Zaključak (o usvajanju Izveštaja o napretku u sprovođenju Nacionalne strategije održivog razvoja za period od 2009. do 2017. godine – za 2010. godinu, koji je sastavni deo ovog zaključka i Usvajanju Izveštaja o napretku u primeni Akcionog plana za sprovođenje Nacionalne strategije održivog razvoja za period od 2009. do 2017. godine – za 2010. godinu, koji je sastavni deo ovog zaključka)

Na osnovu člana 43. stav 3. Zakona o Vladi („Službeni glasnik RS”, br. 55/05, 71/05 – ispravka, 101/07, 65/08 i 16/11), na predlog Kabineta potpredsednika Vlade za evropske integracije,

Vlada donosi

ZAKLJUČAK

"Službeni glasnik RS", broj 59 od 10. avgusta 2011.

1. Usvaja se Izveštaj o napretku u sprovođenju Nacionalne strategije održivog razvoja za period od 2009. do 2017. godine – za 2010. godinu, koji je sastavni deo ovog zaključka.

2. Usvaja se Izveštaj o napretku u primeni Akcionog plana za sprovođenje Nacionalne strategije održivog razvoja za period od 2009. do 2017. godine – za 2010. godinu, koji je sastavni deo ovog zaključka.

3. Ovaj zaključak objaviti u „Službenom glasniku Republike Srbije”.

05 broj 021-6001/2011

U Beogradu, 28. jula 2011. godine

Vlada

Prvi potpredsednik Vlade –

zamenik predsednika Vlade,

Ivica Dačić, s.r.

IZVEŠTAJ O NAPRETKU U SPROVOĐENJU NACIONALNE STRATEGIJE ODRŽIVOG RAZVOJA ZA PERIOD OD 2009. DO 2017. GODINE

– za 2010. godinu –

UVOD

Drugi izveštaj o napretku u sprovođenju Nacionalne strategije održivog razvoja za period 2009–2017. (u daljem tekstu: Strategija) pripremljen je na osnovu izveštaja o sprovođenju koje su dostavile nadležne institucije, a u saradnji sa stručnjacima koji su radili na pripremi Strategije i Akcionog plana za njeno sprovođenje. Podaci o vrednostima ishodnih indikatora održivog razvoja u Republici Srbiji u 2010. godini predstavljaju podatke zvanične statistike, tamo gde su takvi podaci bili dostupni. U pojedinim slučajevima, dinamika praćenja određenog broja indikatora ne poklapa se sa predviđenom dinamikom izveštavanja o napretku u sprovođenju Strategije. Za indikatore za koje nije bilo zvaničnih statističkih vrednosti korišćeni su podaci iz ostalih izvora. U periodu između dva izveštaja, a u saradnji sa Republičkim zavodom za statistiku i drugim institucijama, sprovedeno je praćenje pojedinih indikatora čije vrednosti nisu bile na raspolaganju pri izradi Prvog izveštaja.

Samom Strategijom predviđeno je godišnje izveštavanje o napretku njenog sprovođenja. Prvi izveštaj sačinjen je 2009, čime su definisane bazne vrednosti za praćenje promena u Republici Srbiji na putu prema održivom razvoju. Vrednosti ishodnih indikatora date u Prvom izveštaju predstavljaju početne vrednosti u odnosu na one kojima se svake godine ocenjuje napredak u sprovođenju Strategije.

Održivi razvoj je generalno usmerenje i opredeljenje Republike Srbije, i predstavlja težnju za stvaranjem boljih uslova života usklađivanjem socijalnih i ekonomskih faktora i faktora zaštite životne sredine. Strategija je usvojena 9. maja 2008. godine („Službeni glasnik RS”, broj 57/08). Njen cilj je postizanje ravnoteže tri „stuba” održivog razvoja, koje predstavljaju: privreda zasnovana na znanju, socijalno-ekonomski razvoj i zaštita životne sredine, i prirodni resursi. Strategijom su određeni sledeći nacionalni prioriteti:

– članstvo u Evropskoj uniji (EU);

– razvoj konkurentne tržišne privrede i uravnotežen ekonomski rast;

– razvoj ljudskih resursa i povećanje stope zapošljavanja;

– razvoj infrastrukture i ravnomeran regionalni razvoj; i

– zaštita i unapređenje životne sredine i racionalno korišćenje prirodnih resursa.

Drugi izveštaj o napretku u sprovođenju Strategije pokazuje evidentne i značajne pomake u formiranju strateškog, zakonodavnog i institucionalnog okvira kao neophodnih pretpostavki za ostvarivanje ciljeva održivog razvoja. I dalje je, međutim, u narednom periodu, potrebno jačanje institucionalnih i administrativnih kapaciteta za sprovođenje same Strategije, kao i donošenje novih propisa, strategija i planova. Izgradnja infrastrukture u oblasti zaštite životne sredine je započeta, ali još predstavlja veliki izazov zbog nedostatka finansijskih sredstava i tehničke dokumentacije. Globalna ekonomska kriza ostavila je posledice i privreda se teško oporavlja.

U toku 2010. godine iniciran je i delimično ili u potpunosti realizovan veliki broj aktivnosti, projekata i mera projektovanih Akcionim planom Strategije. Mere i aktivnosti čije je finansiranje najvećim delom ili u celini predviđeno iz budžetskih sredstava uglavnom nisu mogle biti realizovane, usled posledica globalne ekonomske krize. Veliki broj aktivnosti se, međutim, u najvećoj meri sprovodi kao deo redovnog rada organa uprave, tako da se ne mogu pripisati isključivo naporima sprovođenja Strategije i usmerenja Republike Srbije prema održivom razvoju, dok se u pojedinim oblastima sektorski prioriteti u velikoj meri poklapaju sa onima definisanim Strategijom. I dalje ne postoji dovoljna koordinacija među različitim sektorima.

Na osnovu ovakvih zaključaka iz Izveštaja, i na osnovu preseka stanja o napretku u sprovođenju Strategije u 2010. godini, date su preporuke u vezi sa prioritetima u njenom daljem sprovođenju radi operacionalizacije i snažnijeg usmerenja prema održivom razvoju. Ovi prioriteti bi bili:

– povećanje stope zapošljavanja i zaustavljanje trenda povećanja ukupnog siromaštva, uz istovremeno smanjenje regionalnih nejednakosti i veću društvenu uključenost;

– širenje i jačanje tzv. „zelene ekonomije” kao bitne komponente održivog razvoja privrede i društva;

– povećanje energetske efikasnosti na svim nivoima i smanjenje energetske intenzivnosti u brojnim sektorima, uključujući i industriju, energetiku, saobraćaj, poljoprivredu, komunalne delatnosti, stanovanje, itd.;

– smanjenje zavisnosti privrede i društva u celini od fosilnih goriva (dekarbonizacija) i aktivno uključivanje u globalne napore zaštite klime od antropogenih promena;

– unapređenje načina postupanja sa otpadom i otpadnim vodama, i izgradnja potrebne infrastrukture; i

– sistematsko uvođenje u obrazovni proces obrazovanja za održivi razvoj.

Skraćenice korišćene u ovom tekstu:

AP – autonomna pokrajina

BDP – bruto domaći proizvod

BPK-5 – biološka potrošnja kiseonika tokom pet dana

VSS – visoka stručna sprema

GINI – pokazatelj nejednakosti prihoda

GHG – Greenhouse gasses / gasovi sa efektom „staklene bašte”

DALY – pokazatelj dužine života sa nesposobnošću/invaliditetom

DSL (ADSL) – Digital Subscriber Line / digitalna pretplatnička linija (Asumetris Digital Subscriber Line / asimetrična digitalna pretplatnička linija)

EU – Evropska unija

EUR – evro

EFAS – European Flood Alert System / Evropski sistem rane najave atmosferskih i hidroloških nepogoda

IBA – Important Birds Area / područje za ptice od međunarodnog značaja

IEA – International Energy Agency / Međunarodna agencija za energiju

IPA – International Plants Area / područje za biljke od međunarodnog značaja

IUCN – International Union for Conservation of Nature / Međunarodno udruženje za zaštitu prirode

MOP – materijalno obezbeđenje porodice

MUP – Ministarstvo unutrašnjih poslova

MWe – jedinica za električnu snagu

NOh – azotni oksidi

OECD – Organization for Economic Co-operation and Development / Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj

ODA – Official Development Assistance / zvanična razvojna pomoć

PPE – potrošnja primarne energije

PPP – Purchasing Power Parity / paritet kupovne moći

RZZZ – Republički zavod za zdravstvenu zaštitu

RZR – Republički zavod za razvoj

RZS – Republički zavod za statistiku

SDI – strane direktne investicije

SZO – Svetska zdravstvena organizacija

SEPA – Agencija za zaštitu životne sredine Republike Srbije

toe – tona ekvivalentne nafte

UNCCD – United Nation Convention to Combat Desertification / Konvencija Ujedinjenih nacija o borbi protiv dezertifikacije u zemljama sa teškom sušom i/ili dezertifikacijom

UNDP – United Nations Development Programme / Program Ujedinjenih nacija za razvoj

UNESCO – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization / Organizacija Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu

UNFCCC – United Nations Framework Convention on Climate Change / Okvirna konvencija Ujedinjenih nacija o klimatskim promenama

UNICEF – United Nations Children’s Fund / Fond Ujedinjenih nacija za decu

UN – Ujedinjene nacije

USD –američki dolar

NSFS – hlorofluorougljovodonik

HDI – human development index / indeks humanog razvoja

CDM – Clean Development Mechanism / Mehanizam čistog razvoja

CLC – Corine Land Cover

CO2 – ugljen-dioksid

CPI – corruption perception index / indeks percepcije korupcije.

1. SIROMAŠTVO

1.1. Nedostatak prihoda

Procenat stanovništva koji se nalazi ispod nacionalne linije siromaštva

Pad ekonomske aktivnosti, zaustavljanje rasta broja zaposlenih i nivoa zarada i posledični rast nezaposlenosti u Republici Srbiji, izazvan ekonomskom krizom, doveo je u periodu 2009. i 2010. godine do porasta broja apsolutno siromašnih. Broj stanovnika u Republici Srbiji koji se u 2010. godini nalazi ispod ili na granici siromaštva procenjuje se na blizu 650.0001, dok je broj nezaposlenih narastao na blizu 600.000. Posle povećanja stope apsolutnog siromaštva u 2009. u odnosu na 2008. sa 6,1% na 6,9%, ovaj trend je nastavljen i u 2010. godini. Linija siromaštva za prvih šest meseci 2010. iznosila je 8.544 dinara mesečno po potrošačkoj jedinici (Republički zavod za statistiku, Siromaštvo u Republici Srbiji 2008–2010). Praćenje trenda apsolutnog siromaštva ukazuje na to da se na ovaj način stopa siromaštva u Republici Srbiji vratila na nivo iz 2006. godine.

Prema procenama apsolutnog siromaštva, najugroženije je bilo stanovništvo ruralnih područja, posebno u centralnoj Srbiji, deca do 14 godina starosti, neobrazovani, nezaposleni i neaktivni. Velike regionalne razlike u siromaštvu u skladu su sa postojećim razlikama u ekonomskom razvoju regiona.

Period 2009–2010. u Republici Srbiji obeležen je postepenim prelaskom sa koncepta smanjenja siromaštva na koncept socijalne uključenosti, čiji je cilj otklanjanje uzroka siromaštva, obezbeđenje adekvatnog nivoa životnog standarda i stvaranje uslova za aktivnu participaciju stanovništva u ekonomskom, socijalnom i kulturnom životu. U skladu sa tim prate se Leken

indikatori, čiji je cilj preciznije praćenje socijalne uključenosti, usklađeno sa sistemima praćenja u Evropskoj uniji. Prema ovim podacima stopa rizika od siromaštva je u 2009. smanjena na 17,7%.

Procenjuje se da je 1% stanovništva Republike Srbije u 2010. godini izložen višestrukoj uskraćenosti, dok je dodatnih 4% osetljivo na višestruku uskraćenost. Širina uskraćenosti (intenzitet deprivacije) iznosi 40%.

Odnos prosečne zarade žena i muškaraca

Prosečne zarade žena u Republici Srbiji iznosile su 2009. godine 96,5% prosečne zarade muškaraca iste godine (Republički zavod za statistiku, 2010). Prosečna plata muškaraca u 2009. godini iznosila je 48.197 dinara, dok je prosečna plata žena 46.489 dinara. Nastavlja se trend smanjenja razlike u zaradi muškaraca i žena, zabeležen u 2008., kada su prosečne zarade žena iznosile 95,2% prosečne zarade muškaraca. Povećanje apsolutne stope siromaštva u periodu ekonomske krize nije se odrazilo na pogoršanje odnosa prosečne zarade žena i prosečne zarade muškaraca, što ukazuje na činjenicu da povećanje siromaštva u Republici Srbiji u proteklom periodu nije imalo izraženu rodnu dimenziju, i da se i dalje ne može povezivati sa razlikama u polovima.

I pored toga, u Republici Srbiji još postoji primetan jaz između položaja žena i muškaraca na tržištu rada, što je u velikoj meri posledica tradicionalne distribucije zapošljavanja u pojedinim sektorima i po pojedinim nivoima edukacije. Jaz u prosečnim zaradama skoro da ne postoji za zaposlene žene i zaposlene muškarce sa visokim obrazovanjem, dok je najizraženiji za one sa najnižim nivoom kvalifikacija. Indeks segregacije u 2010. godini iznosio je 23,32.

–––––––––

1 U vreme izrade Izveštaja nisu bili dostupni zvanični podaci RZS za 2010. godinu.

1.2. Nejednakost

Koeficijent GINI

GINI koeficijent je 2010. godine iznosio 0,282 (Republički zavod za razvoj, 2011). U odnosu na 2009. godinu vrednost GINI koeficijenta opala je za 0,037, što predstavlja značajnu promenu, odnosno smanjenje u nejednakosti među domaćinstvima. Uticaj ekonomske krize i pogoršanja svih pokazatelja zaposlenosti i siromaštva uslovio je povećanje „jednakosti u siromaštvu”. Na ovaj način Republika Srbija se približila državama koje tradicionalno imaju nizak nivo GINI koeficijenta (skandinavske zemlje i pojedine najrazvijenije zemlje Zapadne Evrope), ali na način da se smanjuju ekonomske performanse „bogatijih”, a ne da se smanjuje nivo siromaštva.

HDI – indeks humanog razvoja

Indeks humanog razvoja (human development index – HDI) u Republici Srbiji u 2010. godini iznosio je 0,735,2 što je svrstava u grupu zemalja sa visokim nivoom humanog razvoja, odnosno na 60. mesto od 169 rangiranih zemalja.3 Između 2005. i 2010. vrednost indeksa humanog razvoja za Republiku Srbiju porasla je sa 0,719 na 0,735, što predstavlja prosečan godišnji rast od 2%, dok je istovremeno prosečni globalni godišnji rast indeksa humanog razvoja iznosio 0,5%. Indeks humanog razvoja u Republici Srbiji viši je od prosečnog za zemlje Evrope i centralne Azije (0,717).

Tabela 1.1. Kretanje indeksa humanog razvoja u Republici Srbiji u periodu 2006 – 2010. godina

Godina

Indeks humanog razvoja

2006.

0,821

2007.

0,826

2008.

0,830

2009.

0,733

2010.

0,735

Indeks regionalne nejednakosti u humanom razvoju

Regionalne nejednakosti u ekonomskom i društvenom razvoju u Republici Srbiji su u porastu. Odnos između najviše i najmanje razvijene jedinice lokalne samouprave, gledano prema nivou ekonomskog razvoja u 2008. godini iznosio je 10 : 1 (Vlada, Prvi nacionalni izveštaj o socijalnom uključivanju i smanjenju siromaštva u Republici Srbiji, 2011), što predstavlja značajno povećanje u odnosu na prethodnu godinu (6,9 : 1). Regionalna nejednakost u razvoju najočitija je u južnim u odnosu na severne delove zemlje, kao i u ruralnim u odnosu na gradska područja. Od ukupno 150 opština, 46 je izuzetno nerazvijeno, od čega 40 spada u grupu devastiranih opština, odnosno onih koje su ispod 50% proseka nacionalnog ekonomskog razvoja. Pored nivoa zarada i zaposlenosti, regionalna nejednakost se u velikoj meri ispoljava i kroz kvalitet životnih uslova, infrastrukture (putne mreže, telekomunikacija, uslova stanovanja), zdravstvenih pokazatelja i obrazovnog nivoa stanovništva.

–––––––––

2 Usled prelaska na novu metodologiju izračunavanja indeksa humanog razvoja u Izveštaju o humanom razvoju Programa Ujedinjenih nacija za razvoj (United Nations Development Programme – UNDP) u 2010, vrednosti indeksa humanog razvoja niže su od vrednosti navedenih pre 2010. godine.

3 Program Ujedinjenih nacija za razvoj, Izveštaj o humanom razvoju za 2010. godinu.

1.3. Pomoć siromašnima

Stanovništvo obuhvaćeno programima državne pomoći i podrške

U prvih osam meseci 2010. godine materijalno obezbeđenje mesečno su koristile prosečno 66.664 porodice, odnosno 168.121 korisnika. Broj porodica koje primaju materijalno obezbeđenje porastao je tokom krizne 2009. u odnosu na prethodne dve godine, a takav trend nastavljen je i u 2010. godini (povećanje od 11% u odnosu na 2009). Iz budžeta je za ove potrebe u prvih osam meseci 2010. izdvojeno 5,1 milijardi dinara. Paralelno sa povećanjem broja korisnika, povećao se i broj zahteva za materijalno obezbeđenje porodice i za jednokratne naknade koje su u nadležnosti lokalnih samouprava, kao i broj korisnika jednokratne pomoći u gotovo svim opštinama u Republici Srbiji.

Dodatak za pomoć i negu drugog lica u 2010. godini koristilo je 49.208 lica sa mesečnim iznosom u decembru od 7.400 dinara. Ovo predstavlja povećanje od 5,3% u odnosu na 2009.

U prvih jedanaest meseci 2010. godine roditeljski dodatak ostvarilo je prosečno mesečno 69.200 korisnika za 70.169 dece, što je povećanje broja korisnika u odnosu na 2009. od 14,2%. Naknadom zarade za vreme porodiljskog odsustva, odsustva s rada radi nege deteta i odsustva s rada radi posebne nege deteta bilo je obuhvaćeno 33.898 lica.

Dečiji dodatak ostvarilo je prosečno mesečno 227.160 korisnika za 435.679 dece, što predstavlja povećanje u odnosu na 2009. godinu od 12,7%. Prosečni mesečni iznos isplaćen korisnicima dečijeg dodatka iznosio je 877,7 miliona dinara, što predstavlja povećanje u odnosu na 2009. godinu od 28,1%.

