji imaju značajan uticaj na kvalitet života u okolini deponija.

Neadekvatno deponovanje otpada na nehigijenskim deponijama, pored vazduha dovodi do zagađivanja zemljišta i podzemnih voda. Padavine koje se filtriraju kroz masu deponovanog otpada rastvaraju štetne materije, čime se zagađuju i zemljište i podzemne vode. Dodatni problem je da zagađivanje tla nema isključivo lokalni karakter, nego dolazi do zagađivanja tla i podzemnih i površinskih voda na širem prostoru, a posredno i do ugrožavanja flore i faune u i na tlu. Kao dodatni problem javlja se zagađivanje zemljišta u okolini, otpadom nošenim vetrom.

Slika 165. Nesanitarne deponije na kojima se izvode ili ne izvode radovi u skladu sa Projektom sanacije, zatvaranja i rekultivacije

U skladu sa dostavljenim podacima, u Republici Srbiji u 2024. godini je registrovano 127 nesanitarnih deponija, sedam JLS nisu dostavile nikakav podatak o nesanitarnim deponijama na svojim teritorijama (Alibunar, Batočina, Bačka Topola, Velika Plana, Žitorađa, Koceljeva, Lučani).

Od navedenog broja smetlišta na oko 85% se aktivno odlaže otpad. Na 43 nesanitarne deponije se redovno, a na 53 delimično, vrši prekrivanje deponovanog otpada inertnim materijalom čime se umanjuje uticaj na vazduh. Prema dostavljenim podacima 22 nesanitarne deponije se nalaze u poplavnom području, što može imati značajan negativan efekat na površinske i podzemne vode.

Za 78 nesanitarnih deponija je urađen Projekat sanacije, zatvaranja i rekultivacije, od čega 65 projekata imaju saglasnost ali za 53 lokacija je potrebna izrada novog ili ažuriranje postojećeg projekta. Prema dostavljenim podacima samo se na 18 deponija vrše radovi u skladu sa Projektom sanacije, zatvaranja i rekultivacije nesanitarne deponije.

Slika 166. Divlje deponije na prostoru Republike Srbije

Divlja deponija jeste mesto, odnosno javna površina, na kojoj se nalaze nekontrolisano odložene različite vrste otpada i koje ne ispunjava uslove utvrđene propisom kojim se uređuje odlaganje otpada na deponije.

Divlje deponije su poseban problem koji se javlja u Republici Srbiji. Na ovim deponijama se ne odlažu velike količine otpada, ali je to često opasan otpad iz domaćinstava ili poljoprivrede (ambalaža od sredstava za zaštitu bilja, leševi životinja i sl.). Ono što jeste stvaran problem je njihov broj, gde je na dan 10. maj 2024. godine prijavljeno ukupno 2658 divljih deponija. Od ukupnog broja gradova i opština šest JLS su poslale izjavu da na svojoj teritoriji nisu imale ni jednu divlju deponiju (Crna Trava, Tutin, Požega, Sremski Karlovci, Čajetina, Bački Petrovac) , dok je u pet JLS prijavljena samo po jedna divlja deponija (Ada, Bosilegrad, Merošina, Rača, Srbobran, Titel), takođe osam JLS nisu dostavile nikakve podatke o divljim deponijama na svojim teritorijama (Alibunar, Batočina, Bačka Topola, Velika Plana, Žitorađa, Koceljeva, Lučani).

Divlje deponije kao posebni objekti se najčešće javljaju u seoskim sredinama koje nisu obuhvaćene redovnim prikupljanjem komunalnog otpada od strane JKP u JLS. Pored toga, divlje deponije se javljaju i uz saobraćajnice gde se otpad najčešće kipuje iz kamiona.

JLS tokom godine vrše uklanjanje ovih deponija, čija je to i zakonska nadležnost. Prema dostavljenim podacima 966 prijavljenih divljih deponija je čišćeno 1713 puta, dok 1698 divljih deponija nisu uopšte čišćene u toku 2024. godine. Na 803 čišćene divlje deponije se vratilo nelegalno odlaganje otpada. To jasno ukazuje na nizak nivo svesti građana o opasnostima koje nose ove vrste deponija, jer se otpad odbacuje nelegalno i nekontrolisano. Pored toga, vraćanje nelegalnog deponovanja na očišćen prostor pokazuje i nivo uspešnosti upravljanja komunalnim i sličnim otpadom u JLS, gde je nakon čišćenja potrebno obezbediti i postaviti posude, najčešće kontejnere različitih vrsta. Moguće je na ovim prostorima organizovati i male reciklažne centre gde građani mogu da ostave svoj otpad koji će biti kasnije sortiran i pripremljen za ponovno iskorišćenje.

KOLIČINE POSEBNIH TOKOVA OTPADA

Indikator pokazuje količine posebnih tokova otpada po vrstama. Indikator se izrađuje na osnovu godišnjih podataka proizvođača otpada o količini otpada nastalog od proizvoda koji posle upotrebe postaju posebni tokovi otpada po vrstama i količini otpada prijavljenih od strane operatera koji vrše upravljanje otpadom.

U Tabeli 22. prikazane su količine proizvedenog otpada koje su prijavila preduzeća koja izveštavaju Agenciju za zaštitu životne sredine o vrstama i količinama otpada koje stvaraju u toku delatnosti. Stvorene količine ovih vrsta otpada su znatno veće, ali ovde nisu prikazane količine koje su operateri prikupili od fizičkih lica. Količine ulja koja sadrže PCB nisu prikazane u ovoj tabeli.

Tabela 22. Količine proizvedenog otpada

Vrsta otpada

Generisani otpad (t)

EE otpad

6.777

Otpad koji sadrži azbest

277

Otpadna ulja

4.781

Otpadne gume

14.656

Otpadne baterije i akumulatori

2.179

Otpadna vozila

3.444

Tabela 23. Količine i način postupanja sa posebnim tokovima otpada u 2023. godini

Vrsta otpada

Odložen otpad (t)

Ponovno iskorišćenje otpada (t)

Izvezen otpad (t)

Uvezen otpad (t)

EE otpad

/

38.944

/

/

Otpadni azbest

278

/

/

/

Otpadna ulja

/

2.270

202

/

Otpadne gume

221

50.022

/

333

Otpadne baterije i akumulatori

/

19.904

31

7.924

Vozila

/

421

/

/

U Tabeli 23. su prikazane količine posebnih tokova otpada za šest vrsta za koje se prati količina proizvoda stavljenih na tržište.

U odnosu na prethodnu godinu povećane su količine otpadnih guma koje su odložene, a količine otpada koje su tretirane operacijama ponovnog iskorišćenja su povećane za EE otpad i otpadna ulja a znatno su smanjene tretirane količine za otpadna vozila. Kada govorimo o prekograničnom prometu otpada smanjene su količine izvezenih otpadnih baterija i akumulatora i otpadnih ulja. Količine uvezenog otpada su neznatno povećane za baterije i akumulatore, a smanjene za otpadne gume. Prikazana količina od 421 t otpadnih vozila koja su tretirana procesima ponovnog iskorišćenja se odnosi na 261 t otpadnih vozila i 160 t otpadnih vozila koja ne sadrže ni tečnosti ni druge opasne komponente. Navedene količine za grupu baterije i akumulatori se pretežno odnose na olovne baterije. Više od 60% količina EE otpada koji je tretiran postupcima ponovnog iskorišćenja predstavlja otpad koji je nastao od proizvoda koji u skladu sa podelom proizvoda koji posle upotrebe postaju posebni tokovi otpada. Pripadaju prvom razredu odnosno velikim kućnim aparatima.

U 2024. godini je generisano 68,40 t otpada koji sadrži PCB. Od prikazanih količina ulja za izolaciju i prenos toplote su zastupljena sa količinom od 0,57 t, transformatori i kondenzatori koji sadrže PCB sa 57,52 odbačena oprema koja sadrži ili je kontaminirana sa PCB sa 10,3 t i otpadne komponente koje sadrže PCB sa 0,01 t. Izvršen je tretman ove vrste otpada u količini od 15,98 t. Od toga 7,9 t otpadnih transformatora i kondenzatora koji sadrže PCB i 10,3 t odbačene opreme koja sadrži ili je kontaminirana sa PCB. U pomenutom periodu nije bilo izvoza ove vrste otpada.