1.4. Životni uslovi

Procenat izgrađenih socijalnih stanova u odnosu na ukupan

broj završenih stanova

Uslovi i kvalitet stanovanja socijalno ugroženih i osetljivih grupa još uvek su neadekvatni. I pored Zakona o socijalnom stanovanju usvojenog tokom 2009. godine, još nema objedinjenih podataka o broju izgrađenih socijalnih stanova u Republici Srbiji. Ministarstvo životne sredine, rudarstva i prostornog planiranja najavilo je da će tek tokom leta 2011. početi izgradnja 1.663 socijalna stana u 12 gradova u Republici Srbiji (Zaječar 114, Zrenjanin 100, Kikinda 60, Kragujevac 400, Kraljevo 100, Kruševac 100, Niš 300, Pančevo 64, Pirot 65, Smederevo 150, Užice 80, Čačak 100). Ukupna vrednost projekta je 60 miliona evra, od čega je iz kredita Razvojne banke Saveta Evrope obezbeđeno 32 miliona evra, dok će ostala sredstva obezbediti država i lokalne samouprave. Ministarstvo je predvidelo izgradnju 626 stanova za neprofitni zakup i 1.007 stanova za neprofitnu prodaju. Realizacija ovog projekta u naredne tri godine trebalo bi da doprinese daljem razvoju sistema socijalnog stanovanja u Republici Srbiji na osnovama postavljenim u Zakonu o socijalnom stanovanju.

U 2010. godini rešeno je stambeno pitanje 1.550 porodica izbeglica i interno raseljenih lica, kroz izgradnju stanova, pomoć u građevinskom materijalu za završetak započetih i adaptaciju starih kuća, otkup kuća sa okućnicom i izgradnju montažnih kuća. Useljeno je 16 objekata sa 188 stambenih jedinica za izbeglice i interno raseljena lica (ukupno 541 lice), kao i 46 stambenih jedinica namenjenih socijalno ugroženim građanima iz lokalne zajednice. Grad Beograd je po posebnom programu od 2003. godine izgradio više stanova, od kojih je 237 dato na korišćenje na određeno vreme licima u stanju socijalne potrebe.

Osam gradova u Republici Srbiji sačinilo je lokalne stambene strategije u okviru kojih su predviđene mere i akcije za rešavanje stambenih problema socijalno ugroženih stanovnika. U osam opština osnovane su lokalne stambene agencije radi sprovođenja lokalne stambene politike i izgradnje i upravljanja opštinskim stambenim fondom.

2. UPRAVLJANJE

2.1. Korupcija

CPI – indeks percepcije korupcije

Indeks percepcije korupcije (corruption perception index – CPI) u Republici Srbiji u 2010. godini ostao je na istom nivou kao i u prethodnoj 2009. godini (3,5), s tim što se sa ovim rezultatom Republika Srbija popela na listi zemalja sa 83. na 78. mesto (od 178 rangiranih zemalja). Vrednost indeksa percepcije korupcije u Republici Srbiji je ispod svetskog proseka. Bolji indeks percepcije korupcije od susednih zemalja imaju Mađarska (4,7), Makedonija (4,1), Hrvatska (4,1), Crna Gora (3,7), Rumunija (3,7) i Bugarska (3,6), dok su iza Republike Srbije samo Bosna i Hercegovina (3,2) i Albanija (3,3). Republika Srbija je još daleko od vrednosti indeksa percepcije korupcije od 5,0, koji predstavlja prihvatljivu vrednost. I pored napora da se na pojave korupcije deluje institucionalno, u prošloj godini nisu zabeležena poboljšanja.

Stepen opšteg poverenja građana

U prethodnom periodu nije vršeno ispitivanje stepena opšteg poverenja građana, pa nema podataka o tom indikatoru.

2.2. Kriminal

Broj zabeleženih kriminalnih dela nasilja na 100.000 stanovnika

Prema podacima Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Srbije (Najznačajniji rezultati MUP-a Republike Srbije u 2010. godini) ukupan broj izvršenih krivičnih dela na teritoriji Republike Srbije 2010. godine manji je u odnosu na 2009. za 1.213 krivičnih dela (sa 101.614 pao je na 100.401). Smanjen je i broj izvršenih krivičnih dela opšteg kriminala sa 89.419 u 2009. godini na 88.416 u 2010. godini. Smanjenje ukupnog kriminala prisutno je na području najvećih gradskih centara i to u Beogradu (za 287 krivičnih dela manje), Nišu (za oko 4%) i Kragujevcu (za 2%), što je činjenica koja se izdvaja s obzirom na to da kriminal na području ove tri policijske uprave čini 40% ukupnog kriminala u Republici Srbiji.

Broj krvnih delikata (krivična dela protiv života i tela) smanjen je za 5,8% (sa 4.668 na 4.395 krivičnih dela). Manji je broj ubistava (sa 77 na 55), teških ubistava (sa 63 na 59), teških ubistava u pokušaju (sa 46 na 29) i teških telesnih povreda (sa 1.455 na 1.399). Veći je broj ubistava u pokušaju (sa 167 na 176). U oblasti maloletničke delinkvencije beleži se neznatno smanjenje broja krivičnih dela izvršenih od strane maloletnika (sa 7.639 na 7.517 dela). Zabrinjava činjenica da su u povećanju krivična dela protiv života i tela izvršena od strane maloletnika – ubistva (sa 2 na 5), ubistva u pokušaju (sa 15 na 17), teška ubistva (sa 3 na 4) i teška ubistva u pokušaju (sa 3 na 4), dok je broj imovinskih delikata izvršenih od strane maloletnika manji nego 2009. godine..

2.3. Efikasnost državne uprave

Stepen efikasnosti e-uprave

Nema podataka za određivanje ovog indikatora.

3. ZDRAVLJE

3.1. Smrtnost

Stopa smrtnosti dece ispod pet godina

Prema podacima UNISEF-a (United Nations Children’s Fund – Fond Ujedinjenih nacija za decu), stopa smrtnosti dece ispod pet godina starosti smanjena je u Republici Srbiji u 2009. godine na sedam slučajeva na 1.000 živorođenih, prema 7,8 2008. godine. Time je očuvan trend smanjenja ovog pokazatelja u prvoj deceniji 21. veka. Iako još ispod proseka Evropske unije, Republika Srbija se po stopi smrtnosti dece ispod pet godina starosti može smatrati zemljom sa visokorazvijenim zdravstvenim sistemom u ovoj oblasti.

Stopa smrtnosti odojčadi u Republici Srbiji dugoročno je u opadanju (Republički zavod za statistiku, 2010). Postoje, međutim, značajne razlike u regionalnoj distribuciji ovog pokazatelja, koje nisu uslovljene stepenom razvoja. U tri okruga stopa smrtnosti odojčadi viša je od 10, a najvišu vrednost ima u Šumadijskom okrugu (13,8). Nasuprot tome, u Južnobačkom okrugu stopa smrtnosti odojčadi je najniža i iznosi 3,5. U poređenju sa zemljama u okruženju, Republika Srbija je 2009. godine još imala najvišu stopu smrtnosti odojčadi.

Očekivano trajanje života u dobrom zdravlju

Očekivano trajanje života u dobrom zdravlju (healthy life expectancy) u Republici Srbiji iznosilo je u 2007. godini 65 godina (64 za muškarce i 66 za žene), dok je 2008. iznosilo 73,7 godina. Ovo je manje nego u Hrvatskoj (68), Bosni i Hercegovini (67) i Makedoniji, a na nivou Rumunije i Crne Gore.

Očekivano trajanje života na rođenju u Republici Srbiji u 2009. godini iznosilo je 74,06 godina (71,11 za muškarce i 76,4 za žene). Iako je trend rasta očekivanog trajanja života stanovništva Republike Srbije nastavljen i u 2009. godini, u poređenju sa zemljama EU-27 očekivano trajanje života u Republici Srbiji kontinuirano zaostaje. U 2009. godini očekivano trajanje života u EU-27 bilo je 81,7 godina za žene (5,3 godina duže nego u Republici Srbiji) i 75,7 godina za muškarce (4,6 godina duže nego u Republici Srbiji).

Godine života s nesposobnošću / invaliditetom

(pokazatelj DALY)

U periodu između dva izveštaja nisu vršena nova ispitivanja u vezi sa ovim pokazateljem.

3.2. Obezbeđenje zdravstvene brige

Procenat stanovništva koje ima pristup primarnoj zdravstvenoj zaštiti

Procenat stanovništva koje ima obavezno zdravstveno osiguranje u Republici Srbiji iznosio je na početku 2010. godine 92,87%. U primarnoj zdravstvenoj zaštiti stanovništva u oblasti opšte medicine, medicine rada, zdravstvene zaštite dece, školske dece i omladine, žena i specijalističko-konsultativnoj zdravstvenoj zaštiti, ostvareno je ukupno 58.508.398 poseta kod lekara (7,99 posete po jednom stanovniku) i 45.507.569 poseta kod medicinskih sestara – tehničara. Ukupan broj poseta kod lekara u navedenim oblastima zdravstvene zaštite je u 2009. godini u odnosu na 2008. godinu porastao za 3,8% (Zdravstveno-statistički godišnjak Republike Srbije, Institut za javno zdravlje Srbije „Dr Milan Jovanović Batut”, 2009). Prosečan broj stanovnika po jednom lekaru kreće se od 651 u službi zdravstvene zaštite dece do 5569 u službi zdravstvene zaštite žena.

Procenat žena koje koriste neku savremenu metodu kontracepcije

U periodu između dva izveštaja nisu vršena nova ispitivanja u vezi sa ovim pokazateljem.

3.3. Zdravstveni status i rizici po zdravlje

Prevalencija pušenja kod dece uzrasta od 13 do 15 godina

U periodu između dva izveštaja nisu vršena nova ispitivanja u vezi sa ovim pokazateljem.

Prevalencija pušenja kod odraslih koji imaju više od 20 godina

U periodu između dva izveštaja nisu vršena nova ispitivanja u vezi sa ovim pokazateljem.

Broj samoubistava (na 100.000 stanovnika)

U Republici Srbiji je 2009. godine prvi put posle 2001. zabeleženo povećanje broja samoubistava (sa 1.290 u 2008. godini na 1.376 u 2009. godini), čime je prekinut opadajući trend prisutan od 2005. Od ovog broja 892 slučaja samoubistva zabeležena su u centralnoj Srbiji, 484 u Vojvodini, dok je u Beogradu zabeleženo 245 samoubistava. Najrizičnija je bila populacija starija od 55 godina. Po broju samoubistava Republika Srbija se nalazi na 13. mestu u svetu, sa 20 slučajeva na 100.000 stanovnika, dok je u Vojvodini situacija još alarmantnija (22 slučaja na 100.000 stanovnika).

4. OBRAZOVANJE

4.1. Nivo obrazovanja

Procenat stanovništva sa VSS

U 2010. godini, posle pozitivnih kretanja u 2009. u odnosu na 2008, zabeležen je pad učešća stanovništva sa VSS – visokom stručnom spremom (u odnosu na ukupno i stanovništvo starije od 15 godina), pri čemu je učešće stanovništva sa visokom stručnom spremom u odnosu na ukupno stanovništvo ispod nivoa iz 2008. godine.

Tabela 4.1. Procenat stanovništva sa VSS

Pokazatelj

Vrednost, %

2008.

2009.

2010.

VSS/ukupno stanovništvo

11,0

11,9

9,6

VSS/stanovništvo 15+

13,1

14,1

13,9

Izvor: RZR, 2011.

Ovakva negativna kretanja posebno su zabrinjavajuća i predstavljaju odraz trenutne razvojne situacije privrede i društva. Značajno smanjenje procenta stanovništva sa visokom stručnom spremom dodatno smanjuje ionako nizak nivo obrazovne strukture stanovništva i kapacitet društva za tranziciju u društvo zasnovano na znanju i usmereno prema održivom razvoju. Posebno je zabrinjavajuće što negativna kretanja nisu promenila smer ni osnivanjem velikog broja privatnih fakulteta i strukovnih škola, koji su kroz širi izbor školovanja značajno povećali mogućnost za sticanje VSS.

4.2. Pismenost

Stopa pismenosti odraslih

Podaci o pismenosti odraslog stanovništva ne mogu se relevantno komentarisati, jer su poslednji podaci dostupni iz zvaničnog popisa stanovništva od 2002. godine, što se može oceniti kao zastarelo i ne sasvim pouzdano. Novijih i detaljnih, a dostupnih podataka za ovaj pokazatelj nema.

Prema popisu iz 2002. u Republici Srbiji je bilo 232.925 nepismenih stanovnika starijih od 10 godina, odnosno 3,45%. Posmatrano prema polu, učešće muškaraca daleko je manje i iznosi 1,08%, dok je kod žena nepismeno 5,66%. Prema prosečnoj starosti nepismenih osoba uočava se da se radi o starijim osobama, jer je taj pokazatelj kod muškaraca 57,22, a kod žena 69,72 godine. Ovo pokazuje da je kod ženskog stanovništva nepismenost povezana uglavnom sa ranijim generacijama, dok se mlađe ženske osobe sve više opredeljuju za redovno školovanje i samim tim opismenjavanje. Posmatrano po delovima Republike Srbije, nepismenost je daleko viša u centralnoj Srbiji (3,83%, sa ekstremom od 6,88% nepismenog ženskog stanovništva), dok je u Vojvodini nepismeno 2,41% stanovništva starijeg od 10 godina.

4.3. Nivo obrazovanosti stanovništva

Stopa upisa u osnovne i srednje škole

Prema statističkim podacima u Republici Srbiji školske 2008/09. godine predškolski i sistem osnovnog obrazovanja obuhvata oko 780.000 učenika, srednje obrazovanje 283.000 i više i visoko 235.000 stanovnika. Stopa upisa u osnovne škole povećana je u odnosu na prošlu 2007/08. godinu i iznosi 98,53%. Stopa upisa učenika u srednje škole je takođe povećana i iznosi 83,20%. Tendencija povećanja upisa na više škole i fakultete do 2007. nije nastavljena u školskoj 2008. i 2009. godini, odnosno manje je za 0,7% u 2009. u odnosu na prethodnu godinu.

Obrazovna struktura ukupnog stanovništva starosti od 15 i više godina prema anketi iz 2010. izgleda ovako: 3,2% bez škole, 34,5% niži nivo, 48,4% srednje obrazovanje. Učešće stanovništva sa srednjim obrazovanjem, izraženo kao procentualno učešće stanovništva sa završenom srednjom školom u ukupnom stanovništvu starosti od 15 i više godina dakle predstavlja gotovo polovinu ukupnog broja.

U Srbiji je učešće stanovništva sa završenom srednjom školom od 48,4% iznad nivoa Evropske unije, dok je u odnosu na pojedine zemlje okruženja nisko. U 27 zemalja Evropske unije, prosečno učešće stanovništva sa srednjim obrazovanjem je 44,6%.

5. POPULACIJA

U prethodnoj godini nisu zabeležene bitne promene u demografskim kretanjima u Republici Srbiji. Kako bi se popravila loša demografska slika, neophodno je izvršiti korenite promene u odnosu prema rađanju, zdravstvu, ali pre svega promene u ekonomiji i osećanju opšte sigurnosti i životne perspektive za najšire slojeve stanovništva. U zdravstvu bi naglasak trebalo staviti na preventivu, a u ekonomiji na porast zaposlenosti, ali ne treba zanemariti ni pravovremeno sprovođenje već usvojenih podsticajnih mera pronatalitetne populacione politike, kao i njihovo stalno inoviranje.

5.1. Stanovništvo

Stopa rasta ukupne populacije

Demografska kretanja u Republici Srbiji već dugi niz godina pokazuju tendenciju depopulacije, uz izraženi proces starenja stanovništva i sve veći negativni prirodni priraštaj. Procenjeni broj stanovnika u Republici Srbiji na početku 2010. godine iznosio je 7.306.677 (RZS), što je za 0,38% manje nego 2009. Smanjenje stanovništva uglavnom je povezano sa negativnim prirodnim priraštajem. Stopa prirodnog priraštaja na hiljadu stanovnika iznosila je -4,6 ‰. Ovo je niža vrednost stope od najnižih registrovanih u zemljama EU. Iste godine, stopa prirodnog priraštaja za EU iznosila je 1 ‰.

Prirodni priraštaj je negativan i u centralnoj Srbiji i Autonomnoj Pokrajini Vojvodini: u centralnoj Srbiji iznosio je -24.000 (-4,4 ‰), a u AP Vojvodini vrednost pokazatelja bila je -9.700 (-5,0 ‰). Prave razmere negativnog priraštaja stanovništva mogu se sagledati na nivou opština. U 2009. godini, negativni ili nulti prirodni priraštaj zabeležen je u čak 157 od ukupno 165 gradova i opština.

Stopa ukupnog fertiliteta

Stopa ukupnog fertiliteta povećana je u Republici Srbiji u 2009. u odnosu na 2008. godinu sa 1,41 na 1,44 deteta po ženi u fertilnom dobu (Republički zavod za statistiku, 2010). Broj živorođene dece neznatno je povećan, sa 69.083 u 2008. na 70.299 u 2009. godini, dok je stopa nataliteta veća za 0,2 na 1000 stanovnika. Trend smanjenja stope fertiliteta, zabeležen u periodu od 2003. do 2007. godine, zaustavljen je, ali je fertilitet još za približno trećinu ispod nivoa potrebnog za prostu reprodukciju stanovništva.4 Iako minimalan, porast fertiliteta u skladu je sa evropskim, ali i sa kretanjima u regionu. U većini balkanskih zemalja fertilitet je viši nego u Republici Srbiji; u Albaniji i Rumuniji je nešto niži; dok je najniži u Bosni i Hercegovini (1,2 deteta po ženi).

Sa druge strane, mortalitet je u porastu i to prvi put posle 2005. godine. Broj umrlih bio je veći za 1,25% u odnosu na 2008. godinu. Zabrinjavajuća je i činjenica da je u 2009. po prvi put nakon 2001. zabeleženo povećanje broja umrle odojčadi (sa 460 na 492).

Regionalno posmatrano, najveći broj opština u Republici Srbiji (118), nezavisno od veličine i socio-ekonomskog razvoja, beleži stopu ukupnog fertiliteta ispod 1,50. Najniže stope ukupnog fertiliteta imaju opštine Gadžin Han (0,70), Lapovo (0,89), Žagubica (0,88) i Malo Crniće (0,91), nasuprot opštinama Tutin (2,21) i Novi Pazar (2,09), koje ostvaruju stope ukupnog fertiliteta iznad nivoa proste zamene generacija.

Odnos zavisnosti starog stanovništva

U 2009. godini u Republici Srbiji je na 100 stanovnika radno sposobnog uzrasta bilo 25,2 stanovnika iznad 65 godina starosti, što je i dalje za 0,8% više u odnosu na 2001. godinu, čime je i pored neznatnog pada koeficijenta starosne zavisnosti poslednjih godina, još jednom potvrđen rastući trend starenja stanovništva u posmatranom periodu. Učešće dece uzrasta 0–14 godina u ukupnoj populaciji konstantno opada (u poslednjoj deceniji sa 16% na 15%). Takođe, radno sposobni kontingent (15–64), kao demografski okvir iz kojeg se formira aktivno stanovništvo, u Republici Srbiji beleži konstantan pad.

Koeficijent zavisnosti starih u Republici Srbiji u 2009. godini (25,2), prvi put je nešto ispod proseka EU. U 2009. prosečni koeficijent starosne zavisnosti u EU-27 bio je 25,6 ili 0,4% viši nego u Republici Srbiji.

Indeks starenja (odnos starog i mladog stanovništva) u Republici Srbiji u 2009. godini iznosio je 108,8, što ukazuje na nastavak njegovog rasta i na činjenicu da srpsko društvo i dalje ubrzano i alarmantno stari. Uobičajeno je da se društva koja imaju indeks starenja viši od 40 smatraju društvima sa starom populacijom.

Pokazatelji unutrašnjih migracija stanovništva

Iako ne postoje podaci zvanične statistike o unutrašnjim migracijama, procene pokazuju da od 2000. godine, u Republici Srbiji oko 150.000 ljudi, ili u proseku 2,7% stanovništva radnog doba (od 15 do 64 godina starosti), svake godine napušta svoje prethodno prebivalište. Ove migracije povezane su u najvećoj meri sa procesom urbanizacije (stepen urbanizacije u 2009. godini dostigao je 56%) i iseljavanjem iz najnerazvijenijih opština.

Ukupni migracioni saldo (razlika između broja doseljenih i odseljenih stanovnika) u Republici Srbiji prema procenama RZS i dalje je u 2009. godini bio pozitivan (5.433, RZS). No, ova procena nije realna jer zvanični podaci ne uključuju najveći broj emigranata iz Republike Srbije koji sa svojim porodicama odlaze u inostranstvo i ne prijavljuju svoj odlazak. Dubinska istraživanja nereprezentativnog tipa pokazuju da se iseljavanje iz Republike Srbije nastavlja i da u velikoj meri odlaze mladi i obrazovani ljudi (Prvi nacionalni izveštaj o socijalnom uključivanju i smanjenju siromaštva u Republici Srbiji, 2011).

Istraživanja sprovedena tokom 2009. pokazala su da je stvarni migracioni potencijal5 u Republici Srbiji na nivou od 0,5%, dok verovatni migracioni potencijal6 iznosi 6%, odnosno više od 380.000 stanovnika. Potencijalni migrant je mlada osoba najverovatnije 15–24 godine, ali i do 39 godina, oba pola. Sa stepenom obrazovanja raste i stepen želje za iseljenjem iz zemlje – 24% visokoobrazovanih i 33% od ispitanih magistranata i doktoranata razmišlja o iseljenju iz Republike Srbije. Najverovatnije je učenik, student, nezaposlen ili radi izvan neposredne proizvodnje. Nije još osnovao porodicu, premda ne živi sam. Razlozi koji se navode kao presudni za iseljavanje su loša ekonomska situacija i neuređen društveni sistem (Pavlov, T., Migracioni potencijal Srbije. Beograd: Grupa 484, 2009).

–––––––––

4 Stopa od 2,1 obezbeđuje prosto obnavljanje stanovništva, stopa viša od 2,1 donosi populacioni rast, dok stopa niža od 2,1 rezultira smanjenjem stanovništva.

5.2. Turizam

Turistički promet u glavnim turističkim regijama i destinacijama

Prema Republičkom zavodu za statistiku, tokom 2010. godine u Republici Srbiji evidentirano je 2.000.597 turista, odnosno 6.413.515 noćenja. Najposećeniji gradovi su Beograd, Novi Sad i Niš, a najposećenije turističke destinacije: Vrnjačka Banja, Sokobanja, Zlatibor, Kopaonik, Tara, Divčibare, itd. Među gradovima, 2010. godine Beograd je imao najviše turista – 589.456 (1.129.837 noćenja), a zatim Novi Sad – 92.620 (168.347 noćenja). Od banjskih mesta najpopularnija su Vrnjačka Banja sa ukupno 146.246 turista (559.549 noćenja) i Sokobanja sa 48.837 turista (295.098 noćenja). Od planinskih mesta najviše turista i noćenja bilo je na Zlatiboru – 104.824 turista (404.224 noćenja), na Kopaoniku – 57.990 turista (233.912 noćenja), na Tari – 51.007 turista (160.760 noćenja) i Divčibarama – 28.935 turista (117.215 noćenja) – (Republički zavod za statistiku, Turistički promet u Republici Srbiji, decembar 2010).

6. EKONOMSKI RAZVOJ

6.1. Makroekonomske performanse

BDP po stanovniku

BDP (bruto domaći proizvod) je u 2010. godini ostvario rast od 1,8%. Usporeni rast BDP-a posledica je još prisutnih efekata svetke ekonomske krize (u 2009. godini BDP je imao pad od 3,5%, što je bilo prvo negativno kretanje BDP-a u poslednjoj deceniji) i nezavršenog procesa strukturnih reformi koji bi trebalo da uspostavi zdrave osnove za ubrzani i održivi privredni rast i razvoj.

Tabela 6.1. BDP po stanovniku

Razvojni indikator

Jedinica

2001.

2002.

2003.

2004.

2005.

2006.

2007.

2008.

2009.

2010.

BDP po stanovniku

EUR

1.723

2.162

2.338

2.556

2.736

3.174

4.002

4.500

3.945

3.901

BDP po stanovniku (PPS)

EU27=100

21,1

25,4

25,8

28,9

31,4

32,7

33,5

34,6

37,0

-

BDP po stanovniku (PPP)

USD

-

5.463

6.293

7.547

8.477

9.135

10.694

12.893

11.298

11.301

Rast BDP

Realni rast

5,6

3,9

2,4

8,3

5,6

5,2

6,9

5,5

-3,5

1,8

Izvor: RZR, 2011.

Procenat učešća investicija u BDP-u

U 2010. godini došlo je do ponovnog rasta obima preduzetih investicija, ali je učešće investicija u raspodeli BDP-a u 2010. godini (21,1%) još ispod nivoa iz pretkriznog perioda (2008. godine – 23,8%). Situacija je prilično nepovoljnija kod stranih direktnih investicija (SDI) čije se učešće u BDP-u konstantno smanjuje i u 2010. godini (4,1%) nalazi se na nivou iz 2004. značajno niže od najvišeg nivoa ostvarenog 2006. godine (14,1%).

Tabela 6.2. Procenat učešća investicija u BDP-u

Razvojni indikatori

Jedinica

2001.

2002.

2003.

2004.

2005.

2006.

2007.

2008.

2009.

2010.

Bruto investicije

% BDP

10,7

12,4

16,7

19,2

19

21

23,3

23,8

18,8

21,7

SDI

% BDP

1,4

3,1

6,9

4,1

6,1

14,1

6,2

5,3

5,1

2,9

Izvor: RZR, 2011.

Unutrašnji i spoljni dug

Nepovoljna kretanja na planu proizvodnje i zaposlenosti odrazila su se i na tekuću likvidnost u domaćoj ekonomiji. Naime, veliki deficiti nastali usled nedovoljnog punjenja budžeta i nedostatka svežeg kapitala za finansiranje proizvodnje, nadomeštani su povećanim spoljnim zaduživanjem i porastom deficita javne potrošnje, što se uočava iz sledeće tabele:

Tabela 6.3. Unutrašnji i spoljni dug

Razvojni indikator

Jedinica

2001.

2002.

2003.

2004.

2005.

2006.

2007.

2008.

2009.

2010.

Tekući plat. deficit

% BDP

-2,5

-8,2

-7,2

-11,9

-8,8

-10,1

-16,2

-16,6

-7,2

-7,3

Spoljni dug

% BDP

85,5

58,7

55,9

49,8

60,1

60,9

60,2

64,6

77,9

82,5

Izvor: NBS, 2011.

Kretanje indeksa cena na malo

Negativna kretanja uočavaju se kod svih razvojnih indikatora. Učešće spoljnog duga u BDP-u povećano je sa 77,9% u 2009. na 82,5% u 2010. Učešće budžetskog deficita u BDP-u je povećano u 2010. godini, mada sporijim tempom nego što je to bio slučaj 2009. u odnosu na 2008. godinu, tako da je u 2010. na najvećem nivou u poslednjih deset godina. Tekući platni deficit u 2010. godini (izražen u % BDP-a) je ostao na istom nivou iz 2009. godine, ali je još uvek značajno ispod pred-kriznog perioda – 2008. godine je iznosio 21,6% BDP-a.

U 2010. godini pojačan je pritisak i na cenovnu stabilnost što se može uočiti iz zabeležene dvocifrene stope inflacije od 10,3% (stopa inflacije u 2009. godini iznosila je 6,6%).

Tabela 6.4. Stopa inflacije

Razvojni indikator

Jedinica

2001.

2002.

2003.

2004.

2005.

2006.

2007.

2008.

2009.

2010.

Inflacija (dec/dec)

Stopa rasta

40,7

14,8

7,8

13,7

17,7

6,6

11,1

8,6

6,6

10,3

Izvor: RZR, 2011.

–––––––––

5 Procenat stanovnika koji razmišljaju o iseljavanju iz Srbije i koji su zatražili boravišnu dozvolu u nekoj drugoj zemlji.

6 Procenat građana koji intenzivno razmišljaju o iseljavanju iz Srbije.

6.2. Zaposlenost

Stopa zaposlenosti

Nastavljena su negativna kretanja u oblasti zapošljavanja što ukazuje na dubinu i snagu ekonomske krize. Stopa zaposlenosti smanjena je sa 40,8% koliko je iznosila u oktobru 2009. godine na 37,7% u oktobru 2010. godine. To je, kao što se iz sledeće tabele može videti, druga godina u kojoj se uzastopno smanjuje stopa zaposlenosti, a što se pre svega može razumeti kao reakcija uglavnom privatnih poslodavaca na smanjenje obima poslovnih aktivnosti usled delovanja krize i kao pokušaj smanjenja troškova poslovanja.

Tabela 6.5. Osnovni pokazatelji o stanju na tržištu u Republici Srbiji

Stope

Oktobar 2008. (%)

April 2009. (%)

Oktobar 2009. (%)

April 2010. (%)

Oktobar 2010. (%)

Stopa nezaposlenosti za 15-64

14,7

16,4

17,4

20,1

20,0

Stopa zaposlenosti za 15-64

53,3

50,8

50,0

47,2

47,1

Stopa nezaposlenosti žena 15-64

17,3

18,1

19,1

20,9

21,2

Stopa nezaposlenosti mladih uzrasta 15-24

37,4

40,7

42,5

46,4

46,1

Izvor: Anketa o radnoj snazi, Republički zavod za statistiku

Stopa nezaposlenosti

Nezaposlenost je u oktobru 2010. godine u odnosu na oktobar 2009. godine porasla za 2,6 procentnih poena i značajno je viša od proseka evropskih zemalja. Kako su mogućnosti naših poslodavaca da utiču na povećanje obima poslovanja veoma skromne, kao prva krizna mera primenjuje se otpuštanje svih viškova zaposlenih, odnosno onih radnika čije izostajanje neće uticati na mogućnosti izvršavanja radnih zadataka. Ovo je strategija „snižavanja troškova”, što se može oceniti kao defanzivna mera, a ne širenja i povećavanja poslovanja, što bi bile „ofanzivne mere” za prevazilaženje krize.

Stopa nezaposlenosti žena

Stopa nezaposlenosti žena prati trendove porasta opšte stope nezaposlenosti. Naime, u oktobru 2010. godine ona je iznosila 20,4% što je povećanje za 2 procentna poena u odnosu na oktobar 2009. godine. Međutim, neka istraživanja pokazuju da je zapošljavanje žena sa visokom školskom spremom u Republici Srbiji postalo bolje, ne samo kvantitativno, već i kvalitativno u smislu dobijanja sve boljih, plaćenijih i odgovornijih radnih mesta

Stopa nezaposlenosti lica od 15 godina do 24 godine

Posebno je zabrinjavajuća situacija u kategoriji osoba mlađih od 25 godina, u kojoj je stopa nezaposlenosti u oktobru 2010. godine iznosila 46,1%, što je povećanje za 3,6 procentna poena u odnosu na oktobar 2009. godine. Ovo je procentualno najveće povećanje neke od posmatranih kategorija stanovništva. Ovaj podatak donekle ublažava činjenica da mladi sa visokom stručnom spremom lakše pronalaze zaposlenje.

Nezaposlenost po regionima

Situacija u pogledu nezaposlenosti po regionima potvrđuje stavove da je razvoj u Republici Srbiji neravnomeran. I pored velikog priliva stanovništva, Beograd se razvija mnogo brže od ostalih delova zemlje.

Tabela 6.6. Stanje na tržištu rada po regionima, u oktobru 2010. godine

Region

Stope nezaposlenosti

stanovništava radnog

uzrasta 15-64 (%)

Stope zaposlenosti

stanovništava radnog uzrasta 15-64 (%)

Beogradski region

16,0

50,7

Vojvodina

20,4

44,0

Šumadija i zapadna Srbija

21,0

48,4

Južna i istočna Srbija

22,1

45,8

Kosovo i Metohija

...

...

Izvor: Anketa o radnoj snazi – oktobar 2010, Republički zavod za statistiku

Na velike probleme u ovoj oblasti ukazuje i činjenica da Republika Srbija ima najvišu stopu dugoročne nezaposlenosti stanovništva (13,8% u oktobru 2010. godine) u poređenju sa zemljama EU (prosek je 3,8%) i zemljama u okruženju. Pritom, Republika Srbija ima nižu stopu nezaposlenosti stanovništva sa osnovnim obrazovanjem (3,2%) u odnosu na prosek EU (15,6%) i zemlje EU iz okruženja - Rumunije (6,9%), Slovenije (12,3%) i Hrvatske (12,8%). Međutim, visoka je stopa nezaposlenosti sa srednjim obrazovanjem (13,8%) u poređenju sa zemljama EU (prosek je 8,6%) i zemljama u okruženju. Pozitivno je da Republika Srbija ima najnižu stopu nezaposlenosti lica sa visokim obrazovanjem od 2,6%, u odnosu na druge zemlje. U 27 zemalja Evropske unije, prosečna stopa nezaposlenosti lica sa visokim obrazovanjem je 5,6%, dok je u Slovačkoj 6,6%, a u Hrvatskoj čak 8,8%.

6.3. Informacione i komunikacione tehnologije

Broj aktivnih korisnika interneta na 100 stanovnika

U 2010. godini u Republici Srbiji je preko 2,4 miliona lica koristilo internet (55,9% od ukupnog stanovništva). Pristup internetu ima 39,0% domaćinstava i 96,8% preduzeća. U odnosu na 2009. godinu ukupan broj internet korisnika, broj domaćinstava i preduzeća koja poseduju internet priključak povećan je za 2,3%.

U korišćenju interneta Republika Srbija značajno zaostaje za prosekom i za većinom članica EU. U Republici Srbiji je u 2010. godini samo 44% pojedinaca koristilo internet (prosek EU-27 je 71%). Slično je i kod korišćenja interneta u domaćinstvima (39%), dok je prosek EU – 70%.

Iako je povećan je ukupan broj internet korisnika (za 2,3 procentna poena) i nastavljen konstantan rast osnovnih performansi u 2010. godini, i to: 1) povećano je učešće kvalitetnijeg širokopojasnog – broadband pristupa internetu – od ukupnog broja domaćinstava 27,6% ima širokopojasnu internet konekciju (za 4,7 procentnih poena više nego u 2009); 2) smanjeno je učešće modemskog pristupa – kod domaćinstava za 12 i preduzeća za dva procentna poena; i 3) najveći napredak je ostvaren kod DSL – Digital Subscriber Line / digitalne pretplatničke linije (ADSL – Asumetris Digital Subscriber Line / asimetrične digitalne pretplatničke linije) pristupa internetu (rast od 9 procentnih poena kod domaćinstava i preduzeća) – Republika Srbija još zaostaje u načinu pristupa internetu u odnosu na članice EU (osim Rumunije).

U 2010. godini došlo je i do promena u strukturi internet korisnika: udeo studenata koji koriste internet povećan je na 95,1% (rast u odnosu na 2009. godinu za 0,3 procentna poena), nezaposlenih (na 32,8% – rast od 9,6 procentna poena) i ostalih (na 25,8% – rast od 2,3 procentna poena), a smanjen je jedino udeo zaposlenih (na 58,2% – pad od 5,1 procentnih poena). Povećana je upotreba elektronskog servisa javne uprave od strane preduzeća koja imaju internet (za 1,5 procentnih poena u odnosu na 2009. godinu), ali je usporen rast broja preduzeća koja imaju veb-stranicu i koja u svom radu koriste usluge elektronskog poslovanja (rast u odnosu na 2009. godinu od 0,5 i 0,9 procentnih poena).

Broj pretplatnika mobilnih telefona na 100 stanovnika

Broj pretplatnika mobilne telefonije nije značajnije promenjen u odnosu na 2009. godinu, odnosno Republika Srbija ima oko osam miliona pretplatnika, kao što je navedeno i u prošlogodišnjem izveštaju. Kao izvor ovih podataka uzimaju se navodi objavljivani u medijima, bazirani na izveštajima samih kompanija koje se bave mobilnom telefonijom.

6.4. Istraživanje i razvoj

Troškovi za istraživanje i razvoj kao procenat BDP-a

Za istraživanje i razvoj u 2009. ukupno je izdvojeno 0,48% BDP-a, što je daleko ispod proseka većine zemalja EU. Osim nedovoljnog ukupnog izdvajanja nepovoljna je i struktura sredstava, jer su 0,38% budžetska, a samo 0,10% sredstva iz privatnih izvora. Nepovoljno je i kretanje u odnosu na 2008. godinu, jer su izdvajanja iz budžeta porasla za 2,1 procentni poen, dok su sredstva iz privatnih izvora smanjena za 9,6 procentnih poena (što je očigledna posledica delovanja krize).

Sadašnji tempo i struktura izdvajanja za istraživanje i razvoj udaljava Republiku Srbiju od postavljenih ciljeva u razvojnoj strategiji „Evropa 2020”, u kojoj se predviđa da bi ulaganje u istraživanje i razvoj trebalo da iznosi 3% BDP-a pri čemu bi 2/3 sredstava trebalo da dođe iz privatnih izvora.

Tabela 6.6. Učešće troškova istraživanja i razvoja, % BDP-a

2005.

2006.

2007.

2008.

2009.

Ukupno

Izvor

Javni

Privatni

EU – 27

1,82

1,85

1,85

1,90

2,00

0,75

1,25

Bugarska

0,49

0,48

0,48

0,49

1,86

Češka Republika

1,41

1,55

1,54

1,47

1,53

0,61

0,92

Mađarska

0,94

1,00

0,97

1,00

0,47

0,47

0,66

Poljska

0,57

0,56

0,57

0,61

0,59

0,41

0,18

Rumunija

0,41

0,45

0,52

0,59

0,48

0,29

0,19

Slovenija

1,44

1,56

1,45

1,66

1,86

0,66

1,20

Slovačka

0,51

0,49

0,46

0,47

0,48

0,28

0,20

Hrvatska

0,87

0,76

0,81

0,90

0,84

0,50

0,34

Makedonija

0,24

0,21

-

-

0,18

0,14

0,04

Republika Srbija

0,43

0,48

0,50

0,50

0,48

0,38

0,10

Izvor: Eurostat, RZS, za 2009. godinu Innovation Union Scoreboard 2010.