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

KOLIČINA PROIZVEDENOG OTPADA IZ OBJEKATA ZDRAVSTVENE ZAŠTITE I FARMACEUTSKI OTPAD

Tabela 24. Količine proizvedenog otpada grupa 18 (t)

Indeksni broj

Opis

Količina proizvedenog otpada (t)

18 01

otpadi iz porodilišta, dijagnostike, tretmana ili prevencije bolesti ljudi

18 01 01

oštri instrumenti (izuzev 18 01 03)

148,03

18 01 02

delovi tela i organi uključujući i kese sa krvlju i krvne produkte (izuzev 18 01 03)

51,18

18 01 03*

otpadi čije sakupljanje i odlaganje podleže posebnim zahtevima zbog sprečavanja infekcije

4356,64

18 01 04

otpadi čije sakupljanje i odlaganje ne podleže posebnim zahtevima zbog sprečavanja infekcije

27,02

18 01 06*

hemikalije koje se sastoje od ili sadrže opasne supstance

47.90

18 01 07

Hemikalije drugačije od onih navedenih u 18 01 06

0.65

18 01 08*

citotoksični i citostatični lekovi

43.10

18 01 09

lekovi drugačiji od onih navedenih u 18 01 08

9.65

18 02

otpadi od istraživanja, dijagnostike, tretmana ili prevencije bolesti životinja

18 02 01

oštri instrumenti (izuzev 18 01 02)

0.47

18 02 02*

otpadi čije sakupljanje i odlaganje podleže posebnim zahtevima zbog sprečavanja infekcije

26.99

18 02 03

otpadi čije sakupljanje i odlaganje ne podleže posebnim zahtevima zbog sprečavanja infekcije

1.75

18 02 05*

hemikalije koje se sastoje od ili sadrže opasne supstance

0.01

18 02 07*

citotoksični i citostatični lekovi

0.44

20 01

odvojeno sakupljene frakcije iz komunalnog otpada

20 01 32

lekovi drugačiji od onih navedenih u 20 01 31

0,33

Indikator pokazuje količinu proizvedenog otpada iz objekata u kojima se obavlja zdravstvena zaštita ljudi i životinja i farmaceutskog otpada, po vrstama. Indikatorom se prati ostvarenje cilja: izbegavanje i smanjivanje nastajanja otpada.

Ustanove koje u toku svoje delatnosti stvaraju otpad od zdravstvene zaštite ljudi i životinja, njih 1910, su prijavile da su tokom 2024. godine proizvele 4.714 t otpada iz grupe 18.

U Tabeli 24. se može videti da je u najvećem procentu prijavljen otpad čije sakupljanje i odlaganje podleže posebnim zahtevima zbog sprečavanja infekcije. Od pomenute količine otpada 4684 t je stvoreno u objektima u kojima se sprovodi zdravstvena zaštita, dijagnostika, tretman i prevencija bolesti ljudi, a približno 30 t nastaje od istraživanja, dijagnostike, tretmana ili prevencije bolesti životinja.

U istom periodu 48 ustanova koje imaju postrojenje za tretman ove vrste otpada je izvestilo da su preradili 2.806 t otpada koji nastaje u zdravstvenim ustanovama, od čega je 26 t nastalo u ustanovama koje obavljaju delatnost dijagnostike i prevencije bolesti životinja, a 2.780 t u ustanovama koje pružaju zdravstvenu zaštitu ljudi (Tabela 25).

Tabela 25. Količine tretiranog otpada postupcima ponovnog iskorišćenja grupe 18

Indeksni broj

Opis

Količina tretiranog otpada (t)

18 01

otpadi iz porodilišta, dijagnostike, tretmana ili prevencije bolesti ljudi

18 01 01

oštri instrumenti (izuzev 18 01 03)

130,99

18 01 03*

otpadi čije sakupljanje i odlaganje podleže posebnim zahtevima zbog sprečavanja infekcije

2649,20

18 02

otpadi od istraživanja, dijagnostike, tretmana ili prevencije bolesti životinja

18 02 01

otpadi čije sakupljanje i odlaganje podleže posebnim zahtevima zbog sprečavanja infekcije

7,27

18 02 02*

otpadi čije sakupljanje i odlaganje podleže posebnim zahtevima zbog sprečavanja infekcije

18,60

Izvršen je izvoz 37,08 t hemikalija koje sadrže opasne supstance nastale u toku pružanja zdravstvene zaštite u Austriju.

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

PREDUZEĆA OVLAŠĆENA ZA UPRAVLJANJE OTPADOM

Indikator pokazuje broj preduzeća koja su ovlašćena za upravljanje otpadom, prema svojoj ulozi. Indikatorom se prati ostvarenje ciljeva: izbegavanje i smanjivanje nastajanja otpada, kao i postizanje organizovanog i održivog upravljanja otpadom. Indikator se izrađuje na osnovu podataka iz baze podataka Agencije za zaštitu životne sredine o izdatim dozvolama za upravljanje otpadom, izdatih od strane Ministarstva zaštite životne sredine, odnosno nadležnog organa autonomne pokrajine ili JLS u skladu sa Zakonom o upravljanju otpadom.

Nadležni organ izdaje dozvolu i podatke iz registra dozvola dostavlja Agenciji za zaštitu životne sredine. Agencija za zaštitu životne sredine vodi registar izdatih dozvola za upravljanje otpadom. Baza je dostupna na internet stranici Agencije za zaštitu životne sredine, gde se nalaze i drugi registri dozvola i potvrda u oblasti upravljanja otpadom.

Slika 167. Prikaz dozvola po delatnostima

Slika 167. pokazuje da je najveći broj dozvola za upravljanje otpadom izdato za sakupljanje i transport otpada, dok je najmanji broj dozvola izdat za odlaganje otpada.

Registar izdatih dozvola za upravljanje otpadom ažuriran tokom maja meseca 2025. godine sadrži 2.638 važećih dozvola, (Tabela 26). U registru oduzetih dozvola za upravljanje otpadom evidentirano je da je tokom 2024. godine oduzeto deset dozvola. U istom periodu u Registru dozvola za upravljanje ambalažom i ambalažnim otpadom se nalazi osam nacionalnih operatera. U toku 2024. godine izvršen je upis 17 pravnih subjekata u Registar posrednika otpada i 41 subjekata u Registar trgovaca u upravljanju otpadom. Tokom 2024. godine četiri subjekta su imala važeću Potvrdu o upisu u Registar NUS proizvoda. U istom periodu izdato je 29 Rešenja za otpad koji je prestao da bude otpad.

Tabela 26. Pregled važećih dozvola za upravljanje otpadom

Izvor podataka: Agencija za zaštitu životne sredine

BUKA

BUKA U ŽIVOTNOJ SREDINI

Buka u životnoj sredini jeste svaki neželjen ili štetan zvuk emitovan na otvorenom ili u zatvorenom prostoru, koji je proizvod aktivnosti ljudi, uključujući buku koju emituju prevozna sredstva, drumski, železnički i vazdušni saobraćaj, kao i buku koja nastaje od industrijskih i proizvodnih aktivnosti uključujući i buku na lokacijama na kojima se obavljaju industrijske aktivnosti.

Monitoring buke u životnoj sredini vrši se sistematskim merenjem, ocenjivanjem ili proračunom određenih indikatora buke. Indikator buke jeste fizička veličina kojom se opisuje buka u životnoj sredini, a koja je u uzajamnoj vezi sa štetnim efektom buke. Indikatori buke su:

1) Lden (indikator buke za dan-veče-noć) jeste indikator buke za ukupno uznemiravanje bukom, u skladu sa posebnim propisom kojim se uređuje indikator buke;

2) Lday (indikator buke za dan) jeste indikator buke za uznemiravanje bukom u toku dana u periodu od 06–18 časova u skladu sa posebnim propisom kojim se uređuje indikator buke;

3) Levening (indikator buke za veče) jeste indikator buke za uznemiravanje bukom u toku večeri u periodu od 18–22 časova, u skladu sa posebnim propisom kojim se uređuje indikator buke;

4) Lnight (indikator buke za noć) jeste indikator buke za ometanje sna u toku noći u periodu od 22–06 časova, u skladu sa posebnim propisom kojim se uređuje indikator buke.

Jedinica kojom se opisuju indikatori buke je decibel (dB).

Agenciji za zaštitu životne sredine 51 JLS je dostavila podatke o monitoringu buke u zakonskom roku, a 91 JLS su poslale izjavu da na svojim teritorijama nisu vršile merenja buke, najčešće zbog nedostatka sredstava u budžetu. Tri JLS nisu dostavile uopšte podatke (Svilajnac, Žitorađa, Rekovac).

Agenciji za zaštitu životne sredine su dostavljeni podaci iz četiri aglomeracije Republike Srbije, Beograd, Novi Sad, Kragujevac, Niš (54 merno mesto), kao i 47 JLS koje su imale izmerene vrednosti na ukupno 429 mernih mesta.

Iz analize podataka može se zaključiti da se najveći procenat indikatora ukupne buke Lden nalazi u opsegu 60–64 dB, najveći procenat indikatora noćne buke Lnight se nalazi u opsegu 51–55 i 55–60 dB, dok je procenat merenja koja prelaze 70 dB zanemarljiv. Ukoliko se posmatraju podaci četiri najveće aglomeracije, nezavisno od drugih urbanih sredina na teritoriji Republike Srbije gde se vrši monitoring buke, zaključuje se da se najveći procenat indikatora ukupne buke Lden nalazi u opsegu 60–66 dB, dok se najveći procenat indikatora noćne buke Lnight nalazi se u opsegu 55–60 dB. Procenat merenja koja prelaze 70 dB je i ovde zanemarljiv.

Na Slici 168. je dat prikaz dostavljenih izveštaja od strane JLS za izveštajnu 2024. godinu.

Slika 168. Prikaz dostavljenih izveštaja za 2024. godinu

NEJONIZUJUĆE ZRAČENJE

IZVORI NEJONIZUJUĆEG ZRAČENJA OD POSEBNOG INTERESA

U 2024. godini Ministarstvo zaštite životne sredine izdalo je 12 rešenja vezanih za nove ili rekonstruisane izvore nejonizujućeg zračenja od posebnog interesa.

Indikator definiše stacionarni i mobilni izvor čije elektromagnetno polje u zoni povećane osetljivosti (područja stambenih zona u kojima se osobe mogu zadržavati i 24 sata dnevno) dostiže najmanje 10% iznosa referentne, granične vrednosti propisane za datu frekvenciju.