Nizak nivo i nepovoljna struktura sredstava namenjenih istraživanju i razvoju jedan su od faktora niske inovativnosti privrede Republike Srbije, koja se prema performansama inovativnosti nalazi u grupi najskromnijih inovatora (sa Letonijom, Turskom, Bugarskom, Litvanijom, Makedonijom i Rumunijom), dok se Hrvatska nalazi u grupi umerenih inovatora, a Slovenija u grupi inovativnih sledbenika i ide ka grupi inovativnih lidera.

Međutim, s obzirom na dešavanja s kraja 2010. godine i obezbeđena značajna dodatna kreditna sredstava iz inostranstva za finansiranje naučno-istraživačkog sektora, kao i otpočinjanje izgradnje centra za razvoj nauke u Beogradu, opravdano se može očekivati značajni pozitivni pomak u ovoj oblasti tokom 2011. i narednih godina.

7. GLOBALNO EKONOMSKO PARTNERSTVO

7.1. Trgovina

Trgovinski deficit

Spoljnotrgovinski deficit Republike Srbije u 2010. godine od 5,2 milijardi evra (EUR) manji je za 5,3% u odnosu na prethodnu godinu, zbog bržeg rasta izvoza (24,0%) koji je dostigao nivo kakav je imao pre izbijanja svetske ekonomske krize. Uvoz u Republiku Srbiju povećan je za 9,7% u odnosu na 2009. godinu, ali je i dalje ispod vrednosti iz 2008. (za 23,4%). Pored globalne ekonomske krize koja je dovela do pada privredne aktivnosti u svetu, na pad srpskog izvoza u 2009. uticalo je i veliko sniženje cena primarnih proizvoda na svetskom tržištu (učešće sirovina i proizvoda sa niskom dodatnom vrednošću u izvozu Republike Srbije iznosi preko 55%), dok je pad industrijske proizvodnje i domaće potrošnje osnovni razlog smanjenja uvoza. Ipak, u ovoj je godini prvi put od početka tranzicionog perioda pokrivenost uvoza izvozom značajno iznad 50% što se može oceniti kao veoma povoljno. Usled bržeg rasta izvoza u odnosu na uvoz u 2010. godini je pokrivenost uvoza izvozom povećana i iznosi 58,6%. Suficit u robnoj razmeni Republika Srbija ostvaruje jedino sa Crnom Gorom, Bosnom i Hercegovinom i Makedonijom, dok najveći deficit beleži sa Rusijom (1,2 milijarde EUR zbog velike zavisnosti od uvoza energenata, pre svega prirodnog gasa) i Nemačkom (0,6 milijardi EUR, ali je smanjen za četvrtinu u odnosu na prethodnu godinu).

Sledeće dve tabele daju prikaz pokrivenosti uvoza izvozom (u %) i spoljnotrgovinski bilans Republike Srbije (u milionima evra).

Tabela 7.1. Pokrivenost uvoza izvozom Republike Srbije

(u %)

2001.

2002.

2003.

2004.

2005.

2006.

2007.

2008.

2009.

2010.

Ukupno

39,8

37,0

37,1

35,6

46,1

48,8

46,1

45,1

51,8

58,6

Tabela 7.2. Spoljnotrgovinski bilans Republike Srbije

(u milionima evra)

2005.

2006.

2007.

2008.

2009.

2010.

Republika Srbija

-4.620

-5.361

-7.075

-8.066

-5.195

-4.768

7.2. Eksterno finansiranje

ODA kao procenat BDP-a

Prema raspoloživim podacima, učešće ODA (Official Development Assistance – zvanična razvojna pomoć) kao procenat u odnosu na BDP u 2007. godini iznosilo je 2,18% (838,89 miliona američkih dolara – USD), a u 2008. godini 2,05% (973,11 miliona USD). Učešće ODA u 2009. iznosilo je 608,48 miliona USD, odnosno 1,44% BDP-a, po čemu se može zaključiti da je došlo do značajnijeg smanjenja u pogledu eksternog finansiranja u 2009. u odnosu na 2008. godinu.

Tabela 7.3. Učešće ODA kao procenat BDP-a

2007.

2008.

2009.

ODA neto u tekućim USD

838.890.000

973.110.000

608.480.000

ODA neto u stalnim USD iz 2008.

897.500.000

973.170.000

627.460.000

ODA po stanovniku

113,65

132,39

83,13

ODA neto kao % javne potrošnje

5,65

5,20

3,76

ODA neto kao % BDP-a

2,18

2,05

1,44

Izvor: Statistika Svetske banke, 2011.

8. POTROŠNJA I PROIZVODNJA

8.1. Uspostavljanje ravnoteže tekuće proizvodnje i potrošnje

Odnos tekuće proizvodnje i potrošnje

Podaci za izračunavanje ovog indikatora nisu na raspolaganju.

8.2. Korišćenje energije

Potrošnja finalne energije po glavi stanovnika

Prema energetskom bilansu iz 2011. godine, koji je objavilo Ministarstvo infrastrukture i energetike, proizvodnja primarne energije je u konstantnom blagom porastu. Planirana proizvodnja primarne energije u 2011. godini iznosi 9,838 Mtoe. Prema procenama, proizvodnja u 2010. godini je iznosila 9,744 Mtoe, što je za 3% više nego 2008. godine. Planirani neto uvoz primarne energije u 2011. godini je u količini od 5,536 Mtoe, što je za 4% više od procenjenog neto uvoza u 2010. godini koji iznosi 5,309 Mtoe.

Ukupna količine primarne energije potrebne za potrošnju u 2011. godini iznosi 15,092 Mtoe što je za 1% više od procenjene ukupne količine primarne energije za potrošnju u 2010. godini koja iznosi 14,966 Mtoe. Potrebna količina primarne energije obezbediće se 63% iz domaće proizvodnje i 37% iz neto uvoza. Ovako isplanirane količine primarne energije imaju trend povećanja uvozne zavisnosti za 3% u odnosu na procenjenu uvoznu zavisnost u 2010. godini.

Potrošnja finalne energije u 2011. godini planirana je u količini od 8,139 Mtoe, što je na gotovo istom nivou kao i u 2010. godini koja iznosi 8,142 Mtoe. U strukturi potrošnje finalne energije saobraćaj učestvuju sa 30%, industrija sa 29%, dok ostali sektori zajedno (domaćinstva, poljoprivreda i javne i komercijalne delatnosti) učestvuju sa 41% .

Porast potrošnje u 2011. godini planiran je u sektoru saobraćaja i to za 4% u odnosu na potrošnju iz 2010. godine, dok u sektoru industrija potrošnja pada za 3% , a u ostalim sektorima planiran je pad potrošnje od 4%.

U strukturi potrošnje finalne energije po energentima u 2011. godini tečna goriva učestvuju sa 33%, električna energija sa 30%, čvrsta goriva sa 11%, gasovita goriva sa 13% i toplotna energija sa 10% i geotermalna, solarna energija i ogrevno drvo zajedno sa 3%. Planirana potrošnja čvrstih, tečnih goriva i električne energije je za 1% veća od potrošnje u 2010. godini, potrošnja toplotne energije je za 2% veća od potrošnje u 2010. godini dok će potrošnja gasovitih goriva biti smanjena za 7% u odnosu na 2010. godinu.

Energetska intenzivnost (utrošena energija po jedinici BDP-a mereno u kupovnom paritetu)

Potrošnja energije u Republici Srbiji veoma je neracionalna. Uz izuzetno nisku energetsku efikasnost u svim sektorima potrošnje energije (industriji, saobraćaju, poljoprivredi, javnim i komunalnim delatnostima i u domaćinstvima), karakterističan je i veliki udeo korišćenja električne energije za grejanje. Energetska efikasnost u Republici Srbiji jedna je od najnižih u Evropi.

U svim sektorima potrošnje finalne energije: industriji, zgradarstvu i saobraćaju, uočava se zaostatak u pogledu energetske efikasnosti, kako u odnosu na razvijene evropske zemlje, tako i u odnosu na zemlje u okruženju. Poređenjem energetskih intenziteta u industriji i saobraćaju, uočava se da je energetski intenzitet saobraćaja višestruko veći od energetskog intenziteta industrije, po čemu se može zaključiti da bi racionalizaciju potrošnje energije prvenstveno trebalo tražiti u sektoru saobraćaja (Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010).

Prema Međunarodnoj agenciji za energiju, potrošnja primarne energije (PPE) po stanovniku u Republici Srbiji iznosila je 2,18 toe 2008. godine, što je nešto više od svetskog proseka od 1,83 toe po stanovniku. Zaostajanje je evidentno u poređenju sa zemljama koje su prošle tranziciju (Mađarska - 2,64 toe po stanovniku; Bugarska - 2,59 toe po stanovniku).

Prema podacima Svetske banke za 2010. godinu, prosečna potrošnja električne energije u Republici Srbiji po stanovniku iznosila je 4.155 KWh, što je znatno više nego 2003. godine (3.341 KWh). U poređenju sa ostalim državama u regionu, takođe se može uočiti neopravdano visok nivo. Prema istom izvoru prosečna potrošnja električne energije po stanovniku iznosi: u svetu 2.846 KWh, u EU-15 6.963 KWh, u Mađarskoj 3.977 KWh, u Rumuniji 2.452 KWh i u Hrvatskoj 3.739 KWh.

Što se tiče energetskog intenziteta izraženog kao toe/1000$2000 BDP, ne postoje zvanični podaci, već se na bazi grubih procena može reći da je energetski intenzitet u Republici Srbiji od dva do tri puta viši nego u zemljama EU-15, što je posledica pada industrijskih aktivnosti tokom devedesetih godina prošlog veka, sporog oporavka industrije, niskih cena električne energije i neusaglašenosti cena energije i energenata koje ne stimulišu racionalnu upotrebu energije. Podaci o energetskom intenzitetu koje za Republiku Srbiju objavljuje Međunarodna agencija za energetiku odnose se na ukupnu utrošenu primarnu energiju po jedinici ostvarenog BDP-a i za 2008. godinu ovaj indikator je prema Međunarodnoj agenciji za energiju iznosio 1,16 toe/1000$2000, odnosno 0,31 toe/1000$2000 u kupovnom paritetu, dok je 2007. godine iznosio 1,20 toe/1000$2000, odnosno 0,33 toe/1000$2000 u kupovnom paritetu.

Udeo obnovljivih izvora energije u ukupnoj potrošnji primarne energije

Udeo energije proizvedene iz obnovljivih izvora 2009. godine u ukupnoj potrošnji primarne energije procenjen je na 8,5%, i to samo ako se računa i primarna proizvedena električna energija iz hidropotencijala velikih hidroelektrana (a ne samo potencijal hidroelektrana do 10 MW). U odnosu na 2008. godinu, kada je iznosio 5,86%, uočen je porast tog udela.

Izvor: Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010.

Slika 8.1. Udeo obnovljivih izvora energije u potrošnji primarne energije.

Cilj Republike Srbije je da do kraja 2012. godine poveća proizvodnju električne energije proizvedene iz obnovljivih izvora na 10.713,1 GWh u toj. godini. Za ostvarenje postavljenog cilja planirano je privlačenje i angažovanje privatnih investicija u iznosu od 200 miliona EUR kojima bi se izgradilo 100 MWe novih kapaciteta koji koriste obnovljive izvore. Time bi se do kraja 2012. proizvodnja „zelene električne energije” u odnosu na 2007. godinu povećala za 7,4%, tj. za 735 miliona kWh. Ovo je količina električne energije kojom je moguće podmiriti godišnje potrebe za energijom 175.000 domaćinstava (sa prosečnom mesečnom potrošnjom od 350 kWh), pri čemu bi se izbeglo emitovanje blizu milion tona CO2. Planirano je da se do 2012. godine izgradi najmanje 45 MWe (električne snage) kapaciteta u malim hidroelektranama, 45 MWe postrojenja koja koriste energiju vetra, pet MWe solarnih elektrana, dva MWe postrojenja na biomasu i pet MWe na biogas.

8.3. Stvaranje otpada i upravljanje njime

Stvaranje otpada

Prema Republičkom zavodu za statistiku, ukupna količina generisanog otpada u Republici Srbiji u 2009. iznosila je 2,37 miliona tona, a količina sakupljenog i odloženog otpada oko 1,58 miliona tona. Dnevno se generiše prosečno 0,98 kg otpada po stanovniku, a godišnje 360 kg po stanovniku. Pošto se u proseku oko 60% otpada organizovano sakuplja, pretežno u urbanim oblastima, oko 40% generisanog komunalnog otpada odlaže se na divljim deponijama, koje predstavljaju rizik po životnu sredinu. U skladu sa Strategijom upravljanja otpadom za period 2010–2019, planira se da sakupljanjem otpada do 2015. godine bude obuhvaćeno 80% stanovništva. U Republici Srbiji gradi se nekoliko regionalnih deponija. Postojeći stepen reciklaže, odnosno iskorišćenja otpada nije dovoljan.

Od ukupno 28.553.539 tona generisanog otpada u industriji, sektor rudarstva stvorio je 21.098.339 tona, prerađivačka industrija 1.252.760 tona i snabdevanje električnom energijom, gasom, parom i klimatizacija 6.201.911 tona. U sva tri sektora industrije, najzastupljeniji je otpad mineralnog porekla i koji u sektoru rudarstva čini 99,98%, u sektoru snabdevanje električnom energijom, gasom, parom i klimatizacija 99,80% a u sektoru prerađivačka industrija 57,25%. Sektor prerađivačka industrija je veoma heterogen po svojoj strukturi i pored dominantnog mineralnog otpada, sadrži 24,6% životinjskog i biljnog otpada, 6,4% nemetalnog otpada, 5,0% metalnog otpada, 3,4% mešanog otpada i 1,2% drugog hemijskog otpada dok ostali otpad čini 3,4%.

U sektoru prerađivačka industrija, nemetalni otpad najzastupljeniji je u preradi drveta i proizvoda od drveta, plute, slame i pruća, osim nameštaja (88,3%), a zatim u proizvodnji papira, proizvoda od papira, štampanju i umnožavanju audio i video-zapisa (53,3%), proizvodnji nameštaja, ostalim prerađivačkim delatnostima, popravci i montaži mašina i opreme (43,5%), proizvodnji tekstila, odevnih predmeta, kože i predmeta od kože (39,6%) i u proizvodnji hemikalija, hemijskih proizvoda, osnovnih farmaceutskih proizvoda i preparata i proizvoda od gume i plastike (28,8%). Otpad životinjskog porekla i organski biorazgradivi otpad je dominantan u proizvodnji prehrambenih proizvoda, pića i duvanskih proizvoda (84,0%). Otpad mineralnog porekla dominira u proizvodnji proizvoda od ostalih nemetalnih minerala (81,9%), kao i u proizvodnji osnovnih metala, metalnih proizvoda, osim mašina i uređaja (93,0%). Metalni otpad je najzastupljeniji u proizvodnji kompjutera, elektronskih i optičkih proizvoda, električne opreme, mašina i opreme na drugom mestu nepomenute, motornih vozila, prikolica i poluprikolica i ostalih saobraćajnih sredstava (37,9%). Hemijski otpad dominira u proizvodnji koksa i derivata nafte (41,7%) (Republički zavod za statistiku, Saopštenje – Industrijski otpad u Republici Srbiji 2009, 2011).

Usvojena je Strategija upravljanja otpadom Republike Srbije za period 2010–2019. („Službeni glasnik RS”, broj 29/10), koja definiše uslove za racionalno i održivo upravljanje otpadom na nivou Republike. Predviđeno je osnivanje 26 regionalnih centara za upravljanje otpadom sa regionalnom deponijom za komunalni otpad, postrojenjem za separaciju reciklabilnog otpada, transfer stanicom i postrojenjem za kompostiranje. Planira se izgradnja jednog nacionalnog postrojenja za fizičko-hemijski tretman opasnog otpada. Ukupne procenjene investicije neophodne za rešavanje problema upravljanja otpadom u Republici Srbiji za period 2010–2019. iznose 958 miliona evra.

Donet je Nacionalni program zaštite životne sredine („Službeni glasnik RS”, broj 12/10) kojim su definisani strateški ciljevi zaštite životne sredine, kao i specifični ciljevi zaštite vazduha, vode i zemljišta i zaštite od uticaja pojedinih sektora na životnu sredinu (industrija, energetika, poljoprivreda, rudarstvo, saobraćaj). Utvrđene su neophodne reforme, koje obuhvataju regulatorne instrumente, ekonomske instrumente, insitucionalni okvir, sistem praćenja, sistem finansiranja u oblasti zaštite životne sredine i potrebnu infrastrukturu u toj oblasti.

Donošenje podzakonskih propisa na osnovu Zakona o upravljanju otpadom („Službeni glasnik RS”, br. 36/09 i 88/10) nastavljeno je i u 2010. godini. Tokom 2010. usvojeno je šest zakona: Zakon o izmenama i dopunama Zakona o zaštiti prirode, Zakon o izmenama i dopunama Zakona o upravljanju otpadom, Zakon o izmenama i dopunama Zakona o zaštiti od buke u životnoj sredini, Zakon o izmenama i dopunama Zakona o biocidnim proizvodima, Zakon o izmenama i dopunama Zakona o hemikalijama i Zakon o izmenama i dopunama Zakona o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu – čime su značajno unapređena rešenja u oblasti zaštite životne sredine.

Stvaranje opasnog otpada

Prema industrijskim delatnostima, u 2009. godini evidentirano je 27.312 t opasnog otpada iz prerađivačke industrije, 668 t opasnog otpada iz sektora snabdevanja električnom energijom, gasom, parom i klimatizacije, kao i preko 9 miliona tona opasnog otpada iz sektora rudarstva, što čini otpad od iskopavanja minerala i tretmana minerala (Republički zavod za statistiku, Saopštenje – Industrijski otpad u Republici Srbiji 2009, 2011).

Od ukupne količine generisanog opasnog industrijskog otpada, najveći procenat odložen je na industrijske deponije: jalovina, flotacijska jalovina, fosfogips, leteći pepeo iz termoelektrana i dr.

Prema podacima koje je prikupila Agencija za zaštitu životne sredine, a koje su dostavili proizvođači otpada u skladu sa pravilnikom, u 2009. godini generisano je 652.792 t opasnog otpada.

U toj godini evidentirano je i 6.744 t i 7.567 l medicinskog otpada, što predstavlja opasan otpad – prema podacima iz 141 zdravstvene ustanove (domovi zdravlja, klinički centri, bolnice, instituti, veterinarske stanice i dr.).

Količina otpada koji se podvrgava tretmanu

Pravilnik o izveštavanju o otpadu i Pravilnik o izveštavanju o ambalaži i ambalažnom otpadu čine osnovu za dobijanje podataka o količini otpada koji se podvrgava tretmanu u skladu sa D i R listom ponovnog iskorišćenja i odlaganja otpada.