Izvor nejonizujućeg zračenja od posebnog interesa (U daljem tekstu: IPI) kao i Zone povećane osetljivosti jesu pojmovi koji su definisani i opisani u skladu sa preporukama Svetske zdravstvene organizacije u Pravilniku o izvorima nejonizujućih zračenja od posebnog interesa, vrstama izvora, načinu i periodu njihovog ispitivanja („Službeni glasnik RS”, broj 104/09).

Pregled ukupnog broja IPI za različite vlasnike za koje su nadležni organi dostavili podatke za 2024. godinu dato je u Tabeli 27.

Tabela 27. Pregled ukupnog broja IPI za različite korisnike za koje su nadležni organi dostavili podatke za 2024. godinu

Korisnik IPI

Broj izdatih rešenja u 2024. godini

Telekom Srbija a.d.

5

Cetin d.o.o

4

EMS AD Beograd

1

A1

2

Izvor podataka: Ministarstvo zaštite životne sredine

EKONOMSKI INSTRUMENTI

IZDACI IZ BUDŽETA

Indikator se odnosi na sve izdatke budžeta Republike Srbije koji su izvršeni sa funkcije „zaštita životne sredine”.

Slika 169. Izdaci iz budžeta

Na osnovu podataka Ministarstva finansija, prema funkcionalnoj klasifikaciji rashoda konsolidovanog budžeta sektora države (republika, lokalni nivo vlasti i vanbudžetski fondovi) u 2024. godini, za zaštitu životne sredine, prema proceni, bilo je izdvojeno oko 0,5% BDP, što je na sličnom nivou ulaganja u tu oblast kao i prethodne godine. (Slika 169).

Rashodi budžeta Republike Srbije za zaštitu životne sredine u 2024. godini iznosili su oko 0,2% BDP, dok su, prema proceni, rashodi namenjeni zaštiti životne sredine na lokalnom nivou vlasti (budžet AP Vojvodine i budžeti opština i gradova) iznosili oko 0,3% BDP.

Prema podacima kojima raspolaže Uprava za trezor Ministarstva finansija ukupni rashodi i izdaci za zaštitu životne sredine za nivo budžeta Republike Srbije na funkciji 560 – Zaštita životne sredine neklasifikovana na drugom mestu u 2024. godini, iznose 20.725.673.510,61 dinara. Ukupni rashodi i izdaci za zaštitu životne sredine u 2024. godini, po trezorima JLS, na funkcionalnoj klasifikaciji kategorije 5 – Zaštita životne sredine, iznose 31.688.902.275,60 dinara, što od tog iznosa na AP Vojvodinu se odnosi 3.094.265.903,28 dinara.

Napominjemo da se iznosi odnose na sve ekonomske klasifikacije uključujući i grupu 463 – Transferi ostalim nivoima vlasti. Ukupan iznos rashoda samo u okviru grupe 463, iznosi 2.047.604.030,58 dinara.

Izvor podataka: Ministarstvo finansija, 29. april 2025. godine (uz napomenu da su navedeni podaci podložni promeni, s obzirom na to da je u toku izrada završnog računa budžeta Republike Srbije za 2024. godinu).

PRIHODI OD NAKNADA

Naknade su ekonomski instrumenti zaštite životne sredine, čiji je cilj promovisanje smanjenja opterećenja životne sredine korišćenjem principa „zagađivač plaća” i „korisnik plaća”.

Prema podacima Ministarstva finansija, Uprave za trezor, u 2024. godini prihodi od naknada iznose 17,60 milijardi dinara (0,18% BDP). Ovi prihodi su raspoređeni budžetu Republike u iznosu od 12,12 milijardi dinara, budžetu AP Vojvodine 0,79 milijardi dinara i budžetima gradova i opština 5,39 milijardi dinara (Slika 170).

Slika 170. Prihodi od naknada za zaštitu i unapređivanje životne sredine

Najveći doprinos imaju naknade za proizvode koji posle upotrebe postaju posebni tokovi otpada od 9,80 milijarde dinara, a slede ih posebna naknada za zaštitu i unapređenje životne sredine i naknade od emisija SO2, NO2, praškastih materija i odloženog otpada retrospektivno 3,99 i 2,88 milijarde dinara (Slika 171).

Slika 171. Struktura prihoda od naknada 2024. godine

Izvor podataka: Ministarstvo finansija, Uprava za trezor, maj 2025. godine.

UKUPNI PRIHODI OD NAKNADA U OBLASTI ŽIVOTNE SREDINE

Republički zavod za statistiku prikazuje, prema metodologiji Eurostata, ukupne prihode od naknada u oblasti životne sredine, koje obuhvataju četiri vrste naknada:

1) energetske naknade uključuju gorivo za saobraćaj, naknade na proizvodnju energije i na energetske proizvode koji se koriste za transportne kao i stacionarne svrhe. Najvažniji energetski proizvodi za transportne svrhe su benzin i dizel;

2) naknade u oblasti saobraćaja (isključujući gorivo za saobraćaj) odnose se na naknade u vezi sa vlasništvom i upotrebom motornih vozila;

3) naknade na zagađenje obuhvataju naknade na procenjene/izmerene emisije u vazduh i vodu, kao i upravljanje čvrstim otpadom;

4) naknade na korišćenje resursa odnose se na ekstrakciju ili upotrebu prirodnih resursa, kao što su voda, šume, divlja flora i fauna itd. jer se usled odgovarajućih aktivnosti troše prirodni resursi.

Ovaj indikator služi i za praćenje sprovođenja Osmog programa delovanja u životnoj sredini Evropske unije, jer odgovara indikatoru „Udeo naknada za zaštitu životne sredine u ukupnim poreznim prihodima i prihodima od socijalnih doprinosa (izraženo u %)”, a koji podržava princip „Zagađivač plaća”.

Prema poslednjim podacima, u 2023. godini, ukupni prihodi od naknada u oblasti životne sredine iznosili su 267,789 milijardi dinara, što je za 10,8% više nego prethodne godine. Najveći doprinos je energetskih naknada sa 235,37 milijardi dinara i naknada u oblasti saobraćaja sa 19,77 milijardi dinara, dok su naknade za zagađenje i naknade za korišćenje resursa učestvovali sa 9,20 i 3,45 milijardi dinara, respektivno (slike 172. i 173).

Slika 172. Ukupni prihodi od naknada u oblasti životne sredine

U 2023. godini, učešće prihoda od naknada u oblasti životne sredine u bruto domaćem proizvodu iznosilo je 3,0% (Slika 173), dok je to učešće u ukupnim prihodima od poreza i socijalnih doprinosa iznosilo 8,4%.

Slika 173. Struktura ukupnih prihoda od naknada u oblasti životne sredine po vrstama naknada 2023. godine

Sa stanovišta vrsta institucionalnih jedinica koje plaćaju naknade, 2023. godine najviše su platile proizvođačke jedinice 148,60 milijardi dinara, dok su domaćinstva, kao potrošači, utrošili 92,79 milijardi dinara. Ostatak od 0,24 milijardi dinara je statistički evidentiran pod kategorijom „Neraspoređeno” (Slika 174).

Slika 174. Struktura ukupnih prihoda od naknada 2023. godine prema institucionalnim jedinicama koje plaćaju naknade

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku, mart 2025. godine, Sajt Republičkog zavoda za statistiku, pristupljeno 17. marta 2025. godine.

ZELENE OBVEZNICE

Zelene obveznice su uvedene kao odgovor na rastuću potrebu za ublažavanjem klimatskih promena i prelazak na nisko ugljeničnu ekonomiju. Osnovni cilj zelenih obveznica je privlačenje investicija koje podržavaju projekte sa pozitivnim uticajem na životnu sredinu. Ove investicije obuhvataju najmanje jednu od „Zelenih kategorija”:

1) energija iz obnovljivih izvora;

2) energetska efikasnost;

3) transport;

4) održivo upravljanje vodama i otpadnim vodama;

5) sprečavanje i kontrola zagađenja i cirkularna ekonomija;

6) zaštita životne sredine i biodiverziteta i održiva poljoprivreda.

Vlada je 2021. godine emitovala prvu državnu zelenu obveznicu u iznosu od milijardu evra na međunarodnom tržištu. Pre izdavanja zelene obveznice, Vlada je usvojila Okvirni dokument za izdavanje zelenih obveznica koji je usklađen sa principima zelenih obveznica Međunarodnog udruženja tržišta kapitala. Prihodi od Zelene obveznice koriste se za ubrzavanje Zelene agende Republike Srbije, kroz ulaganja u železničku i metro mrežu, kanalizaciju, upravljanje vodama i otpadnim vodama, zaštitu od poplava, zaštitu biodiverziteta, prevenciju i kontrolu zagađenja, upravljanje otpadom, energetsku efikasnost i proizvodnju energije iz obnovljivih izvora (slike 175. i 176).

Slika 175. Raspodela prihoda po kategorijama za period 2018–2023. godine

Slika 176. Struktura prihoda po kategorijama 2023. godine

Pošto su Okvirom zelenih obveznica utvrđeni kriterijumi za prihvatljive zelene rashode, prihvatljivi zeleni rashodi su izabrani od ostvarenih rashoda prethodnih budžetskih godina i rashoda za budžetsku godinu u budžetu Vlade do kraja trećeg kvartala 2023. godine. Sva sredstva zelenih obveznica su alocirana. Vlada je izdvojila 316 miliona evra za prihvatljive zelene rashode nastale u tri budžetske godine pre budžetske godine emisije zelenih obveznica (31,9%), a 674 miliona evra za prihvatljive zelene rashode nastale u budžetskoj godini zelene emisija obveznica i naredne dve budžetske godine (68,1%). Na Slici 177. prikazana je kumulativna raspodela prihoda po godinama.

Slika 177. Kumulativna raspodela prihoda po godinama

Izvor podataka: Okvirni dokument za izdavanje zelenih obveznica, 2021. godina; Green Bond Report – Serbia, 2024. godina.

ZELENE JAVNE NABAVKE

Zelene javne nabavke su važan alat za postizanje ciljeva ekološke politike koji se odnose na klimatske promene, korišćenje resursa i održivu potrošnju i proizvodnju, posebno uzimajući u obzir značaj potrošnje javnog sektora na dobra i usluge.

Budući da su javne vlasti najveći potrošač u ekonomiji one mogu ostvariti, koristeći svoju kupovnu moć da biraju dobra, usluge i radove sa smanjenim uticajem na životnu sredinu, važan doprinos ciljevima održivosti.

Zelena javna nabavka donosi brojne prednosti: političke (postavlja dobre primere za javnost), ekološke (podiže svest o ekološkim pitanjima u društvu), društvene i zdravstvene (može poboljšati kvalitet života) i ekonomske (omogućava uštedu novca zbog troškova životnog ciklusa).

Nasuprot opštem uverenju, zeleni proizvodi ili usluge nisu nužno skuplji od tradicionalnih. Studije pokazuju da, kada se koristi pristup obračuna troškova životnog ciklusa, zelenije alternative su, dugoročno gledano, jeftinije čak i ako je njihova početna kupovna cena veća.

Najčešći predmeti nabavki u kojima su korišćeni ekološki aspekti su:

1) vozila (automobili, komunalna vozila);

2) sredstva za čišćenje i usluge čišćenja;

3) računarska oprema (računari, skeneri, štampači);

4) javna rasveta;

5) rashladni uređaji;

6) bela tehnika;

7) izvođenje raznovrsnih građevinskih radova;

8) izrada tehničkih specifikacija.

Učešće pokrenutih postupaka sa ekološkim aspektima u ukupnom broju pokrenutih postupaka, kao i učešće procenjene vrednosti postupaka sa ekološkim aspektima u ukupnoj procenjenoj vrednosti pokrenutih postupaka se prati od 2023. godine, što je prikazano u Tabeli 28.

Tabela 28. Postupci javnih nabavki sa ekološkim aspektima 2023–2024. godina

2023. godina

2024. godina

Broj pokrenutih postupaka sa ekološkim aspektima

1.592

3.244

Učešće pokrenutih postupaka sa ekološkim aspektima u ukupnom broju pokrenutih postupaka

3,32%

6,91%

Procenjena vrednost pokrenutih postupaka sa ekološkim aspektima (u milionima dinara)

163.343,30

105.551,65

Učešće procenjene vrednosti postupaka sa ekološkim aspektima u ukupnoj procenjenoj vrednosti pokrenutih postupaka

14,55%

8,27%

Izvor podataka: Smernice za zelene javne nabavke – kako u javnim nabavkama primeniti ekološke aspekte; prilog Kancelarije za javne nabavke, maj 2025. godine.

MEĐUNARODNE FINANSIJSKE POMOĆI

Indikator prikazuje međunarodne finansijske pomoći – donacije i kredite za sektore „Zaštita životne sredine” i „Vodosnabdevanje i sanacija otpada”, prema metodologiji ISDAKON baze podataka Ministarstva finansija.

Prema ISDAKON podacima, procenjene vrednosti ukupne međunarodne finansijske pomoći za sektore „Zaštita životne sredine” i „Vodosnabdevanje i sanaciju otpada” u 2024. godini iznosile su 94,72 miliona dinara, a izraženo kroz BDP 0,001% (slike 178. i 179).

Ova sredstva su značajno niža u odnosu na prethodnu godinu kada su iznosila 8,5 milijardi dinara, a odnose se na donacije za sektor „Zaštita životne sredine”, jer drugih donacija i kredita nije bilo.

Slika 178. Međunarodne finansijske pomoći – donacije i krediti za sektore „Zaštita životne sredine” i „Vodosnabdevanje i sanacija otpada”

Slika 179. Međunarodne finansijske pomoći za „Zaštitu životne sredine” i „Vodosnabdevanje i sanaciju otpada”, izražene u % BDP

U 2024. godini jedini donator za sektor „Zaštita životne sredine” je bila Evropska unija sa 94,7 miliona dinara, što je samo 10% u odnosu na donacije Evropske unije za 2023. godinu (965,29 miliona dinara). Za sektor „Vodosnabdevanje i sanacija otpada” nije bilo donacija, kao ni 2023. godine (slike 178. i 180).

Slika 180. Najveći donatori za sektore „Zaštita životne sredine” i „Vodosnabdevanje i sanacija otpada”

Izvor podataka: ISDAKON baza podataka Ministarstva finansija, pristupljeno 18. marta 2025. godine.

TROŠKOVI ZA ZAŠTITU ŽIVOTNE SREDINE

Investicije za zaštitu životne sredine obuhvataju ulaganja koja se odnose na aktivnosti zaštite životne sredine (metode, tehnologije, procese, opremu i njihove delove i sl.) u cilju sakupljanja, tretmana, praćenja i kontrole, smanjenja, sprečavanja ili uklanjanja zagađenja ili bilo koje druge degradacije životne sredine koja proizilazi iz poslovanja.

Tekući izdaci za zaštitu životne sredine obuhvataju troškove radne snage, izdatke za rad i održavanje opreme za zaštitu životne sredine i plaćanja trećim licima za usluge za zaštitu životne sredine, u cilju sprečavanja, smanjenja, tretmana ili uklanjanja zagađenja ili bilo koje druge degradacije životne sredine koja proizilazi iz aktivnosti poslovanja.

Prema preliminarnim podacima Republičkog zavoda za statistiku, ukupni iznos troškova za zaštitu životne sredine, odnosno sredstava za investicije i tekuće izdatke u 2023. godini iznosili su 78,41 milijardu dinara, što je za 13,9% više nego prethodne godine, ali je učešće u bruto domaćem proizvodu smanjeno na 0,9% BDP (Slika 181).

U strukturi ukupnih troškova za zaštitu životne sredine učešće investicija za zaštitu životne sredine iznosilo je 40,4%, dok su tekući izdaci imali učešće od 59,6%.

Slika 181. Investicije i tekući izdaci za period 2006–2023. godine

Investicije za zaštitu životne sredine u 2023. godini iznosile su 31,67 milijarde dinara, što je 4,25 milijardi dinara više nego u prethodnoj godini. Najveći udeo u strukturi investicija bio je za zaštitu vazduha i iznosio je 47,4% (15,01 milijardi dinara), što je prikazano na Slici 182.

Tekući izdaci za zaštitu životne sredine u 2023. godini iznosili su 46,74 milijardi dinara, odnosno 5,35 milijardi dinara više nego u prethodnoj godini. Najveći udeo u strukturi bio je za upravljanje otpadom sa 73,7% (34,43 milijardi dinara), kao što je prikazano na Slici 182.

Slika 182. Struktura investicija i tekućih izdataka u 2023. godini

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku, mart 2025. godine, sajt Republičkog zavoda za statistiku, pristupljeno 17. marta 2025. godine.

AKTIVNOSTI OD ZNAČAJA ZA ŽIVOTNU SREDINU

DOMAĆA POTROŠNJA MATERIJALA

Sirovine i resursi su od suštinskog značaja za moderne ekonomije, ali imaju uticaj na životnu sredinu. Resursi se troše brže nego što ih priroda proizvodi ili obnavlja. Ekonomski rast je dugo bio povezan sa povećanom potražnjom za resursima, a očekuje se da će svetska ekonomija nastaviti da raste. Postoje različiti načini za rešavanje ovog izazova održivosti. U tom kontekstu, evropske politike poput Evropskog zelenog dogovora i njegovih paketa cirkularne ekonomije imaju za cilj da učine proizvodnju efikasnijom, uštede resurse i olakšaju održiviju potrošnju.

Domaća potrošnja materijala je jedan od osnovnih indikatora održive proizvodnje i potrošnje, odnosno potrošnje prirodnih resursa. Indikator prikazuje trend potrošnje materijalnih resursa ukupno, kao i potrošnju po stanovniku. Domaća potrošnja materijala (od engl. Domestic material consumption – u daljem tekstu: DMC), označava ukupnu količinu resursa (sirovina) ekstrakovanih i upotrebljenih u nacionalnoj ekonomiji, uvećanu za bruto uvoz.

Slika 183. Ukupna potrošnja materijala u Republici Srbiji i EU

Prema poslednjim podacima Republičkog zavoda za statistiku, domaća potrošnja materijalnih resursa u Republici Srbiji u 2023. godini iznosila je 162,6 miliona t, što je 50% više u odnosu na 2001. godinu. Takav trend ima negativno značenje, jer se povećava godišnja potrošnja resursa. U istom periodu u Evropskoj uniji zabeleženo je smanjenje za 2,4% (Slika 183).

Domaća potrošnja materijala po stanovniku u Republici Srbiji je povećana sa 12,98 t u 2001. godini na 24,6 t u 2023. godini, odnosno za 69%, dok je u istom periodu u EU opala za 8,2% (Slika 184).