Agencija za zaštitu životne sredine od 2010. godine prati količine ovog otpada u skladu sa pravilnikom, ali podaci još nisu dostupni.

8.4. Transport

Energetska intenzivnost saobraćaja

Indikator potrošnje energije za transport u odnosu na količinu tereta ili broj prevezenih putnika i pređeno rastojanje, kao i vrednost utrošene energije po jedinici novčane vrednosti ostvarene u saobraćaju – ne prati se.

Agencija za zaštitu životne sredine prati indikator razdvajanja (decoupling) pokazatelja obima prevoza tereta iz bruto domaćeg proizvoda (Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010). Strukturu prevoza tereta čine prevoz u železničkom, drumskom i vodnom saobraćaju. Najveće učešće ima prevoz tereta u železničkom saobraćaju koji se, u posmatranom periodu, kreće između 60 i 65%. Sa dijagrama se jasno uočava značajna povezanost obima prevoza tereta i razvoja društva prikazanog kroz bruto domaći proizvod.

Izvor: Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010.

Slika 8.2. Razdvajanje pokazatelja obima prevoza tereta iz BDP-a

Saobraćajna infrastruktura svih vidova saobraćaja nije zadovoljavajuća. Osnovni pokretač razvoja transporta je prevoz tereta. Može se reći da je energetska intenzivnost saobraćaja visoka, jer je prevoz u vodnom saobraćaju, kao energetski povoljnijem, zastupljen u veoma maloj meri.

9. PRIRODNE KATASTROFE

9.1. Osetljivost na prirodne katastrofe

Broj smrtnih slučajeva u prirodnim i tehnološkim katastrofama

Podatak o udelu stanovništva nastradalog od prirodnih katastrofa (poplave, suše, zemljotresi, klizišta) nije poznat.

Što se tiče indikatora o broju smrtnih slučajeva u tehnološkim katastrofama (saobraćajne nesreće, hemijski akcidenti, požari), za sada se, prema Republičkom zavodu za statistiku, prati samo ukupan broj smrtno nastradalih lica usled nesrećnog slučaja. U Republici Srbiji je 2009. godine od nesrećnih slučajeva nastradalo 1.823 lica. Godine 2008. taj broj je iznosio 1.910. Ovo uključuje saobraćajne nesreće, padove, nesreće u požarima, slučajna trovanja i ostale uzroke.

Procenat stanovništva koje živi u prirodno rizičnim oblastima

Podatak o procentu stanovništva koje živi u oblastima pod rizikom od poplava, zemljotresa, klizišta i dr. nije poznat.

U sistemu rane najave atmosferskih i hidroloških nepogoda Republičkog hidrometeorološkog zavoda razvijeni su i uspostavljeni elektronski sistemi „meteoalarm” i „hidroalarm” za upozorenja o pojavi elementarnih nepogoda na teritoriji Republike Srbije. Ti sistemi su u periodu 2007–2009. godine zvanično uključeni i funkcionišu u sistemu Evropske unije „Meteoalarm” i „EFAS” (European Flood Alert System).

10. ATMOSFERA

10.1. Klimatske promene

Emisija SO2 po stanovniku

Indikator ukupne godišnje emisije gasova sa efektom staklene bašte u tonama ugljen-dioksida (CO2) po stanovniku može se izračunati na osnovu registra gasova staklene bašte sačinjenog za potrebe Prve nacionalne komunikacije prema UNFCCC konvenciji. Prvi nacionalni izveštaj Republike Srbije u okviru obaveza koje proističu iz članstva u Okvirnoj konvenciji Ujedinjenih nacija o promeni klime (United Nations Framework Convention on Climate Change, UNFCCC) usvojen je 2011. Ovim je sačinjen inventar gasova sa efektom staklene bašte za 1990. godinu kao baznu, kao i za 1998.

Republika Srbija je 2007. potvrdila Kjoto protokol kao ne-Aneks I država članica Okvirne konvencije UN o promeni klime, odnosno ne-Aneks B država članica grupe Kjoto protokola, čime se otvaraju njene mogućnosti da učestvuje u primeni mehanizama čistog razvoja.

Energetski sektor je, uz sektor saobraćaja, glavni izvor emisije SO2 u Republici Srbiji, uglavnom kao posledica sagorevanja fosilnih goriva u termoelektranama i toplanama. Korišćenje drveta kao goriva u domaćinstvima takođe doprinosi emisiji SO2.

Prema statistici Međunarodne agencije za energiju – izdanje za 2010. godinu, intenzitet emisije SO2 (0,96 kg SO2/1000$2000 BDP PPP) u Republici Srbiji je 2008. godine 2,5 puta veći od proseka OECD (Organization for Economic Co-operation and Development / Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj) zemalja Evrope.

Od 2001. godine, kada je emisija SO2 iznosila 4,43 t SO2 po stanovniku, postoji trend rasta – 2007. godine iznosila je 6,73 t SO2 po stanovniku, ali 2008. pokazuje neznatno smanjenje – 6,69 t SO2 po stanovniku, prema podacima Međunarodne agencije za energiju (isti izvor).

Emisije gasova sa efektom staklene bašte

Indikator emisije gasova sa efektom staklene bašte predstavlja antropogene emisije gasova sa efektom staklene bašte (SO2, CH4, N2O, NFC, PFC, SF6, CFC i HCFC), umanjene za gubitke, zajedno sa indirektnim gasovima sa efektom staklene bašte (NOh, SO i VOS bez metana). Republika Srbija, kao ne-Aneks I ugovornica (zemlja u razvoju), nema obavezu da smanjuje količinu emisije gasova sa efektom staklene bašte u prvom obavezujućem periodu (2008–2012). Istovremeno, ona ima obaveze koje su u vezi sa izradom nacionalnih izveštaja prema UNFCCC, međunarodnom saradnjom u oblasti klimatskih istraživanja i sistematskih osmatranja, transferom znanja i čistih tehnologija, donošenjem i sprovođenjem mera za adaptaciju na izmenjene klimatske uslove, donošenjem i sprovođenjem mera ublažavanja posledica izmenjenih klimatskih uslova, obrazovanjem, obukom i informisanjem javnosti o uzrocima i mogućim uticajima promena klime na čoveka (Nacionalni program zaštite životne sredine, 2010).

Ukupna emisija gasova sa efektom staklene bašte u baznoj godini iznosila je 80.803 Gg CO2eq (ne računajući neto odstranjene količine CO2 iz šumskog kompleksa), pri čemu je najveći deo (77,7%) poticao iz energetskog sektora. Sektor poljoprivrede emitovao je 14,6% ukupne emisije, kao posledica relativno intenzivne poljoprivredne proizvodnje. Emisije iz industrijskih procesa činile su 5,3% dok su emisije sa deponija komunalnog otpada i muljnog otpada iznosile 2,4% ukupnih emisija. Procenjeno je da je u šumskom kompleksu odstranjeno 6.665 Gg CO2eq (Vlada, Prvi izveštaj Republike Srbije prema Okvirnoj konvenciji o promeni klime, 2011.)

Smanjenje privredne aktivnosti devedesetih godina odrazilo se i na značajno smanjenje emisija ovih gasova, tako da su 1998. ukupne emisije smanjene za 21,8%, odnosno emisije su iznosile 66.346 Gg CO2eq.

Svi sektori izuzev deponija otpada u periodu 1990–1998. zabeležili su smanjenje ukupnih emisija. Emisije iz energetskog sektora smanjene su za 24,19%, iz sektora industrije za 18%, a iz sektora poljoprivrede za 24,5%. Povećanje emisija iz sektora upravljanja komunalnim otpadom od 27,9% posledica je povećanja količine otpada na deponijama. Povećane su odstranjene količine CO2 u šumskom kompleksu za 23% u odnosu na referentnu 1990.

Računajući i odstranjene količine CO2 u šumskom kompleksu, ukupne emisije gasova sa efektom staklene bašte u Republici Srbiji u 1998. beleže smanjenje od 28,5% u odnosu na baznu godinu.

Posmatrano po gasovima najviše je ispušten CO2 (62.970 Gg), emisija metana iznosila je 432,5 Gg, emisija azot-suboksida 28,3 Gg, emisije azotnih oksida iznosile su 208 Gg, ugljen-monoksida 664 Gg, emisije nemetanskih organskih isparljivih materija 271 Gg, emisije sumpornih oksida 490 Gg, a nije postojala proizvodnja sintetičkih gasova.

Izvor: Eurostat, Prvi izveštaj RS prema Okvirnoj konvenciji o promeni klime

Slika 10.1. Ukupne emisije gasova sa efektom staklene bašte u Republici Srbiji i zemljama u okruženju

Izvor: Prvi izveštaj RS prema Okvirnoj konvenciji o promeni klime

Slika 10.2. Promene i procene emisija gasova sa efektom staklene bašte u Srbiji

Prema osnovnom scenariju ukupne emisije gasova sa efektom staklene bašte Srbije porašće za 12,2% u 2012, odnosno 20,4% 2015. godine u odnosu na emisije iz 1990. (bazne emisije), dok bi prema alternativnom scenariju ovakav trend bio ublažen, tako da bi emisije 2012. bile povećane za 10,6%, a 2015. godine za 11,7%.

Pored aktivnosti čiji je cilj smanjenje emisija gasova sa efektom staklene bašte, za Republiku Srbiju veoma je značajno i to da se utvrdi koliko je pogođena izmenom klimatskih uslova i koliko je adaptirana na njih. Ovo potvrđuje sve češća izloženost nekih delova Republike Srbije poplavama, eroziji zemljišta, klizištima, suši i drugim nepogodama atmosferskog i hidrološkog porekla, koje nanose veliku ekonomsku štetu. Radi efikasnog utvrđivanja i sprovođenja akcija adaptacije na izmenjene klimatske uslove u narednom periodu trebalo bi zaokružiti sistematsko prikupljanje i formiranje baza podataka, i unaprediti tehničko-tehnološke i finansijske kapacitete. S obzirom na to da je ocena pogođenosti sektora i adaptacija nedovoljna, u narednom periodu neophodno je sačiniti Nacionalni akcioni plan adaptacije.

10.2. Oštećenje ozonskog omotača

Potrošnja supstanci koje oštećuju ozonski omotač

Republika Srbija je potpisnica Bečke konvencije o zaštiti ozonskog omotača i Montrealskog protokola o supstancama koje oštećuju ozonski omotač, uključujući i sva četiri amandmana na protokol. Prema odredbama Montrealskog protokola, Republika Srbija spada u zemlje utvrđene u članu 5. – zemlje u razvoju. U skladu sa odredbama Montrealskog protokola, 1. januara 2010. godine stupila je na snagu zabrana potrošnje određenih supstanci koje oštećuju ozonski omotač, i to supstanci Aneksa I grupa A. Republika Srbija privodi kraju projekat Nacionalnog plana za isključivanje iz upotrebe CFC (potpuno halogenovanih ugljovodonika) u pogledu nekoliko investicionih projekata, dok su preostale još obaveze obuke servisnih tehničara u postupanju sa supstancama koje oštećuju ozonski omotač, kao i obuke carinika za identifikaciju ovih supstanci. Takođe, u toku je priprema Nacionalnog plana za postepeno isključivanje iz upotrebe NSFS (hlorofluorougljovodonika), kao i nekoliko pojedinačnih projekata, od kojih je najvažniji projekat isključivanja iz upotrebe ugljen-tetrahlorida korišćenog u laboratorijske svrhe i aktivnosti na podizanju javne svesti i promovisanju značaja zaštite ozonskog omotača (Nacionalni program zaštite životne sredine, 2010).

Ministarstvo životne sredine, rudarstva i prostornog planiranja vodi evidenciju o supstancama koje oštećuju ozonski omotač. U skladu sa Montrealskim protokolom, zabrana upotrebe hlorofluorougljenika (CFC) stupila je na snagu 1. januara 2010. godine (Vlada, Izveštaj o napretku u sprovođenju Nacionalne strategije održivog razvoja u Republici Srbiji u 2009, 2010). Ukupna potrošnja supstanci koje oštećuju ozonski omotač 2009. godine iznosila je 27,6 ODP t.

10.3. Kvalitet vazduha

Koncentracija zagađujućih materija u urbanim oblastima

Glavne izvore zagađenja vazduha u Republici Srbiji čine: termoenergetski objekti (termoelektrane, toplane), rafinerije nafte i produkti sagorevanja goriva u industriji i saobraćaju, kao i korišćenje čvrstih goriva u domaćinstvima, individualnim kotlarnicama i ložištima.

Prema Agenciji za zaštitu životne sredine (Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010), i u 2009. godini tri glavna izvora emisije sumpor-dioksida su: termoelektrane „Nikola Tesla” A i B u Obrenovcu, termoelektrane „Kostolac” A i B u Kostolcu i rudarsko-topioničarski basen Bor.

Glavni izvori emisije NO2 bile su termoelektrane „Nikola Tesla” A i B i „Kostolac” A i B.

Najveći izvori emisija čvrstih čestica tokom 2009. godine bile su: termoelektrane „Nikola Tesla” A i B, „Kostolac” A i B i termoelektrana „Morava” u Svilajncu.

Rezultati merenja zagađujućih materija 2009. godine pokazuju da je godišnja vrednost sumpor-dioksida iznad dozvoljene granice, koja iznosi 50 µg/m3, bila u Boru, gde je iznosila 111 µg/m3, Smederevu – 69 µg/m3 i Kostolcu – 53 µg/m3. Prekoračenja najvećeg dozvoljenog dnevnog limita za Republiku Srbiju, koji iznosi 150 µg/m3, tokom 2009. godine najčešća su bila u Boru - 83 dana, i u Beogradu na Vračaru – 11 dana. Najveće dnevne koncentracije sumpor-dioksida su 2009. bile u Boru, u kojem su iznosile 1.412 µg/m3, u Smederevu – 222 µg/m3, u Beogradu na Vračaru – 220 µg/m3 i u Užicu – 189 µg/m3.

Tokom 2009. godine ni na jednom mernom mestu nije prekoračen godišnji dozvoljeni limit za NO2, koji iznosi 60 µg/m3. Najveće godišnje vrednosti bile su u Beogradu, u Bulevaru despota Stefana – 44 µg/m3, kao i u Čačku – 55 µg/m3. Dozvoljena dnevna količina, koja u Republici Srbiji iznosi 85 µg/m3, bila je tokom 2009. prekoračena na mernim mestima u Beogradu – u Bulevaru despota Stefana (19 dana) i u Ulici omladinskih brigada (25 dana), i u Čačku – 17 dana.

Tokom 2009. godine primetan je značajan porast koncentracije prizemnog ozona u odnosu na raniji period. Tokom 2009. godine, u Republici Srbiji (Novi Beograd) zabeleženo je 45 dana sa prekoračenjima srednjih dnevnih graničnih vrednosti (85 µg/m3).

Najveća koncentracija prizemnog ozona (138 µg/m3) izmerena je 27. aprila 2009. godine. Na lokaciji Zeleno brdo, zabeleženo je 11 dana sa prekoračenjima graničnih vrednosti, a maksimalna vrednost izmerena je 111 µg/m3, 7. aprila 2009.

U Republici Srbiji je 2010. godine uspostavljen Državni sistem za automatsko praćenje vazduha koji obuhvata 28 novih automatskih mernih stanica i referentnu laboratoriju.

11. ZEMLJIŠTE

11.1. Korišćenje zemljišta i status zemljišta

Promena namene zemljišta

U periodu 1990–2006. zauzimanje zemljišta urbanim područjima i sportskim i rekreacionim objektima iznosilo je 351 ha/godišnje, industrijskim i komercijalnim lokalitetima 127 ha/godišnje, putnom mrežom i pratećom infrastrukturom 2 ha/godišnje, i rudnicima, odlagalištima otpada i gradilištima 239 ha/godišnje. Analiza baze podataka Corine Land Cover za 2006. godinu pokazuje da u Republici Srbiji postoji 28 klasa od 44 klase CLC nomenklature.

Na osnovu podataka Republičkog zavoda za statistiku, Republika Srbija raspolaže poljoprivrednim zemljištem površine 5.096.646 ha, što čini 65,8% njene ukupne površine. Prati se promena upotrebe poljoprivrednog zemljišta prenamenom u druge klase poljoprivrednog zemljišta ili u nepoljoprivredno zemljište.

Promene u strukturi oraničnih površina u periodu 2000–2009, pokazuju smanjenje udela površine pod žitom sa 64,4%, koliko je bilo 2000. godine, na 59,3% u 2009. godine.U 2009. godini dominiraju oranice i bašte sa 3.300.999 ha, odnosno 64,8% od ukupnog poljoprivrednog zemljišta. Povećao se udeo površina pod industrijskim biljem sa 11,4% u 2000. godini na 12,2% u 2009. Na osnovu analize promena poljoprivrednog zemljišta prema kategorijama korišćenja može se zaključiti da se ukupne obradive površine u Republici Srbiji smanjuju u periodu 2000–2007, čemu najviše doprinosi smanjenje površina pod vinogradima i voćnjacima, dok se u 2008. i 2009. uočava lagano povećanje površina pod poljoprivrednim zemljištem, odnosno obradivih površina, uglavnom zbog povećanja površina pod livadama.

Tabela 11.1. Poljoprivredno zemljište prema kategorijama korišćenja u periodu 2000–2009. godina (hiljade ha)

Godina

Poljopri-vredno zemljište - ukupno

Obradiva površina

Pašnjaci

Ribnjaci, trstici i bare

Ukupno

Oranice i bašte

Voćnjaci

Vinogradi

Livade

2000.

5.109

4.259

3.356

245

71

587

815

35

2001.

5.111

4.255

3.355

243

69

588

821

35

2002.

5.107

4.255

3.351

245

69

590

817

36

2003.

5.115

4.253

3.345

246

67

594

826

36

2004.

5.113

4.252

3.344

244

66

598

823

38

2005.

5.112

4.242

3.300

239

64

609

832

38

2006.

5.105

4.228

3.318

238

62

610

838

39

2007.

5.092

4.218

3.299

240

59

620

835

39

2008.

5.093

4.222

3.302

241

58

621

833

38

2009.

5.097

4.224

3.301

240

58

625

834

39

Izvor: Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o zaštiti životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010.

Degradacija zemljišta

Osnovni prirodni procesi degradacije zemljišta su vodena erozija i erozija vetrom; gubitak organske materije, zbijenost kroz povećanje zapreminske težine i opadanje poroznosti zemljišta; salinizacija kroz akumulaciju rastvorljivih soli u zemljištu; klizišta čiji je uzrok kliženje na kosinama, odnosno umereno brza ili brza pomeranja masa zemljišta i stena.

Pojava i razvoj erozija predstavljaju jedan od osnovnih uzroka degradacije zemljišta, odnosno pogoršanja njegovog kvaliteta (boniteta). Procenjuje se da su erozije (različitog stepena razvoja) zastupljene na oko 80% poljoprivrednog zemljišta u Republici Srbiji. Zemljište se u velikoj meri degradira aktiviranjem u prvom redu klizišta i odrona, zatim sipara, puzišta i tecišta. Od 25% do 30% teritorije Republike Srbije obuhvataju potencijalno nestabilna područja, dok je 8–10% teritorije zahvaćeno aktivnim klizištima.

Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, 2009. godine ukupno je erodirano 320.100 ha zemljišta, dok je 50.500 ha zemljišta smireno, odnosno erodirano zemljište na kojem su sanirani erozivni procesi (spiranje, odnošenje, odronjavanje i nanošenje novog materijala).

11.2. Dezertifikacija

Zemljište degradirano sušom

Konvencija Ujedinjenih nacija o borbi protiv dezertifikacije u zemljama s teškom sušom i/ili dezertifikacijom (United Nation Convention to Combat Desertification – UNCCD) predstavlja prvi međunarodni pravni instrument koji uređuje pitanje dezertifikacije i posledice suša. Dezertifikacija kao proces znači degradaciju zemljišta u aridnim, poluaridnim i suvim subhumidnim oblastima kao posledica različitih faktora, u prvom redu klimatskih promena i ljudske aktivnosti. Osnovni cilj Konvencije predstavlja suzbijanje dezertifikacije i ublažavanje posledica suše u zemljama koje su pogođene jakim sušama i/ili dezertifikacijom, tako što će se delovati na svim nivoima koji su u skladu s dogovorima o međunarodnoj saradnji i partnerstvu radi postizanja održivog razvoja na pogođenim područjima. Republika Srbija je potvrdila tu konvenciju u novembru 2007. godine i pripada Aneksu V zemalja Srednje i Istočne Evrope.

Agencija za zaštitu životne sredine ne poseduje podatke za izračunavanje ovog indikatora.

11.3. Poljoprivreda

Stalni usevi na ukupnom obradivom zemljištu

Poljoprivredni sektor u Republici Srbiji ima veoma povoljne prirodne uslove za intenzivnu poljoprivrednu proizvodnju.

Ukupna površina pod stalnim usevima (voćnjaci i vinogradi) 2009. godine, na osnovu podataka Republičkog zavoda za statistiku, iznosila je 298.000 ha. Od ukupne površine obradivog zemljišta, pod stalnim usevima je 7,05% (Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010).

U skladu sa Zakonom o bezbednosti hrane („Službeni glasnik RS”, broj 41/09), osnovana je Direkcija za nacionalne referentne laboratorije i Banka biljnih gena, u cilju unapređenja kontrole u lancu ishrane, kao i dugoročnog očuvanja i održivog korišćenja biljnih genetičkih resursa za hranu i poljoprivredu.

Upotreba mineralnih đubriva

U oblasti zaštite zemljišta karakteristično je nepostojanje sistematskog praćenja zemljišta koji podrazumeva harmonizovano prikupljanje, analizu i predstavljanje rezultata merenja, kao i nedovoljna finansijska sredstva za rešavanje problema iz ove oblasti. Poseban problem predstavlja nedostatak identifikacije specifičnog uticaja primene đubriva i sredstava za zaštitu bilja na zemljište.

Ne postoje pouzdani podaci o primeni đubriva na prostoru Republike Srbije zbog čega je prikazana proizvodnja đubriva u periodu 2004–2009. Uočava se da je 2009. u odnosu na 2008. godinu smanjena proizvodnja azotnih, fosfornih i kompleksnih, a povećana proizvodnja mešanih đubriva. Ukupno je 2009. godine u Republici Srbiji je proizvedeno 579.078 t mineralnih đubriva.

Izvor: Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o zaštiti životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010.

Slika 11.1. Proizvodnja mineralnih đubriva u Republici Srbiji

Već 2010. godine u Republici Srbiji je ukupno proizvedeno 905.842 t mineralnih đubriva. Pored količine đubriva proizvedene u Republici Srbiji, 2010. godine uvezeno je 431.589,6 t.

Upotreba pesticida

Sredstva za zaštitu bilja veoma su važna u poljoprivrednoj proizvodnji radi zaštite useva, ali takođe mogu imati i negativan uticaj na životnu sredinu. Pouzdanih podataka o potrošnji sredstava za zaštitu bilja u Republici Srbiji nema, pa se prikazuju podaci o proizvedenim pesticidima i ostalim hemikalijama u poljoprivredi. U 2010. godini proizvedeno je 4.040 t pesticida i ostalih hemikalija za poljoprivredu, pri čemu je proizvodnja smanjena u odnosu na 2008. i 2007, dok je 2009. godine proizvedeno 5.229 t. U 2010. godini uvezeno je 1.544,3 t pesticida u obliku gotovih preparata.

Izvor: Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o zaštiti životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010.

Slika 11.2. Proizvodnja pesticida i ostalih hemikalija u Republici Srbiji

Osnovana je Agencija za hemikalije Republike Srbije, kao samostalna, razvojna, stručna i regulatorna organizacija koja vrši javna ovlašćenja u skladu sa zakonom, i to na poslovima upravljanja hemikalijama i biocidnim proizvodima. U toku 2010. godine Agencija za hemikalije je uspostavila Registar hemikalija kao baza podataka o hemikalijama koje se nalaze na tržištu Republike Srbije. Uspostavljen je i nacionalni informacioni pult („help desk”) sa ciljem pružanja informacija i smernica industriji i svim zainteresovanim stranama, davanja odgovora na postavljena pitanja i pružanja pomoći/podrške u pogledu ispunjavanja brojnih obaveza koje proističu iz domaćih propisa.

11.4. Šume

Procenat šumskog zemljišta u ukupnom zemljištu

Udeo prirodnog šumskog zemljišta i pošumljenog zemljišta negovanog u određenom periodu u ukupnom zemljišnom fondu iznosi 35,33% površine produktivnog zemljišta Republike

Srbije.

Od ukupne teritorije Republike Srbije 29,1% nalazi se pod šumom, a ostalo je šumsko zemljište, kojem po međunarodnoj definiciji pripadaju šikare i šibljaci.

Ukupna površina zemljišta pod šumom u Republici Srbiji 2008. godine iznosi 1.978.112 ha. Od toga je u državnom vlasništvu 949.497 ha ili 48%, a u privatnom vlasništvu je preostalih 52% (Republički zavod za statistiku, Statistički godišnjak 2010, 2010).

Šumovitost Republike Srbije se, posmatrano s globalnog aspekta, ne razlikuje mnogo od šumovitosti u svetu, koja iznosi 30%, a znatno je niža od šumovitosti u Evropi, koja dostiže 46%. Teritorija AP Vojvodine ima najmanju pokrivenost šumama, gde je pod šumom 6,5%, dok je šumovitost Srbije 30,6%, a centralne Srbije i AP Vojvodine 29,1%, prema Prostornom planu Republike Srbije („Službeni glasnik RS”, broj 88/10).

Novi Zakon o šumama (,,Službeni glasnik RS”, broj 30/10), donet maja 2010. godine, obezbediće pre svega očuvanje šuma uspostavljanjem stalnog praćenja njihovog stanja, kao i destimulaciju promena namene šuma i šumskog zemljišta.

11.5. Ribolov

Godišnji ulov pet najzastupljenijih vrsta ribe

Teritorija Republike Srbije relativno je bogata rekama i jezerima. Najveći deo reka Republike Srbije pripada Crnomorskom slivu, a zatim Jadranskom i Egejskom slivu. Ihtiofauna voda Republike Srbije obuhvata stotinak vrsta riba, što je nešto više od 50% ukupne ihtiofaune Evrope.

Praćenjem izlova prati se izlov 22 vrste riba i ostalih manje zastupljenih vrsta. Uočljiv je trend povećanja izlova u periodu 2006–2009. godine. U 2009. godini izlovljeno je ukupno 3.845 t ribe, što je za oko 20% više nego u 2008. godini, ili oko 45% više nego 2006. godine. U 2009. godini registrovano je značajno povećanje izlova najznačajnijih ribolovnih vrsta u odnosu na 2008. godinu i to: kečige za 63%, šarana za 72%, smuđa za 77% i soma za 79%.

Ukupan godišnji izlov pet najzastupljenijih vrsta riba 2009. godine u Republici Srbiji bio je 3.845 t, i to srebrnog karaša 955,4 t, deverike 528,2 t, šarana 330,6 t, soma 269,1 t i tostolobika 243,9 t (Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010).

Zakonom o zaštiti i održivom korišćenju ribljeg fonda (,,Službeni glasnik RS”, broj 36/09) uređuje se upravljanje ribljim fondom u ribolovnim vodama, koje obuhvata zaštitu i održivo korišćenje ribljeg fonda kao prirodnog bogatstva i dobra od opšteg interesa.

12. VODE

12.1. Količina vode

Godišnja količina podzemne i površinske vode iscrpene apsolutno i kao deo od ukupne obnovljive količine vode

Za vodosnabdevanje stanovništva koriste se podzemne i površinske vode. Podzemne vode obezbeđuju 70% potreba za vodom domaćinstvima i industriji u Republici Srbiji, a na području AP Vojvodine ovo je isključivi način vodosnabdevanja. Ukupno zahvaćena količina vode za javni vodovod (vode za piće) 2009. godine iznosila je 667.552.000 m3, odnosno zahvaćeno je za 1% manje vode u odnosu na isti period 2008. Od toga je 484.390.000 m3 zahvaćene podzemne vode, a 183.162.000 m3 zahvaćene površinske vode. Za navodnjavanje je 2009. godine zahvaćeno 43.477.000 m3.

Prema raspoloživim statističkim podacima o eksploataciji podzemnih voda za potrebe javnog vodosnabdevanja (484.390.000 m3) i proceni količina koje se eksploatišu kod individualnog snabdevanja seoskog stanovništva, danas se u Republici Srbiji zahvata oko 600 miliona m3 podzemne vode. Ukupni kapaciteti postojećih izvorišta podzemnih voda u republici Srbiji su oko 670 miliona m3 godišnje, a ocenjene potencijalne količine podzemnih voda do 2021. godine iznose 1.948 miliona m3 godišnje.

U odnosu na postojeće ukupne kapacitete podzemnih voda danas se zahvata 90% eksploatabilnih mogućnosti postojećih izvorišta, dok je to 31% u odnosu na ocenjene potencijalne količine podzemnih voda. Resursi podzemnih voda biće preovlađujući tip izvora vodosnabdevanja stanovništva i industrije u Republici Srbiji u narednom periodu, a njihov kvalitet je veoma neujednačen i varira od voda visokog kvaliteta do onih koje je neophodno preraditi do nivoa kvaliteta vode za piće (Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010).

U 2009. godini korisnicima je isporučeno za 2,4% manje vode od količine isporučene u 2008. Od toga, u 2009. godini isporučeno je: domaćinstvima 339.005.000 m3, odnosno za 2,6% manje, industrijskom sektoru 68.593.000 m3 – za 7,6% manje, a ostalim korisnicima 57.062.000 m3 – za 6,5% više vode nego u istom periodu prethodne godine.

Broj domaćinstava kojima je isporučena voda povećao se u 2009. godini za 1,8% u odnosu na 2008. godinu i iznosi 2.033.045.

Procentualni udeo gubitaka vode pri distribuciji u ukupnom vodozahvatu veći je u 2009. godini za 1,4% u odnosu na referentnu vrednost 2008. godine (Republički zavod za statistiku, Saopštenje – Snabdevanje pitkom vodom, 2010).

Donošenjem Zakona o vodama (,,Službeni glasnik RS”, broj 30/10), otvoren je put usklađivanju sa odgovarajućom regulativom EU. Urediće se pravni status voda, integralno upravljanje vodama, upravljanje vodnim objektima i vodnim zemljištem, i ostala pitanja od značaja za upravljanje vodama.

Potrošnja vode po sektorima

Od ukupno 187.647 miliona m3 zahvaćenih voda za industrijski sektor u 2009. godini (184.260 miliona m3 iznose protočne vode za hidroelektrane, dok ukupna potrošnja za ostali industrijski sektor iznosi 3.389.227 m3 vode), 99,29% je iz sopstvenog vodozahvata (98,39% površinske vode, 0,91% podzemne) i 0,71% vode iz javnog vodovoda. Posebno su istaknute sledeće industrijske grane: proizvodnja električne energije, gasa i tople vode, osnovnih metala, prehrambenih proizvoda i pića, hemikalija i hemijskih proizvoda, koje zahvataju i koriste 99,08% od ukupne količine vode.

Od ukupno korišćenih voda u industriji, 0,32% čine vode korišćene u sektoru vađenja ruda i kamena, 3,13% u prerađivačkoj industriji, a 96,55% u proizvodnji električne energije, gasa i tople vode.

U 2009. godini domaćinstvima je isporučeno 339.005.000 m3. Udeo iscrpene vode za navodnjavanje u poljoprivredi je 43.477.000 m3.

Utrošena količina vode u stočarstvu iznosi 34.891.000 m3.

12.2. Kvalitet voda

Postojanje fekalnih bakterija u vodi za piće

Fizičko-hemijski kvalitet vode beleži trend poboljšanja počev od 2002–2009, dok su najčešći parametri neispravnosti – povećana mutnoća i boja, povišene koncentracije gvožđa, mangana, amonijaka, nitrata i nitrita, kao i povećan utrošak kalijum-permanganata – godinama nepromenjeni. Godine 2009. od ukupnog broja ispitanih uzoraka 13,82% bilo je fizičko-hemijski neispravno, što je za oko 6% manje nego prethodnih godina. Veliki javnozdravstveni problem predstavlja prisustvo arsena u određenim javnim vodnim objektima u Republici Srbiji.

Procenat uzoraka sa mikrobiološkom neispravnošću vode za piće 2009. godine iznosio je 4,9%, što je u okvirima dozvoljenog odstupanja. Najčešći uzročnici neispravnosti su aerobne mezofilne bakterije, povećan broj E. coli i streptokoka fekalnog porekla. Veći problem predstavljaju mali lokalni vodovodi

koji ne kontrolišu redovno zdravstvenu ispravnost distribuirane vode, a često je ni ne hlorišu (Institut za javno zdravlje Srbije „Dr Milan Jovanović Batut”, Izveštaj o vodi za piće za 2009, 2010).

U 33 grada u Republici Srbiji voda za piće nije ispravna. Najteža je situacija u Vojvodini – u Subotici, Bačkoj Topoli, Malom Iđošu, Somboru, Kuli, Apatinu, Titelu, Srbobranu, Kikindi i Zrenjaninu, ali i u i nekim delovima centralne Srbije – u Ćićevcu, u Šumadijskom, Jablaničkom okrugu i beogradskim opštinama Mladenovac i Grocka.

BPK u vodotokovima

Metodologija za izradu ovog indikatora usklađena je sa metodologijom Evropske agencije za zaštitu životne sredine. Podatak predstavlja medijanu niza aritmetičkih sredina BPK-5 (biološka potrošnja kiseonika tokom pet dana) godišnje sa odgovarajućih mernih mesta. Korišćeni su podaci sa mernih mesta vodnih područja koja imaju kontinuitet izveštavanja za posmatrani period. Za parametar BPK-5 obuhvaćeno je ukupno 89 mernih mesta. Koncentracija BPK-5 pokazuje da se on kreće u granicama propisanim za I i II klasu. Analiza trendova koncentracija pokazuje da za parametar BPK-5 ne postoji značajni trend opadanja ili rasta koncentracija (beznačajne promene) za vodna područja Dunava i Morave, i opadajući trend (poboljšanje kvaliteta) za vodno područje Save.

Tabela 12.1. Medijane koncentracija BPK-5 u (mg/l) za sva vodna područja

Godina

1999.

2000.

2001.

2002.

2003.

2004.

2005.

2006.

2007.

2008.

2009.

Sva vodna područja

2,50

2,75

2,64

2,67

2,84

2,55

2,51

2,59

2,53

2,51

2,30

Izvor: Agencija za zaštitu životne sredine, 2010.

Za sva vodna područja zbirno i pojedinačno u periodu 1999-2009. registrovana je beznačajna promena.

Izvor: Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010.

Slika 12.1. Medijane koncentracija BPK-5 u (mg/l) u rekama vodnih područja Republike Srbije

Procenat otpadnih voda koje se prečišćavaju

U vodotoke Republike Srbije, prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, 2009. godine direktno je ispušteno oko 3.357.739.000 m3 industrijskih otpadnih voda, a iz javnih kanalizacionih sistema naselja oko 339.429.000 m3, kao i 23.849.000 m3 otpadnih voda iz naselja bez javne kanalizacije. Ukupna količina otpadnih voda u 2009. godini manja je za 3,3% u odnosu na referentni period 2008. godine, od čega se u opštinama sa javnom kanalizacijom količina otpadnih voda smanjila za 2,8% u odnosu na isti period 2008. U opštinama bez javne kanalizacije ispušteno je za 9,6% manje otpadne vode nego 2008. godine.

Od ukupne količine industrijskih otpadnih voda prečišćava se oko 178.000.000 m3 (5,29%) otpadnih voda iz industrije i oko 56.037.000 m3 (16,5%) otpadnih voda iz domaćinstava i ostalog nefinansijskog sektora (Republički zavod za statistiku, Statistički godišnjak 2010, 2010).

Od ukupnih 3.357.739.000 m3 industrijskih otpadnih voda, 99,29% potiče iz nekoliko industrijskih grana (proizvodnja električne energije, gasa i tople vode, osnovnih metala, prehrambenih proizvoda i pića, hemikalija i hemijskih proizvoda) koje su i najveći korisnici voda, a preostalih 0,71% iz rudarstva i ostalih grana prerađivačke industrije. U proizvodnji električne energije, gasa i tople vode 98,35% vode koristi se za hlađenje a u proizvodnji osnovnih metala 84%, i one nemaju veliki štetni uticaj na životnu sredinu. U proizvodnji prehrambenih proizvoda i pića, u kojoj se 79,46% vode koristi za proizvodnju i ostale namene a za proizvodnju hemikalija i hemijskih proizvoda 67,78%, situacija je znatno složenija jer otpadne vode sadrže velike količine organskih materija i neophodno je povećati stepen prečišćavanja i smanjiti štetan uticaj pre vraćanja u prirodu.

U opštinama sa javnom kanalizacijom u 2009. godini domaćinstva su ispustila za 1,8% više otpadne vode nego u 2008, u industrijskom sektoru smanjena je količina otpadne vode za 15,4%, dok su ostali korisnici ispustili za 4,6% manje otpadne vode nego u istom periodu prethodne godine. U 2009. godini prečišćeno je za 16,4% više otpadne vode nego u 2008, a najzastupljeniji način prečišćavanja bio je sekundarni tretman, pomoću kojeg je prečišćeno za 8,7% manje otpadne vode u odnosu na isti način u 2008. godini (Republički zavod za statistiku, Saopštenje – Korišćenje i zaštita voda od zagađivanja, 2010). Udeo prečišćenih otpadnih voda u ukupnoj ispuštenoj otpadnoj vodi u 2009. godini povećao se za 19,8% u odnosu na 2008. godinu.