Slika 184. Domaća potrošnja materijala po stanovniku u Republici Srbiji i EU

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku, sajt Eurostata, pristupljeno 22. maj 2025. godine.

PRODUKTIVNOST RESURSA

Produktivnost resursa (od engl. resource productivity, u daljem tekstu: RP) je osnovni indikator održive proizvodnje i potrošnje. Produktivnost resursa izračunava se kao odnos između BDP i domaće potrošnje materijala i prikazuje koliko produktivno ekonomija jedne zemlje troši resurse prilikom stvaranja proizvoda i usluga za potrebe tržišta. Cilj je da se povećava efikasnija upotreba resursa, odnosno da se dobije veća ekonomska vrednost resursa.

U Republici Srbiji produktivnost resursa 2023. godine iznosila je 0,43 evra po kilogramu. U odnosu na 2001. godinu produktivnost resursa je u porastu za 0,28 evra po kilogramu. Radi poređenja, u toku poslednje dve decenije produktivnost resursa u Evropskoj uniji se povećala za 1,49 evra po kilogramu (Slika 185).

Slika 185. Produktivnost resursa u Republici Srbiji i EU-27

Izvor podataka: Republički zavod za statistiku, sajt Eurostata, pristupljeno 22. maj 2025. godine.

ORGANIZOVANJE, SPROVOĐENJE I KONTROLA SISTEMA EKOLOŠKOG OZNAČAVANJA – EKOLOŠKI ZNAK

Eko znak Evropske unije (EU Ecolabel) je dobrovoljna oznaka, koja promoviše proizvode sa manjim negativnim uticajem na životnu sredinu tokom životnog ciklusa od drugih, sličnih proizvoda na tržištu.

Slika 186. Broj Eko znak sertifikovanih kompanija u Republici Srbiji u periodu 2010–2024. godine

Slika 187. Broj Eko znak sertifikovanih kompanija u Evropskoj uniji u periodu 2010–2024. godine

Iako je u više navrata u 2024. godini Ministarstvo zaštite životne sredine sprovodilo aktivnosti popularizacije eko označavanja za usluge turističkog smeštaja, 2024. godine nije bilo novih zahteva za dodelu prava na korišćenje Eko znaka.

Pravo da nose ovu prestižnu Nacionalnu oznaku o zaštiti životne sredine u 2024. godini imaju ukupno dve kompanije: „Tarkett” iz Bačke Palanke i „Wienerberger DOO Kanjiža” (ranije Potisje Kanjiža) (Slika 186).

U Evropskoj uniji 2024. godine dodeljeni su ili obnovljeni sertifikati za 2.983 kompanije (Slika 187) i za 98.977 proizvoda (roba i usluga) koji su dostupni na tržištu. Prema podacima Evropske komisije, postoje značajne razlike među EU državama u broju izdatih sertifikata, kao i u broju sertifikovanih proizvoda (Slika 188).

Slika 188. Distribucija kompanija i prozvoda sa Eko znak licencama u EU i Republici Srbiji 2024. godine

Izvor podataka: Ministarstvo zaštite životne sredine; sajt Evropske komisije, pristupljeno 18. marta 2025. godine.

BROJ PREDUZEĆA SA ISO 14001 SERTIFIKATIMA

Međunarodni standard ISO 14001 spada u najprepoznatljivije i široko primenjen sistem sertifikacije za upravljanje životnom sredinom koji se primenjuje kako za privatne kompanije, tako i za javne institucije.

ISO 14001 definiše zahteve za organizaciju u pogledu zaštite životne sredine i tiče se sistema menadžmenta svih procesa u organizaciji. Sertifikacija ISO 14001 je promovisana kao dobrovoljna mera.

Prema poslednjim podacima Međunarodne organizacije za standardizaciju, u Republici Srbiji broj ISO 14001 sertifikata ima značajan trend porasta. U 2023. godini 1.892 preduzeća imalo je važeće ISO 14001 sertifikate (Slika 189).

Ovakav trend ukazuje da se srpske kompanije sve više bave upravljanjem životnom sredinom. Takođe, uvođenje sistema menadžmenta životnom sredinom je značajno za preduzeća i sa ekonomskog aspekta. Sa jedne strane jačaju konkurentske pozicije u izvozu, a sa druge strane njihova proizvodnja je u ukupnom bilansu jeftinija, jer efikasnije koriste sirovine i energiju, a smanjujući emisije i generisanje otpada, manji je iznos naknada za zagađivanje životne sredine.

Slika 189. Razvoj broja ISO 14001 sertifikata u Republici Srbiji

Prema podacima Međunarodne organizacije za standardizaciju, u Evropi je 2023. godine ukupno bilo 123.529 sertifikata (Slika 190), a prisutne su značajne razlike među državama u broju izdatih sertifikata prema standardu ISO 14001 (Slika 191).

Slika 190. Razvoj broja ISO 14001 sertifikata u Evropi

Slika 191. Distribucija ISO 14001 sertifikata 2023. godine u Evropi

Izvor podataka: ISO Survey, pristupano 17. marta 2025. godine.

USPEŠNOST SPROVOĐENJA ZAKONSKE REGULATIVE

Specifičnost inspekcijskog rada koji pokriva oblast kontrole, procesuiranja zagađivača, ali i prevenciju je predstavljen kvantitativnim pokazateljima rada republičke i pokrajinske inspekcije, kao stepen uspešnosti sprovođenja nadležnosti ovog segmenta zaštite životne sredine. Ovi indikatori su izrađeni na osnovu podataka i izveštaja o radu republičke i pokrajinske inspekcije za zaštitu životne sredine za 2024. godinu.

Tokom 2024. godine, Sektor za nadzor i preventivno delovanje u životnoj sredini je izvršio 2748 inspekcijskih nadzora i podneo 90 prekršajnih prijava, 22 prijave za privredni prestup i jednu krivičnu prijavu. Sektor za inspekcijske poslove AP Vojvodine je tokom 2024. godine izvršio 583 inspekcijskih nadzora, podneo 50 prekršajnih prijava, 17 za privredni prestup i dve krivične prijave.

Slika 192. Inspekcijske aktivnosti na području Republike Srbije u periodu 2018–2023. godine

Izvor podataka: Sektor za nadzor i preventivno delovanje u životnoj sredini Ministarstva zaštite životne sredine, Sektor za inspekcijske poslove Pokrajinskog sekretarijata za urbanizam i zaštitu životne sredine

PLANSKA DOKUMENTA DO 2033. GODINE

SPROVOĐENJE STRATEGIJA, NACIONALNIH PROGRAMA I AKCIONIH PLANOVA

Planskim dokumentima do 2033. godine planira se uspostavljanje strateškog i planskog okvira za integralnu zaštitu životne sredine u Republici Srbiji kojim će se obezbediti ostvarivanje prava na život i razvoj u zdravoj životnoj sredini i uravnotežen odnos privrednog razvoja i životne sredine u Republici Srbiji.

Planirani su ciljevi, mere i aktivnosti koje su usmerene ka unapređenju i zaštiti životne sredine, u skladu sa međunarodnim i EU standardima.

Proces izrade ovih planskih dokumenata sprovodi se u saradnji sa svim organima i organizacijama koji u skladu sa svojim nadležnostima, imaju interes u donošenju odluka koje se odnose na zaštitu životne sredine i zdravlje ljudi, putem radionica, kao i kroz inkluzivan i transparentan postupak konsultacija javnosti putem prezentacija i diskusija, uvažavanje izveštaja i rezultata konsultacija u postupku odlučivanja, kao i pružanje informacija i podataka o donetoj odluci zainteresovanim organima/organizacijama i javnosti.

Planska dokumenta do 2033. godine predstavljaće osnov za utvrđivanje okvira za odobravanje budućih razvojnih projekata čiji je cilj zaštita i unapređenje kvaliteta životne sredine.

PROGRAM PRILAGOĐAVANJA NA IZMENJENE KLIMATSKE USLOVE ZA PERIOD OD 2023. DO 2030. GODINE

Podaci za izveštajnu 2024. godinu dostavljeni su Ministarstvu zaštite životne sredine i Agenciji za zaštitu životne sredine, u skladu sa Uredbom o listi organa i organizacija nadležnih za sprovođenje mera prilagođavanja i sadržini i formi izveštaja o sprovedenim merama prilagođavanja na izmenjene klimatske uslove („Službeni glasnik RS”, broj 101/24).

Izveštaj o vremenskim i klimatskim ekstremima i njihovim uticajima u Republici Srbiji tokom 2024. godine

Godina 2024. je bila najtoplija u istoriji osmatranja u Republici Srbiji, sa prosečnom godišnjom temperaturom od 13,3 °C, što je za 3,3 °C više u odnosu na period 1961–1990. godina. Posebno topli su bili zima (+4,7 °C), proleće (+3,1 °C) i leto (+5,0 °C). U Beogradu je letnje odstupanje dostiglo čak +6,1 °C. Zabeleženo je više dugotrajnih i intenzivnih toplotnih talasa tokom svih godišnjih doba, uz povećan broj dana sa temperaturama iznad 35 °C (najviše 40 dana u Smederevskoj Palanci).