Iako su postignuti brojni pomaci, stanje u oblasti zaštite voda još nije zadovoljavajuće. Osnovni problemi u ovoj oblasti su:

– nedovoljno razvijena kanalizaciona mreža – iako se broj kanalizacionih priključaka značajno povećava poslednjih godina, broj domaćinstava koja su priključena na kanalizacionu mrežu u 2009. iznosi 52,3% i još nije na zadovoljavajućem nivou;

– ispuštanje otpadnih voda iz naselja, industrije i poljoprivrede u vodotoke i zone sanitarne zaštite podzemnih i površinskih voda nekontrolisano i bez ikakvog predtretmana – tokom 2009. iz naselja je ispušteno 363,3 miliona m3 otpadne vode, od čega je prečišćeno svega 16,5%; industrija je ispustila 3.357 miliona m3, od čega je prečišćeno svega 5,29% otpadne vode.

Tabela 12.2. Otpadne vode u Republici Srbiji 2007–2009. godine

2007.

2008.

2009.

Broj kanalizacionih priključaka

639.027

882.753

1.282.971

Procenat domaćinstava priključenih

na kanalizacionu mrežu

48,3

49,6

52,3

Ukupne otpadne vode iz opština sa javnom kanalizacijom (u mil. m3)

366,6

349,2

339,4

– iz domaćinstva

248,4

224,8

228,9

– iz industrijskog sektora

75,6

64,0

– od ostalih korisnika

118,2

48,8

46,5

Tretirane otpadne vode (u mil. m3)

54,9

48,1

56,0

– primarni tretman

7,4

4,1

5,2

– sekundarni tretman

46,2

42,5

38,8

– tercijarni tretman

1,4

1,6

12,1

Izvor: RZS, 2010., RZR, 2011.

13. BIODIVERZITET

13.1. Ekosistemi

Površina zaštićenih oblasti u Republici Srbiji u odnosu na njenu ukupnu teritoriju

Površina zaštićenih ekosistema na zemljištu ili u unutrašnjim vodama, izražena kao udeo u ukupnoj površini ekosistema, u 2009. godini iznosi 5,86%.

Osim pet nacionalnih parkova, 14 parkova prirode, 17 predela izuzetnih odlika, 73 rezervata prirode, 312 spomenika prirode (Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010), zaštićeno je i devet područja od međunarodnog značaja, prema Ramsarskoj konvenciji o vlažnim staništima od međunarodnog značaja posebno kao staništa ptica močvarica: Obedska bara, Ludaško jezero, Stari Begej - Carska bara, Slano Kopovo, Gornje podunavlje i Zasavica, predeo izuzetnih odlika Vlasina, kao i područja Labudovo okno i Peštersko polje. Prema Konvenciji o zaštiti svetske kulturne i prirodne baštine u okviru programa UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization – Organizacija Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu), zaštićen je park prirode Golija, koji se nalazi u sklopu rezervata biosfere „Golija - Studenica”. Prema tome koliki je udeo zaštićenih površina u ukupnoj teritoriji, Republika Srbija spada u zemlje sa srednje nižim stepenom zaštite.

Površine pod izabranim ključnim ekosistemima

Od 1953. do 2000. površine pod šumom povećane su za oko 1.000.000 ha, ili za 75%, tako da sada ima 2.300.000 ha pod šumom.

U Republici Srbiji je u periodu 1990-2003. godine registrovan veoma stabilan trend brojnosti populacija 22 vrste šumskih ptica, što ukazuje na stabilnost šumskih ekosistema. Od 22 odabrane vrste livadskih ptica, devet ima stabilnu brojnost, pet smanjenje a pet porast brojnosti.

13.2. Vrste

Promene u statusu ugroženih vrsta

Pravilnikom o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva, donetim februara 2010. godine („Službeni glasnik RS”, broj 05/10), strogo je zaštićeno 1.760 vrsta, a 868 vrsta vodi se u kategoriji zaštićene vrste (Republički zavod za statistiku, Statistički godišnjak 2010, 2010).

Višegodišnjim nadgledanjem populacija vrsta ptica ustanovljeno je stanje i trend brojnosti tih populacija u Republici Srbiji. Od 22 odabrane vrste šumskih ptica, 14 vrsta ima stabilnu brojnost, četiri smanjenje a četiri porast brojnosti.

Naročito su ugrožene sledeće vrste: Gentiana lutea, Gentiana punctata, Adonis vernalis, Arctostaphyllos uva ursi, Menyanthes trifollata, Cetraria islandica, Sideritis Scardica, Gypsophyla paniculata i dr., a neke vrste su i iščezle (Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010).

Učešće ugroženih vrsta u ukupnom broju vrsta

Učešće ugroženih vrsta u ukupnom broju vrsta je sledeće: biljke 1%, sisari 8%, ptice 34%, ribe 12,5%, vodozemci 56%.

U Republici Srbiji registrovano je oko 360 vrsta ptica (74% od ukupnog broja vrsta u Evropi), od kojih je 250 gnezdarica. Među njima, oko 34% vrsta nalazi se na listi vrsta kojima su na nivou Evrope potrebne mere zaštite, a među njima je i pet globalno ugroženih vrsta: patka crnka, orao krstaš, belonokta vetruška, velika droplja i prdavac.

Na osnovu Konvencije o očuvanju evropske divlje flore i faune i prirodnih staništa (Bernska konvencija), za ekološku mrežu utvrđeno je 61 potencijalno područje Emerald na teritoriji Republike Srbije. Pored toga, izdvojena su 42 područja od međunarodnog značaja za ptice (Important Birds Area – IBA), što čini 14,25% teritorije Republike Srbije: Gornje podunavlje, Subotička jezera i pustare, Ribnjak Bečej, Jegrička, Koviljski rit, Fruška gora, Bosutske šume, Zasavica, Obedska bara, Dunavski lesni odsek, Pašnjaci velike droplje, Slano Kopovo, Carska bara, Vršački breg, Deliblatska peščara, Cer, Valjevske planine, Tara, Ovčarsko-kablarska klisura, Uvac – Mileševka, Kopaonik, Prokletije, Šar-planina, Pčinja, Vlasina, Suva planina, Stara planina – Vidlič, Sićevačka klisura, Đerdapska klisura, Mala Vrbica, Karađorđevo, Titelski breg, Okanj i Rusanda, Gornje Potamišje, Srednje Potamišje, Labudovo okno, Ušće Save u Dunav, Donje Podrinje, Pešter, Golija, Gornje Pomoravlje, Sitnica, kao i 40 odabranih područja za dnevne leptirove (PBA) i 61 međunarodno značajno područje za biljke (Important Plants Area – IPA) – (Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010).

Republiku Srbiju odlikuje ogromna raznolikost ekosistema i vrsta. Od šest glavnih evropskih bioregiona, pet se nalazi u Republici Srbiji, a od svih deset tipova ekosistema, samo marinski nije prisutan. Prema IUCN (International Union for Conservation of Nature – Međunarodno udruženje za zaštitu prirode), Republika Srbija predstavlja jedan od 153 centara biodiverziteta. Na teritoriji Republike Srbije može se naći 110 vrsta riba, 44 vrste vodozemaca i gmizavaca, oko 250 vrsta ptica gnezdarica i 94 vrste sisara.

Oko 1.600 divljih biljnih i životinjskih vrsta u Republici Srbiji međunarodno su priznate kao vrste od izuzetne važnosti. Među njima je oko 500 ugroženih vrsta (Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010).

Indeks ugroženih vrsta ENDAN

Indeks ugroženih vrsta uzima u obzir određene vrste sisara, riba i ptica. Indeks ugroženih vrsta ENDAN za Republiku Srbiju 2009. godine iznosi 0,21. Jedan (1,00) je najveći mogući stepen ugroženosti živih vrsta.

14. ZAKLJUČCI I PREPORUKE

Zaključci

1. Tokom 2010. godine veliki broj mera predviđenih Nacionalnom strategijom održivog razvoja nije mogao biti realizovan, što je posledica globalne ekonomske krize. Ovo se posebno odnosi na sve mere i aktivnosti čije je finansiranje najvećim delom ili u celini bilo predviđeno iz budžetskih sredstava.

2. Posle perioda značajnog smanjenja broja apsolutno siromašnih i rizika od siromaštva, ponovo je zabeležen porast broja stanovnika ispod granice apsolutnog siromaštva, uz pogoršavanje svih drugih pokazatelja siromaštva. Tome su doprineli pad ekonomske aktivnosti, zaustavljanje rasta broja zaposlenih i nivoa zarada i posledični rast nezaposlenosti izazvan ekonomskom krizom, ali i strukturni problemi u ekonomiji.

3. Učešće javne potrošnje u raspodeli stvorenog BDP-a nije smanjeno, a sa druge strane značajno je poraslo zaduženje zemlje na međunarodnom finansijskom tržištu, što će opteretiti sledeći period u kojem su predviđena značajna ulaganja u sprovođenje Strategije.

4. Nezaposlenost je, uprkos naporima Vlade, nastavila ubrzani rast, što svedoči o činjenici da je privatni sektor u Republici Srbiji, kao prvenstveni način borbe sa tekućom krizom, primenio strategiju smanjivanja troškova kroz otpuštanje zaposlenih i smanjenje svih vidova njihovih prinadležnosti.

5. Ulaganje u istraživanje i razvoj je, i pored velikih napora Vlade, i dalje daleko ispod proseka većine zemalja EU. U prethodnom periodu porasla su izdvajanja iz budžeta, ali su smanjena izdvajanja iz privatnih izvora.

6. Regionalni razvoj nastavio je održavanje tendencije veoma visokih razlika u stvaranju i raspodeli dohotka između regiona Republike Srbije. Ovo je, između ostalog, posledica i izostanka suštinske decentralizacije na nivou Republike.

7. Demografski trendovi nastavljaju da se pogoršavaju. Ukupan broj stanovnika opada, uz istovremeno povećavanje indeksa zavisnosti starog stanovništva.

8. Napravljen je značajan pomak u kreiranju strateškog i zakonskog okvira za unapređenje sistema socijalne zaštite u pravcu ostvarivanja principa jednakosti, ali sprovođenje ovog okvira i dalje ostaje veliki izazov.

9. Napravljen je značajan pomak i u pripremi projektne dokumentacije i obezbeđenju sredstava za razvoj infrastrukture (putevi, vodovod, izgradnja kanalizacionih sistema, izgradnja regionalnih deponija).

10. U vezi sa upravljanjem prirodnim resursima, doneti su novi Zakon o vodama i Zakon o šumama, ali je neophodno doneti i podzakonske propise i intenzivno raditi na njihovom sprovođenju.

11. U toku 2010. nije došlo do značajnijih promena u energetskoj efikasnosti, koja je i dalje među najnižim u Evropi jer se još troši daleko više energije po jedinici proizvoda. Ovo nepovoljno utiče na konkurentnost izvoza i porast uvoza i narušava spoljnotrgovinsku ravnotežu Republike Srbije.

12. Vlada je 2010. godine usvojila Prvi izveštaj Republike Srbije prema Okvirnoj konvenciji UN o promeni klime, kao i Nacionalnu strategiju za integrisanje Srbije u Mehanizam čistog razvoja (Clean Development Mechanism – CDM) u skladu sa Kjoto protokolom u sektorima poljoprivrede, šumarstva i upravljanja otpadom. Osnovana je Nacionalna ozonska kancelarija nadležna za postepeno ukidanje supstanci koje uništavaju ozonski omotač.

Preporuke

1. Potrebno je preduzeti dodatne mere kojima će biti zaustavljeno povećanje ukupnog siromaštva u 2011. godini, a broj onih koji žive ispod nacionalne linije siromaštva u narednom periodu značajno smanjiti. Posebne mere moraju se preduzeti za smanjenje siromaštva osetljivih društvenih grupa i za njihovo uključivanje u tržište rada i ostale procese koji omogućavaju veću društvenu uključenost.

2. Neophodno je hitno svođenje javne potrošnje u realne okvire, odnosno saglasno mogućnostima njenog alimentiranja iz realnih javnih prihoda.

3. Neophodno je pojačati napore u stvaranju održive proizvodnje i potrošnje, ojačati proizvodnju i sprovesti podsticajne mere u poljoprivredi.

4. Neophodno je usvojiti međunarodno prihvaćenu nomenkalturu delatnosti i zanimanja i primeniti statističke standarde praćenja „zelene ekonomije” i „zelene zaposlenosti”, što bi trebalo učiniti u skladu sa međunarodnom regulativom i praksom, pre svega u EU, radi uporedivosti stanja i procesa ostvarivanja održivog razvoja u Republici Srbiji.

5. Smanjenje korupcije ostaje jedan od prioriteta. Neophodno je dalje jačati mehanizme kontrole i borbe protiv korupcije, kao i institucionalne i pravne mehanizme kojima će korupcija biti svedena u prihvatljive okvire.

6. Potrebno je sprovesti reformu sistema obrazovanja u cilju uspostavljanja obrazovanja za održivi razvoj. Takođe, kroz reformu je potrebno sadržaje iz oblasti održivog razvoja ugraditi u nastavne planove i programe na svim nivoima: u predškolskom, osnovnom, srednjoškolskom i visokoškolskom obrazovanju.

7. Potrebno je šire i doslednije primeniti sistem ekonomskih mera i instrumenata namenjenih povećanju energetske efikasnosti, kako ukupno, tako i u pojedinim, ključnim i kritičnim sektorima. Neophodno je pokrenuti najširu akciju povećanja javne svesti o ovom problemu, kao i o mogućnostima njegovog rešavanja. Neophodnost korekcije cena električne energije sve se više nameće kao imperativ sa kojim se mora suočiti u neposrednoj budućnosti ukoliko se ne želi urušavanje sistema koji je stvaran i koji je uspešno funkcionisao u dugom vremenskom periodu.

8. Imajući u vidu da se 2012. godine završava prvi obavezujući period na koji se odnosi Kjoto protokol, kao i da je sadržaj daljih međunarodnih aktivnosti na sprečavanju i zaštiti od posledica globalnih promena klime još neizvestan, potrebno je podržati sve aktivnosti nadležnih organa i institucija na pripremi Drugog izveštaja Republike Srbije prema Okvirnoj konvenciji UN o promeni klime. Naročitu pažnju trebalo bi posvetiti donošenju i sprovođenju sistema mera za adaptaciju i ublažavanje posledica klimatskih promena u svim sektorima.

9. Potrebno je razviti i proširiti skup ekonomskih mera i instrumenata namenjenih uvođenju čistije proizvodnje u svim sektorima (smanjenju nastajanja otpada i smanjenju emisija u vazduh i vodu, i efikasnijem korišćenju resursa i energije), kao i nastaviti preobražaj fondova za zaštitu životne sredine – od čisto budžetskih u kreditne ustanove.

10. Potrebno je intenzivnije sprovođenje strategije i propisa o upravljanju otpadom, u cilju uspostavljanja integralnog sistema i izgradnje infrastrukture potrebne za takvo upravljanje.

Literatura

1. Agencija za zaštitu životne sredine, Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2009. godinu, 2010.

2. Vlada, Nacionalni program zaštite životne sredine, 2010.

3. Vlada, Prvi nacionalni izveštaj o socijalnom uključivanju i smanjenju siromaštva u Republici Srbiji, 2011.

4. Vlada, Prvi nacionalni izveštaj Republike Srbije prema Okvirnoj konvenciji o promeni klime, 2011.

5. IEA, Key World Energy Statistics for 2010.

6. Institut za javno zdravlje Srbije „Dr Milan Jovanović Batut”, Zdravstveno-statistički godišnjak Republike Srbije, 2009.

7. Institut za javno zdravlje Srbije „Dr Milan Jovanović Batut”, Izveštaj o vodi za piće za 2009, 2010.

8. Ministarstvo rudarstva i energetike, Energetski bilans, 2010.

9. Pavlov, T., Migracioni potencijal Srbije. Beograd: Grupa 484, 2009.

10. Program Ujedinjenih nacija za razvoj, Izveštaj o humanom razvoju za 2010. godinu, 2011.

11. Republički zavod za razvoj, Izveštaj o razvoju u 2010, 2011.

12. Republički zavod za statistiku, Statistički godišnjak 2010, 2011.

13. The World Bank, The Little Green Data Book 2010.

PRILOG 2: Indikatori održivog razvoja – definicije i jedinica mere

Ključni indikatori

Definicija indikatora i jedinica mere

Procenat stanovništva koji se nalazi ispod nacionalne linije siromaštva

Definicija: Udeo stanovništva sa životnim standardom ispod nacionalne linije siromaštva.

Jedinica mere: % siromašnih u odnosu na ukupnu populaciju.

Odnos prosečne zarade žena i muškaraca

Definicija: Odnos prosečnih zarada isplaćenih zaposlenim ženama i muškarcima za redovan rad

Jedinica mere: % prosečne zarade žena u odnosu na prosečnu zaradu muškaraca.

Koeficijent GINI

Definicija: Zbirna mera obima do kojeg se stvarna raspodela prihoda, troškova potrošnje ili zavisna promenljiva, razlikuje od hipotetičke raspodele u kojoj svaka osoba prima identičan udeo.

Jedinica mere: Bezdimenzioni indeks u opsegu od 0 do 100 (0 pokazuje stanje apsolutne jednakosti, u kojem su prihodi i imovina podjednako raspoređeni na sve članove društva, a 100 je stanje apsolutne nejednakosti u kojem svi prihodi i imovina pripadaju samo jednoj osobi).

HDI – indeks humanog razvoja

Definicija: Standardizovani izvedeni indikator koji obuhvata pokazatelje očekivanog trajanja života na rođenju, stope pismenosti odraslih, nivoa obrazovanja i bruto nacionalnog proizvoda.

Jedinica mere: Bezdimenzioni koeficijent između 0 i 1.

Indeks regionalne nejednakosti u humanom razvoju

Definicija: Odnos indeksa humanog razvoja opštine s najvišim HDI i opštine s najnižim HDI.

Jedinica mere: HDI opštine s najvišim koeficijentom / HDI opštine s najnižim koeficijentom.

Stanovništvo obuhvaćeno programima državne pomoći i podrške

Definicija: struktura i broj stanovnika obuhvaćenih socijalnom pomoći u sistemu socijalne sigurnosti.

Jedinica mere: % korisnika od broja siromašnih ili od ukupnog stanovništva.

Procenat izgrađenih socijalnih stanova od ukupnog broja završenih stanova

Definicija: Broj izgrađenih stanova uz podršku budžetskih sredstava (države) za domaćinstva koja ne mogu rešiti stambenu potrebu na tržištu u odnosu na ukupan broj izgrađenih stanova.

Jedinica mere: %.

CPI – indeks percepcije korupcije

Definicija: Indeks korumpiranosti javnih službenika i političara sračunat po metodologiji Transparency International.

Jedinica mere: Bezdimenzioni indeks u rasponu 1 do 10; 1 pokazuje da je korupcija najveća, 10 da nema korupcije.

Stepen opšteg poverenja građana

Definicija: Indeks stvorenog poverenja građana rađen po metodologiji WVS, petogodišnje praćenje.

Jedinica mere: %.

Broj zabeleženih kriminalnih dela nasilja na 100.000 stanovnika

Definicija: Ukupan broj kriminalnih dela zabeležen u policijskim statistikama, bez obzira na vrstu kriminalnog dela.