Padavine su u godišnjem zbiru iznosile 95% od proseka (1961–1990. godina), sa velikim regionalnim razlikama. Leto i jesen bile su sušne u većini područja, a zima 2023/2024. godine je jedna od najsušnijih od 1951. godine. Istovremeno, neke oblasti, poput Mačvanske, imale su značajno veći broj dana sa ekstremnim padavinama (>30 mm).

Suša je zahvatila većinu Republike Srbije od maja do septembra, sa vrhuncem u julu i avgustu. Prema SPEI indeksu, ekstremna suša je registrovana u AP Vojvodini, kao i u centralnoj i južnoj Srbiji. Posledice su bile najizraženije u poljoprivredi, sa padom prinosa kukuruza (−18%), suncokreta (−9%) i soje (−43%) u odnosu na prosek 2011–2020. godina.

Rečni proticaji bili su kritično niski; na više reka je registrovano apsolutno minimum protoka, a neka korita su bila potpuno suva, što ukazuje na hidrološku sušu.

Pojava grada je u celini bila ispod proseka, ali su Zlatiborska i Moravička oblast imale preko 20 dana sa gradom, što je znatno iznad normale.

Poplave su bile lokalizovane i bez većih posledica. Na većim vodotocima su vođene odbrane od poplava u tri navrata, ali bez izlivanja ili značajnijih šteta.

Šumski požari su bili izrazito česti i intenzivni – 188 požara i 6.914 ha zahvaćene površine, što je 80% više u odnosu na prosek 2006–2010. godine. Požari su direktna posledica ekstremno visokih temperatura i suše, a 2024. godina se svrstava među najkritičnije godine po tom pitanju.

U 2024. godini zabeleženi su rani znaci pogoršanja zdravstvenog stanja šuma što se pripisuje ekstremno visokim temperaturama i suši. Kod četinara je udeo potpuno osušenih stabala porastao, a i kod lišćara su primećeni simptomi stresa kao što je prevremeno opadanje lišća. Iskustva iz prethodno sušnih godina pokazuju da se posledice klimatskog stresa često javljaju sa zakašnjenjem, pa se sličan negativan trend u šumama može očekivati i u narednim godinama, ukoliko se nepovoljni uslovi nastave.

Izveštaj o posledicama uticaja klimatskih promena na poljoprivrednu proizvodnju, šumske požare i sušenje šuma

Poljoprivredna proizvodnja

Poljoprivredna proizvodnja u 2024. godini u Republici Srbiji bila je ozbiljno pogođena klimatskim ekstremima, naročito sušom i dugotrajnim toplotnim talasima.

Najveći pad prinosa zabeležen je kod soje, koja je sa 1,583 t/ha imala 43% manji prinos u odnosu na prosek iz perioda 2011–2020. godine. Znatno smanjen prinos imao je i kukuruz (5,172 t/ha), sa padom od 18%, dok je suncokret zabeležio umereno smanjenje od oko 9%.

Pšenica, kao ozima žitarica, beleži rast prinosa od 22% (5,283 t/ha), što se pripisuje unapređenim agrotehničkim merama i činjenici da nije izložena ekstremima letnjeg perioda u osetljivim fazama razvoja.

Kada je reč o voćarstvu: Šljiva je imala prinos od 5,23 t/ha (+6%); Malina sa 5,05 t/ha (+5,7%); Kajsija je imala prinos od 4,10 t/ha (+5,7%).

Klimatski uslovi koji su doprineli ovakvim rezultatima uključuju:

1) suvo i veoma toplo vreme već u februaru, što je izazvalo ranu vegetaciju;

2) prolećne mrazeve u martu i aprilu koji su oštetili cvetove i mlad plod;

3) visoke temperature u aprilu (do 34 °C) koje su remetile cvetanje;

4) oluje i grad u ranom letu, zatim sušne uslove i više toplotnih talasa;

5) temperature preko 35 °C koje su prouzrokovale fiziološki stres kod biljaka, smanjenu transpiraciju i poremećene metaboličke procese;

6) ožegotine na plodovima zbog jake insolacije, što je umanjilo kvalitet roda.

Šumski požari

Šumski požari u 2024. godini u Republici Srbiji bili su značajno izraženiji u odnosu na prosečne vrednosti iz prethodnih perioda, što se direktno dovodi u vezu sa ekstremno visokim temperaturama i sušnim uslovima.

Ukupno je zabeleženo 188 šumskih požara, što je 88 više nego u proseku perioda 2006–2010. godine. Površina zahvaćena požarima iznosila je 6.914 ha, što je za 3.061 ha više od prosečne vrednosti tog perioda (3.853 ha), što predstavlja porast od skoro 80%. Ovi rezultati su u skladu sa podacima Republičkog hidrometeorološkog zavoda, prema kojima je 2024. godina bila najtoplija u Republici Srbiji od 1951. godine, što je dodatno doprinelo pojavi i intenzitetu požara.

Sušenje šuma

U 2024. godini, koja je bila najtoplija od početka meteoroloških merenja u Republici Srbiji, zabeleženi su značajni znaci pogoršanja zdravstvenog stanja šuma. Kod lišćarskih vrsta 77,9% stabala nije pokazivalo defolijaciju, dok je 2,9% bilo jako defolirano, a 0,3% potpuno osušeno. U poređenju sa referentnim periodom 2011–2015. godine, povećan je procenat stabala bez defolijacije za 8,6%, dok je udeo jake defolijacije porastao za 0,5 procentnih poena. Kod četinara je 86,6% stabala bilo bez defolijacije, ali je zabeležen porast udela potpuno osušenih stabala na 2,8%, što je povećanje od 2,1 procentni poen u odnosu na raniji period. Iako je udeo stabala sa umerenom i jakom defolijacijom kod četinara nešto smanjen, povećanje broja osušenih stabala ukazuje na pogoršanje opšteg stanja.

Specifičnost 2024. godine ogleda se u tome što su se u krošnjama lišćara već tokom leta javljali simptomi kao što su rana promena boje lišća i prevremeno opadanje, što je direktna posledica ekstremnih temperatura i nedostatka padavina. Prema iskustvu iz prethodnih sušnih perioda, posebno u periodu 2011–2013. godina, simptomi pogoršanja stanja šuma često se manifestuju tek u narednim godinama, kada se suša i visok temperaturni stres završe. Sličan trend se može očekivati i u narednom periodu, ukoliko se nastave nepovoljni klimatski uslovi kao u 2024. godini.

Izveštaj o sprovođenju mera Akcionog plana za period 2024–2026. godina

U toku 2024. godine u okviru Programa prilagođavanja na izmenjene klimatske uslove za period od 2023. do 2030. godine („Službeni glasnik RS”, broj 119/23) planirano je sprovođenje 21 aktivnosti u okviru 15 mera Programa prilagođavanja. Od 21 aktivnosti koje su trebale biti sprovedene tokom 2024. godine, za osam aktivnosti je potvrđeno da su sprovedene (38% aktivnosti za 2024. godinu), za pet aktivnosti da nisu sprovedene (24% aktivnosti), dok za osam aktivnosti nije dostavljen izveštaj ili izveštaj ne odgovara indikatoru za praćenje aktivnosti (38% aktivnosti).

Izveštaj o izrađenim planskim dokumentima autonomne pokrajine i jedinice lokalne samouprave

U okviru ciklusa izveštavanja za 2024. godinu od strane JLS o sprovođenju mera prilagođavanja na klimatske promene u skladu sa Programom prilagođavanja na izmenjene klimatske uslove Republike Srbije, izveštaj je podnelo ukupno 37 lokalnih samouprava od ukupno 145, od kojih 14 ima identifikovane aktivnosti koje su u skladu sa sprovođenjem prilagođavanja. Osam JLS je izvestilo o aktivnostima koje se indirektno mogu odraziti ili uticati na sprovođenje mera prilagođavanja, dok je 15 JLS prijavilo da nije imalo aktivnosti u 2024. godini u oblasti prilagođavanja na klimatske promene.

Izvor podataka: Ministarstvo zaštite životne sredine, Agencija za zaštitu životne sredine

ODGOVORI NA IZAZOVE U POGLEDU ŽIVOTNE SREDINE I KLIME

Dostupnost kvalitetne vode značajno varira između pojedinih evropskih država i između pojedinih regiona u istoj državi. Evropa poseduje svega 8% svetskih obnovljivih slatkovodnih resursa, a istovremeno učestvuje sa 15% u ukupnoj svetskoj potrošnji vode. Republiku Srbiju karakteriše nepovoljni odnos količina domicilnih i tranzitnih voda što dodatno usložnjava uslove održivog korišćenja vode kao obnovljivog resursa. Na našoj teritoriji se formira protok od oko 13 milijardi m3 domicilnih voda, što iznosi svega 8% od ukupnog oticaja. Situacija je još nepovoljnija kada se uzme u obzir prostorna i vremenska neravnomernost proticaja reka Pomoravlja, a posebno dugo trajanje malih voda. Uzimajući u obzir prethodne činjenice i imperativ da odgovorimo na izazove u pogledu upravljanja kritičnim elementima kojima se određuje kvantitativno i kvalitativno stanje voda slivova Južne, Zapadne i Velike Morave, opredelili smo se da analiziramo promene tog stanja u prostoru i vremenu u komparativnom pristupu u odnosu na stanje u Evropi.

ANALIZA UTICAJA KLIMATSKIH FAKTORA NA REŽIM VODA SLIVNOG PODRUČJA POMORAVLJA

Osnovni geografski i klimatski elementi

Sliv reka Pomoravlja obuhvata površinu od 37.444 km² (od čega je 1.237 km² u Republici Bugarskoj i 44 km² u Republici Severnoj Makedoniji), što čini 42,38% od površine Republike Srbije i predstavlja značajan vodoprivredni potencijal. Pojedine doline reka Pomoravlja, od najvećih doline Zapadne Morave i Nišave do niza manjih, pružaju se meridijalno pa zato prodori hladnog vazduha sa severa prema jugu u velikoj meri ublažavaju termičke razlike u regionu slivova. Najveći deo regiona Pomoravlja pripada klimi umerenog pojasa sa raspodelom temperature vazduha uslovljenom uglavnom reljefom, a manje uticajem geografske širine. Za analizu klimatskih faktora koji utiču na vodni bilans slivova Pomoravlja korišćeni su podaci temperature i padavina sa sinoptičkih meteoroloških stanica u Smederevskoj Palanci, Kragujevcu, Ćupriji, Požegi, Kraljevu, Kruševcu, Dimitrovgradu, Leskovcu i Vranju. Posmatrana su srednja odstupanja od standardne klimatološke normale (za referentni period 1961–1990. godine) za ceo region Pomoravlja3. Podaci obuhvataju period od 70 godina – 1951–2020. godine (Slika 193).

U periodu od 1951. godine, kada počinje niz obrađenih podataka, do početka osamdesetih godina prošlog veka, uočava se opadajući trend temperatura, pri čemu je najveće odstupanje od normale 1956. godine, kada je srednja temperatura regiona Pomoravlja 1 °C manja od normale. Od sredine osamdesetih godina do 2020. godine srednje temperature vazduha pokazuju rastući trend, koji je posebno izražen poslednjih deset godina. Najveće pozitivne anomalije srednje godišnje temperature zabeležene su 2019. godine, kada je srednja temperatura vazduha u regionu Pomoravlja bila 2,2 °C viša od normale, zatim 2018. i 2007. godina, sa 1,9 °C i 1,7 °C, respektivno. Ovo je imalo za posledicu i povećanje temperature vode reka Pomoravlja posmatrano u dve dekade – u prvoj 2001–2010. godine i drugoj 2011–2020. godine. Prosečna temperatura vode u Zapadnoj Moravi na profilu Jasika u periodu 2001–2010. godina bila je 12,1 °C da bi u periodu 2011–2020. godine iznosila 12,9 °C – povećanje za 0,8 °C. Na izlaznom profilu reka Pomoravlja, Velikoj Moravi na profilu Ljubičevski most u periodu 2001–2010. godina temperatura vode je bila 13,3 °C dok je u periodu 2011–2020. godine iznosila 13,9 °C – povećanje za 0,6 °C.

––––––––––––––

3 Klimatske karakteristike na teritoriji Republike Srbije, Republički hidrometeorološki zavod Srbije, 1951–1990. https://www.hidmet.gov.rs/data/klimatologija_static/latin/Klima_Srbije.pdf

Slika 193. Srednje odstupanje temperature od normale u regionu Pomoravlja

Za razliku od temperature, padavine imaju dosta izraženije oscilacije, s obzirom na to da zavise od karakteristika reljefa i atmosferskih procesa, a ova nepravilna raspodela padavina uočljiva je i u regionu Pomoravlja (Slika 194). Za referentni klimatološki period, 1961–1990. godine, najmanja godišnja suma padavina je u Nišu i Leskovcu – oko 600 mm, zatim do 650 mm u Smederevskoj Palanci, Kragujevcu, Ćupriji, Kruševcu, Dimitrovgradu i Vranju, dok je u ovom regionu najveća godišnja suma padavina u Požegi i Kraljevu – oko 750 mm. Za posmatrani period 1951–2020. godine, srednje godišnje sume padavina za ceo region pokazuju izražene oscilacije. Najveća negativna anomalija je zabeležena 2000. godine, sa 240 mm manjom godišnjom sumom padavina za region, zatim 2011. godine sa 220 mm i 1990. godine sa 209 mm. Najizraženija pozitivna anomalija je 2014. godine sa 345 mm većom godišnjom sumom padavina od normalne, a u poslednjih deset godina su i 2016. godine, sa 186 mm i 2018. godine, sa 123 mm.

Ovde treba naglasiti se sa teritorije Republike Srbije u periodu 1999–2023. godine prosečno izgubi putem evapotranspiracije oko 77% padavina, odnosno da otiče samo 23% padavina. Za slivove regiona Pomoravlja najmanje oticanje od bruto padavina je u slivu Velike Morave i iznosi svega 17%, sledi sliv Južne Morave sa 29%, i najveće oticanje je 33% sa sliva Zapadne Morave. Kakve negativne efekte prethodno izneto ima na zapreminu godišnjeg vodnog bilansa, kao karakteristiku određenog slivnog područja, najbolje prezentuje pokazatelj prosečni proticaj. Zato su na bazi osmatranja i merenja na najnizvodnijoj hidrološkoj stanici Ljubičevski Most u slivu Pomoravlja sračunati srednje mesečni proticaji i urađen histogram za izabrane periode koji to ubedljivo potvrđuju (Slika 195).

Slika 194. Srednje odstupanje godišnje sume padavina od normale za region Pomoravlja

Slika 195. Prosečni proticaji na hidrološkoj stanici Ljubičevski most

Analiza prosečnog proticaja je urađena za dva trodecenijska niza, period 1961–1990. godina i period 1991–2020. godina, da bi se uočila veza vodnog režima i uticaja klimatskih karakteristika u istom periodu4. Histogram višegodišnjih mesečnih proticaja na hidrološkoj stanici Ljubičevski most jasno pokazuje da su u ova dva trodecenijska perioda manji srednji mesečni proticaji u januaru, februaru, maju, junu, julu, septembru i decembru, dok su srednje mesečni proticaji viši u martu, aprilu, avgustu, oktobru i novembru mesecu. Pri tom su opadajući mesečni proticaji prilično izraženiji od rastućih. Analiza pokazuje da je višegodišnji prosečni proticaj u periodu 1991–2020. godine manji za 6,8% u odnosu na period 1961–1990. godine. Rezultati ove analize ne ukazuju samo na smanjenje vodnosti reka Pomoravlja, već i karakteristiku režima sa izraženim sezonama bogatijim i siromašnijim vodom. U tom smislu se metodom normalizovanog odstupanja mesečnih vrednosti proticaja u toku godine izdvajaju dva kalendarska perioda – malo vodni (jun–decembar) i više vodni (januar–maj).

––––––––––––––

4 Hidrološki godišnjak – površinske vode, Republički hidrometeorološki zavod Srbije, 1961–2020. godine

Raspoloživost vodnih resursa – Indeks eksploatacije vode (WEI+)

Analiza klimatskih elemenata koji utiču na promenu režima voda u slivu reka Pomoravlja ukazuje da je bezmalo na polovini teritorije Republike Srbije (tačnije 42,38%) prisutna kriza vode. U teoriji znamo, da bi se upravljalo ovom krizom i odgovorilo na izazove koji iz nje proizilaze potrebne su kvantitativne informacije u formi numeričkih ili grafičkih agregiranih skupova koji su lako razumljivi. Indeks eksploatacije vode (WEI+) je takav široko prihvaćen pokazatelj koji se koristiti za pružanje uvida u stanje sistema kako bi se obezbedile potpune informacije za potrebe upravljanja vodama5.

––––––––––––––

5 A) Pravilnik o Nacionalnoj listi indikatora zaštite životne sredine, 9.51. Indeks eksploatacije vode (WEI): http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2011_06/t06_0025_e001.htm

Slika 196. Prikaz elemenata za izračunavanje WEI+ – podaci o dostupnosti i raspodeli vode za različite namene u složenom ekosistemu rečnih slivova

Indeks eksploatacije vode (WEI+) daje meru ukupne potrošnje vode, koja je određena razlikom između zahvaćene vode i vode koja se vraća u sistem, u odnosu na ukupne obnovljive resurse vode dostupne na određenoj nacionalnoj teritoriji ili rečnom slivu (Slika 196). Vrednosti WEI+ iznad 20% ukazuju da su vodni resursi na granici stresa i to je zona oskudice vode, vrednosti iznad 40% ukazuju na ozbiljne probleme u vodosnabdevanju i smatra se da je ta oblast pod vodnim stresom.

Prema raspoloživim i objavljenim podacima na evropskom nivou uslovi nestašice vode se intenziviraju između jula i septembra, što je posledica spregnutog dejstva suvog vremena, smanjenih rezervi vode u izvorištima, povećanog zahvatanja za navodnjavanje i povećane potrošnje u turističkoj sezoni. Vrednovano statusom raspoloživosti prema WEI+ na nivou nacionalne teritorije sa izraženim nedostatkom su mediteranske države Portugalija, Grčka, Turska i Italija, ali i Rumunija, a Malta je na granici vodnog stresa. Najugroženiji je Kipar koji je u permanentnom vodnom stresu sa WEI+ od 71% (Slika 197).

B) Izveštaj o napretku u ostvarivanju Ciljeva održivog razvoja do 2030. godine u Republici Srbiji (Izveštaj za 2023. godinu), RZS: Indikator 6.4.2 Nivo eksploatacije voda (vodni stres): udeo ukupno zahvaćenih vodnih resursa u ukupno raspoloživim vodnim resursima, str. 36: https://www.stat.gov.rs/sr-latn/vesti/20240625-izvestaj-o-napretku-u-ostvarivanju-ciljeva-odrzivog-razvoja-do-2030-godine-u-republici-srbiji/?a=0&s=2403

C) 8th Environment Action Programme: 24-Water scarcity conditions in Europe (Water exploitation index plus)-indicator

Slika 197. Uslovi nestašice vode u evropskim zemljama 2022. godine i za Republiku Srbiju (Pomoravlje) u 2023. godini – mereno indeksom eksploatacije vode (WEI+)

Republika Srbija se na ovoj „skali raspoloživosti vodom” nalazi u gornjoj bezbednoj zoni visoke raspoloživosti. Međutim, već sama analiza klimatskih elemenata koji utiču na promenu režima voda u slivu reka Pomoravlja ukazuje da bi se vrednovano prema indeksu eksploatacije vode (WEI+) dobila drugačija slika vodoobimnosti u odnosu na nacionalni nivo. Ovo potvrđuje mera ukupne potrošnje vode u odnosu na ukupne obnovljive resurse vode dostupne u rečnom slivu Pomoravlja, jer izraženo indeksom eksploatacije vode (WEI+) iznosi 13,8%. Sada prva rečenica, u ovom potpoglavlju, kojom smo započeli našu analizu dobija puni smisao jer je bezmalo na polovini teritorije Republike Srbije (tačnije 42,38%) na kojoj živi oko 2,300.000 stanovnika prisutan izraženi nedostatak vode.

Prethodne stavove bazirane na činjenicama podupiru i predikcije klimatskih promena. U Šestom izveštaju IRSS-a data je „regionalna lista činjenica” (Regional fact sheet – Europe) iz koje izdvajamo deo koji ukazuje na sledeće:

1) bez obzira na buduće nivoe globalnog zagrevanja, temperature će rasti u svim evropskim oblastima brzinom prekoračenja globalnih srednjih temperaturnih promena, slično ranijim zapažanjima (visoka pouzdanost);

2) učestalost i intenzitet ekstremnih vrućina nastaviće da se povećavaju bez obzira na scenario emisije gasova staklene bašte (kritičnost);

3) predviđeno je smanjenje padavina tokom leta na Mediteranu i širenje ka severnim regionima, istovremeno će se povećati ekstremne padavine i izazivati poplave u urbanim sredinama (visoka pouzdanost).

Ove tri izdvojene „evropske činjenice”6 povezane su sa rezultatima do kojih smo došli analizom uticaja klimatskih faktora na režim voda slivnog područja Pomoravlja i vrednovanjem statusa raspoloživosti vodom izraženo indeksom eksploatacije vode (WEI+). Pogotovu kako piše u Šestom izveštaju IRSS-a, da „ako ne dođe do brze reakcije kako bi se smanjile emisije gasova staklene bašte prosečna globalna temperatura će vrlo verovatno porasti za 1,5 °C u idućih 20 godina”. Dovoljno je jasno da se već ostvaruju projekcije klimatskih promena za oblast Jugoistočne Evrope i samim tim i za Republiku Srbiju. To znači da će se nastaviti trend sezonskih hidroloških varijacija u slivovima regiona Pomoravlja sa izraženom neravnomernošću vodnog režima. A to će se manifestovati više vodnim periodima bujičnog tipa (mart, april, avgust i novembar) i dugim periodima malih voda (januar, februar, maj, juni, juli, septembar i decembar).

––––––––––––––

6 IPCC (2021) Sixth assessment report – Working Group I: The Physical Science Basis, Regional fact sheet – Europe. Retrived January 15, 2025, from https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/factsheets/IPCC_AR6_WGI_Regional_Fact_Sheet_Europe.pdf

Znači da će se nepovoljnost vodnog režima u regionu Pomoravlja u ovom veku pod uticajem klimatskih promena još više zaoštravati, što na tako očigledan način u ovoj komparativnoj analizi prezentuje indeks eksploatacije vode (WEI+). Vrednovanje Pomoravlja u evropski region sa izraženim nedostatkom vode pruža uvid u stanje vodnog režima kojim se obezbeđuju potpune informacije koje ukazuju da su ključni objekti za upravljanje vodama u ovom delu naše zemlje postojeće akumulacije. Izazov pred nama je u imperativu izgradnje novih akumulacije sa godišnjim regulisanjem.

ANALIZA HEMIJSKOG STATUSA VODNIH PODRUČJA REPUBLIKE SRBIJE

Monitoring kvaliteta površinskih voda sprovodi Agencija za zaštitu životne sredine prema godišnjem programu koji obuhvata nadzorni i operativni monitoring. Program nadzornog monitoringa obuhvata vodotoke slivne površine veće od 2.500 km2 za praćenje trendova procena dugoročnih promena i granične profile sa susednim državama. Program operativnog monitoringa obuhvata vodna tela na kojima postoji rizik neispunjenja ciljeva životne sredine i fokusira se na parametre kvaliteta koji su najosetljiviji na postojeće pritiske (Slika 198).

Slika 198. Mreža stanica nadzornog i operativnog monitoringa (2012–2023. godine), (Plan upravljanja vodama na teritoriji Republike Srbije do 2027. godine, str. 114)

Hemijski status vodnih tela površinskih voda određuje se proverom da li su ispunjeni standardi kvaliteta životne sredine za PHS, ocenjivanjem kao dobar status i nije postignut dobar status u slučaju da je prekoračena bar jedna granična vrednost propisana podzakonskim aktima7. Ova analiza obuhvata rezultate ispitivanja PHS u okviru šestogodišnjeg programa monitoringa za period 2018–2023. godina za reke vodnih područja Republike Srbije (vodna područja Dunav i Sava, i slivno područje Morave), (Slika 199).

––––––––––––––

7 A) Uredba o graničnim vrednostima prioritetnih i prioritetnih hazardnih supstanci koje zagađuju površinske vode i rokovima za njihovo dostizanje („Službeni glasnik RS”, broj 24/14).

B) Pravilnik o parametrima ekološkog i hemijskog statusa površinskih voda i parametrima hemijskog i kvantitativnog statusa podzemnih voda („Službeni glasnik RS”, broj 74/11).

Slika 199. Ocena hemijskog statusa vodnih tela reka Republike Srbije (2018–2023. godine) – broj vodnih tela i dužina vodnih tela (vodna područja Dunav i Sava, i slivno područje Morave)

Analizom su određene merodavne vrednosti (prosečne godišnje vrednosti i maksimalne izmerene vrednosti) koje su upoređene sa vrednostima standarda kvaliteta životne sredine, odnosno PGK i MDK. U ocenu su uključeni samo parametri kod kojih su primenjene analitičke metode sa LOD (granica detekcije) koja je jednaka ili niža od vrednosti 30%-og relevantnog standarda kvaliteta životne sredine.

Komparativna ocena hemijskog statusa vodnih tela reka Republike Srbije za period 2018–2023. godine ukazuje da je prema procentu vodnih tela koja nisu postigla dobar status najslabiji kvalitet reka vodnog područja Dunav (sa duplo većim brojem vodnih tela koja nisu postigla dobar status), a da je kvalitet reka vodnog područja Sava i slivnog područja Morave polovičan (pola/pola) (Slika 200).

Ova ocena hemijskog statusa vodnih tela se može dovesti u vezu za jednom drugom metodom za procenu kvaliteta površinskih voda. Analiza kvaliteta vode reka metodom Serbian Water Quality Index jasno pokazuje da u dvadesetogodišnjem periodu najslabiji kvalitet imaju vodotokovi koje smo prostorno definisali u vode AP Vojvodine. Kako vodno područje Dunav obuhvata deo rečnog sliva reke Dunav, delove podslivova Tise, Tamiša i drugih banatskih vodotoka (vode AP Vojvodine) i podslivove Mlave, Peka i Porečke reke i deo podsliva reke Timok (desne pritoke Đerdapa), onda je razumljivo zašto je izražen metodom hemijskog statusa najslabiji kvalitet reka vodnog područja Dunav. Najčešća prekoračenja MDK u rekama Republike Srbije su bila za živu (44%), nikl (36%), kadmijum (5%) i pesticide ukupno 15% [Benzo(b)fluoranten, Benzo(k)fluoranten, Terbutrin, Alfa-HCH, Gama-HCH (Lindan), Benzo(g,h,i)perilen].

Slika 200. Komparativna ocena hemijskog statusa vodnih tela reka Republike Srbije (2018–2023. godine)

Slika 201. Ocena hemijskog statusa vodnih tela reka država EU8 i Republike Srbije

Od kada je 2012. godine u Republici Srbiji po prvi put uspostavljen monitoring površinskih voda prema zahtevima Okvirne direktive o vodama EU (Aneks V 1.3.1, 1.3.2 i 1.3.4), ovi zahtevi su se postepeno usklađivali sa domaćim zakonskim i podzakonskim aktima. Stepen usklađenosti je omogućio da se rezultati sprovedenog monitoringa mogu komparirati prema dostignutom nivou država EU (Slika 201).

Osim što su naši i evropski zahtevi u razvoju monitoringa voda istovetni, oni su integrisani i u društvenu strategiju cirkularnog modela ekonomije kao održivog modela budućnosti (Slika 202).

––––––––––––––

8 https://water.europa.eu/freshwater/europe-freshwater/water-framework-directive/surface-water-chemical-status/chemical-status-by-country

Slika 202. Konceptualni model monitoringa pritisaka na vodne resurse