Jedinica mere: Broj zabeleženih slučajeva u policiji na 100.000 stanovnika godišnje.

Stepen e-uprave

Definicija: Uspostavljanje elektronske Vlade kao savremenog načina upravljanja državom.

Jedinica mere: Broj državnih organa koji su uveli sistem e-uprave.

Stopa smrtnosti dece ispod pet godina

Definicija: Smrtnost dece ispod pet godina na 1.000 novorođenih.

Jedinica mere: na 1.000 novorođenih.

Očekivano trajanje života u dobrom zdravlju

Definicija: Prosečan broj godina koji se očekuje da će osoba doživeti, ako je poznata stopa smrtnosti muškaraca i žena u određenom periodu.

Jedinica mere: Godine života.

Godine života s nesposobnošću / invaliditetom (pokazatelj DALY)

Definicija: Zbir izgubljenih godina života zbog prevremene smrti i godina života s nesposobnošću izazvanom poremećajem zdravlja.

Jedinica mere: Godina.

Procenat stanovništva koji ima pristup primarnoj zdravstvenoj zaštiti

Definicija: Udeo stanovništva koje ima pristup primarnoj zdravstvenoj zaštiti.

Jedinica mere: %.

Procenat žena koje koriste neku savremenu metodu kontracepcije

Definicija: Udeo žena reproduktivne starosti koje koriste bilo koji metod kontracepcije.

Jedinica mere: %.

Prevalencija pušenja kod dece od 13 do 15 godina

Definicija: Prevalencija korisnika duvana (uključujući pušenje, žvakanje i mirisanje) u jednoj ili više prilika u 30 dana koji prethode istraživanju, među adolescentima starosti 13-15 godina.

Jedinica mere: %.

Prevalencija pušenja kod odraslih koji imaju više od 20 godina

Definicija: Prevalencija pušača (uključujući cigarete, cigare, lulu ili bilo koji drugi proizvod od duvana koji se puši). Pušači su oni koji svakodnevno, neredovno ili povremeno koriste duvan.

Jedinica mere: %.

Broj samoubistava

Definicija: Broj registrovanih samoubistava sa smrtnim ishodom na 100.000 stanovnika.

Jedinica mere: Broj zabeleženih slučajeva u policiji na 100.000 stanovnika godišnje.

Procenat stanovništva sa VSS

Definicija: Udeo stanovništva radne starosti (25-64 godine) s fakultetskim obrazovanjem.

Jedinica mere: %.

Stopa pismenosti odraslih

Definicija: Udeo odraslog stanovništva od 15 godina naviše koji je pismen.

Jedinica mere: %.

Stopa upisa u osnovnu i srednju školu

Definicija: Sistematski stepen upisa stanovnika u osnovne i srednje škole.

Jedinica mere: % upisanih od ukupnog broja potencijalnih polaznika.

Stopa rasta ukupne populacije

Definicija: Prosečan godišnji stepen promena broja stanovnika u određenom periodu.

Jedinica mere: %.

Stopa ukupnog fertiliteta

Definicija: Prosečan broj dece koji bi bio rođen ako bi sve žene živele do kraja svojih reproduktivnih godina i rađale decu prema stopi rađanja za određenu oblast i period.

Jedinica mere: %o.

Odnos zavisnosti starog stanovništva

Definicija: Udeo zavisnog stanovništva do 14 godina i preko 65 godina u ukupnom stanovništvu.

Jedinica mere: %.

Pokazatelji unutrašnjih migracija stanovništva

Definicija: Regionalni raspored stanovnika i kretanje stanovništva između popisa da bi se utvrdili regioni s najvećim odlivom / prilivom stanovnika.

Jedinica mere: Bilans stanovništva između dva popisa.

Gustina turizma u glavnim turističkim regijama i destinacijama

Definicija: Odnos broja turista i broja stanovnika.

Jedinica mere: %.

BDP po stanovniku

Definicija: Nivoi BDP-a po stanovniku kao odnos godišnjeg ili periodičnog BDP-a mereno paritetom kupovne snage i broja stanovnika.

Jedinica mere: USD.

Procenat učešća investicija u BDP-u

Definicija: Udeo bruto i neto investicija u ostvarenom BDP-u, izražen kao odnos bruto proizvodnih ulaganja (amortizacije i akumulacije) i BDP-a mereno paritetom kupovne snage.

Jedinica mere: %.

Unutrašnji i spoljni dug

Definicija: Godišnje praćeni podaci o kretanju unutrašnjeg i spoljašnjeg duga zemlje da bi se procenila održivost daljih tokova.

Jedinica mere: Unutrašnji i spoljni dug kao procenat od BDP-a.

Kretanje indeksa cena na malo

Definicija: Mesečni indeksi cena na malo u cilju analiziranja održivosti postojećeg stanja ili preduzimanja mera za stabilizaciju makroekonomskih tokova.

Jedinica mere: Mesečni indeks cena na malo.

Stopa nezaposlenosti

Definicija: Udeo stvarno nezaposlenih lica u odnosu na ukupno aktivno stanovništvo.

Jedinica mere: %.

Stopa zaposlenosti

Definicija: Udeo zaposlenih lica u ukupnom broju radno aktivnih lica (radne snage).

Jedinica mere: %.

Stopa nezaposlenosti žena

Definicija: Udeo stvarno nezaposlenih žena u ukupnom aktivnom stanovništvu.

Jedinica mere: %.

Stopa nezaposlenosti mladih ispod 28 godina

Definicija: Udeo mladih nezaposlenih ljudi ispod 28 godina u ukupnoj radnoj snazi

Jedinica mere: %.

Kretanje nezaposlenosti po regionima

Definicija: Poseban problem predstavlja izuzetno visoka nezaposlenost u najnerazvijenijim regionima zemlje. Stoga će se pitanjima zapošljavanja u tim regionima posvećivati posebna pažnja.

Jedinica mere: Kretanje stope nezaposlenosti, posebno mladih i visoko obrazovanih, u nerazvijenim regionima.

Broj aktivnih korisnika interneta na 100 stanovnika

Definicija: Odnos broja aktivnih internet pretplatnika i ukupnog stanovništva. Pretplatnici su pojedinci ili organizacije.

Jedinica mere: Broj pretplatnika na 100 stanovnika.

Broj pretplatnika mobilnih telefona na 100 stanovnika

Definicija: Odnos broja operativnih telefonskih brojeva i broja stanovnika.

Jedinica mere: %.

Troškovi za istraživanje i razvoj kao procenat BDP-a

Definicija: Ukupni domaći izdaci za naučna istraživanja i eksperimentalni razvoj, izraženi kao udeo u BDP-u.

Jedinica mere: %.

Trgovinski deficit

Definicija: Razlika između vrednosti izvezene robe i usluga i vrednosti uvezene robe i usluga.

Jedinica mere: USD.

ODA kao procenat BDP-a

Definicija: Ukupna ODA data kao udeo u BDP-u.

Jedinica mere: %.

Odnos tekuće proizvodnje i potrošnje

Definicija: Potrebno je stalno godišnje praćenje kretanja tekuće potrošnje i njeno usklađivanje sa ostvarenim rezultatima proizvodnje.

Jedinica mere: Bilans tekuće proizvodnje i potrošnje (odnos stvorenog BDP-a i ukupne potrošnje, porast potrošnje samo u skladu i na osnovu postignutog porasta produktivnosti rada).

Potrošnja energije po stanovniku

Definicija: Količina energije (nafta, ugalj, gas i električna energija) po stanovniku raspoloživa za određenu godinu.

Jedinica mere: GJ po stanovniku ili toe (tona ekvivalentne nafte) po stanovniku.

Energetska intenzivnost (utrošena energija po jedinici BDP-a mereno u kupovnom paritetu)

Definicija: Odnos vrednosti ukupno utrošene energije po jedinici ostvarenog BDP-a.

Jedinica mere: MJ/USD BDP.

Procenat obnovljivih izvora energije u ukupnoj potrošnji energije

Definicija: Udeo energije dobijene iz obnovljivih izvora u ukupnoj potrošnji energije.

Jedinica mere: %.

Stvaranje otpada

Definicija: Godišnja količina industrijskog i komunalnog čvrstog otpada koji nastaje u proizvodnji i potrošnji.

Jedinica mere: t/stanovniku, t/1000$ BDP.

Stvaranje opasnog otpada

Definicija: Ukupna godišnja količina opasnog otpada pri industrijskim i drugim aktivnostima, prema definiciji opasnog otpada.

Jedinica mere: t/jedinici BDP.

Količina otpada koji se podvrgava tretmanu

Definicija: Udeo otpada koji se podvrgava reciklaži, kompostiranju, insineraciji.

Jedinica mere: %.

Energetska intenzivnost saobraćaja

Definicija: Potrošnja energije za transport u odnosu na količinu tereta ili broj prevezenih putnika i pređeno rastojanje, vrednost utrošene energije po jedinici novčane vrednosti ostvarene u saobraćaju.

Jedinica mere: MJ/t/km za teret,

MJ/putniku/km za putnike, USD /1000$ BDP.

Broj smrtnih slučajeva od prirodnih i tehnoloških katastrofa

Definicija: Udeo stanovništva nastradalog od prirodnih katastrofa (poplave, suše, zemljotresi, klizišta) i tehnoloških katastrofa (saobraćajne nesreće, hemijski akcidenti, požari).

Jedinica mere: %.

Procenat stanovništva koji živi u prirodno rizičnim oblastima

Definicija: Udeo stanovništva koje živi u oblastima s rizikom od poplava, zemljotresa, klizišta i dr.

Jedinica mere: %.

Emisija SO2 po stanovniku

Definicija: Ukupna količina SO2 emitovana u atmosferu na teritoriji zemlje, kao posledica ljudskih aktivnosti (proizvodnja i potrošnja), u odnosu na broj stanovnika.

Jedinica mere: t SO2 po stanovniku.

Emisije gasova sa efektom staklene bašte

Definicija: Antropogene emisije gasova za efektom staklene bašte (SO2, CH4, N2O, NFC, PFC, SF6, CFC i HCFC), umanjene za gubitke, zajedno sa indirektnim gasovima sa efektom staklene bašte (NOh, SO i VOS bez metana).

Jedinica mere: Godišnja emisija gasova sa efektom staklene bašte u Gg ili Gg po stanovniku i Gg/1000$ BDP. Emisije CH4, N2O, HFCs, PFC i SF6 mogu se preračunati u SO2 ekvivalent koristeći stogodišnji potencijal globalnog zagrevanja.

Potrošnja supstanci koje oštećuju ozonski omotač

Definicija: Količina materija koje oštećuju ozonski omotač, koje su eliminisane prema Montrealskom protokolu.

Jedinica mere: t/stanovniku, t/1000$ BDP.

Koncentracija zagađujućih materija u urbanim oblastima

Definicija: Koncentracija zagađenja vazduha ozonom, SO, suspendovanim česticama, SO2, NOh, VOS uključujući benzen i olovo.

Jedinica mere: μg/m3, ppm ili ppb; ili udeo dana kada su prekoračene granične vrednosti.

Promena namene zemljišta

Definicija: Udeo promene namene korišćenja zemljišta u određenom periodu.

Jedinica mere: %.

Degradacija zemljišta

Definicija: Promene u prirodi resursa zemljišta zavisno od vrste i geografske lokacije, koje uključuju: fizičko stanje zemljišta; diverzitet ili gustinu prekrivenosti vegetacijom; debljinu površinskog sloja, salinitet ili alkalitet itd.

Jedinica mere: ha (veličina oblasti i intenzitet promena s poboljšanjem ili pogoršanjem stanja).

Zemljište degradirano sušom

Definicija: Mera veličine zemljišta pogođenog sušom i njegov udeo u nacionalnoj teritoriji.

Jedinica mere: Površina (ha) ili % zemljišta pogođenog sušom.

Procenat stalnih useva na ukupnom obradivom zemljištu

Definicija: Zemljište pod stalnim usevima je zemljište pod usevima koji zauzimaju zemljište za duži period i ne treba da budu ponovo sađeni posle svake žetve.

Jedinica mere: 1000 ha.

Upotreba mineralnih đubriva

Definicija: Obim korišćenja đubriva u poljoprivredi po jedinici površine poljoprivrednog zemljišta.

Jedinica mere: kg/ha.

Upotreba pesticida

Definicija: Korišćenje pesticida po jedinici površine poljoprivrednog zemljišta.

Jedinica mere: t aktivne materije pesticida na 10 km2 poljoprivrednog zemljišta.

Procenat šumskog zemljišta u ukupnom zemljištu

Definicija: Udeo prirodnog šumskog zemljišta i pošumljenog zemljišta negovanog u određenom vremenu u ukupnom zemljišnom fondu.

Jedinica mere: %.

Godišnji ulov pet najzastupljenijih vrsta ribe

Definicija: Godišnji ulov pet najzastupljenijih vrsta ribe u odnosu na godišnji najveći ulov.

Jedinica mere: t.

Godišnja količina podzemne i površinske vode iscrpene apsolutno i kao deo od ukupne obnovljive količine vode

Definicija: Ukupna godišnja količina iscrpene podzemne i površinske vode kao udeo ukupne godišnje obnovljive vode za piće.

Jedinica mere: m3, %.

Potrošnja vode po sektorima

Definicija: Udeo potrošene iscrpene vode po sektorima (domaćinstva, industrija, poljoprivreda).

Jedinica mere: % od ukupno iscrpene vode.

Postojanje fekalnih bakterija u vodi za piće

Definicija: Udeo resursa vode za piće namenjene za kućnu upotrebu koja sadrži koncentracije fekalnih bakterija više od dozvoljenih prema uputstvima SZO za kvalitet vode za piće.

Jedinica mere: %.

BPK u vodotokovima

Definicija: Količina kiseonika potrebna ili potrošena za mikrobiološko razlaganje (oksidaciju) organskih materija u vodi.

Jedinica mere: mg/l kiseonika potrošenog za pet dana na stalnoj temperaturi od 20° C.

Procenat otpadnih voda koje se prečišćavaju

Definicija: Udeo otpadnih voda koje se podvrgavaju nekom obliku tretmana.

Jedinica mere: %.

Udeo zaštićenih oblasti u ukupnoj površini

Definicija: Površina zaštićenih ekosistema na zemljištu ili u unutrašnjim vodama, izražena kao udeo u ukupnoj površini ekosistema.

Jedinica mere: %.

Površine pod izabranim ključnim ekosistemima

Definicija: Procena trendova u postojećim oblastima utvrđenih ključnih ekosistema radi procene relativne efektivnosti mera za zaštitu biodiverziteta na nivou ekosistema i kao alat za ocenu potrebe za posebnim merama zaštite radi održanja biodiverziteta.

Jedinica mere: Površina (km2 ili ha) odabranih vrsta ekosistema.

Promene u statusu ugroženih vrsta

Definicija: Procena trendova brojnosti određenih vrsta, radi sagledavanja promena u biodiverzitetu i relativne efektivnosti mera za održanje biodiverziteta.

Jedinica mere: Broj odraslih jedinki za određenu oblast.

Udeo ugroženih vrsta u ukupnom broju vrsta

Definicija: Udeo ugroženih vrsta u ukupnom broju vrsta, biljaka, sisara, ptica, riba i vodozemaca.

Jedinica mere: %.

Indeks ugroženih vrsta

ENDAN

Definicija: Indeks se izračunava na sledeći način ENDAN = (M2/3 + B2/3 + F2/3) 0,5 pri čemu: M je % ugroženih vrsta sisara, B je % ugroženih vrsta ptica i F % ugroženih vrsta riba.

Jedinica mere: Bezdimenzioni indeks od 0 do 1; 0 pokazuje da nema ugroženosti, a 1 je najveći mogući stepen ugroženosti živih vrsta.

IZVEŠTAJ O NAPRETKU U PRIMENI AKCIONOG PLANA ZA SPROVOĐENJE NACIONALNE STRATEGIJE ODRŽIVOG RAZVOJA REPUBLIKE SRBIJE ZA PERIOD 2009–2017. GODINE

– za 2010. godinu –

1. UVOD

Akcioni plan za sprovođenje Nacionalne strategije održivog razvoja Republike Srbije za period 2009–2017. godine (u daljem tekstu Akcioni plan) donet je u julu 2010. godine („Službeni glasnik RS”, broj 31/10). Akcionim planom utvrđene su specifične mere / aktivnosti za sprovođenje Nacionalne strategije održivog razvoja Republike Srbije za period 2009–2017. godine (u daljem tekstu: Strategija), nadležne institucije i partneri u sprovođenju mera / aktivnosti, rokovi za sprovođenje mera / aktivnosti, ukupni troškovi sprovođenja mera / aktivnosti i izvori finansiranja. Akcionim planom su utvrđeni procesni indikatori za praćenje njegovog sprovođenja. Strategijom je predviđeno godišnje izveštavanje o napretku u sprovođenju Strategije i Akcionog plana. U julu 2010. godine Vlada je usvojila Izveštaj o napretku u primeni Akcionog plana u 2009. godini („Službeni glasnik RS”, broj 47/10), na osnovu prvog Akcionog plana, koji je donet u martu 2009. godine („Službeni glasnik RS”, broj 22/09).

Ovaj izveštaj o sprovođenju Akcionog plana 2010. godine (u daljem tekstu Izveštaj) pripremljen je na osnovu praćenja napretka u sprovođenju svake utvrđene specifične mere / aktivnosti iz Akcionog plana, a na osnovu izveštaja o sprovođenju koje su dostavile nadležne institucije za sprovođenje pojedinih mera / aktivnosti utvrđenih Akcionim planom.

Napredak u sprovođenju Akcionog plana 2010. godine praćen je na osnovu vrednosti procesnih indikatora. Za pojedine mere / aktivnosti od nadležnih institucija i partnera u sprovođenju nisu dobijeni odgovarajući podaci o napretku u sprovođenju Akcionog plana 2010. godine, pa nije moguće proceniti napredak u njihovom sprovođenju.

U izveštajnom periodu pored napretka u sprovođenju mera / aktivnosti za koje su nadležne institucije i partneri u sprovođenju dostavljali odgovarajuće podatke, izvršena je i analiza mera / aktivnosti sprovedenih u lokalnim samoupravama. Analiza je izvršena na uzorku od 31 lokalne samouprave, čiji teritorijalni raspored i demografski profil odgovaraju profilu lokalnih samouprava u Republici Srbiji. Na osnovu izvršene analize, može se zaključiti da lokalne samouprave postižu značajne rezultate u izgradnji institucionalnog i strateškog okvira za održivi razvoj. Zaključno sa 2010. godinom svaka druga lokalna samouprava donela je odgovarajuću strategiju lokalnog održivog razvoja, dok se u još 15 % lokalnih samouprava radilo na izradi takve strategije. Pored toga, u 51 % opština postoje strategije lokalnog ekonomskog razvoja, a u više od 40 % opština doneti su lokalni planovi zaštite životne sredine, dok je samo jedna od analiziranih lokalnih samouprava donela opštinsku stambenu strategiju, a samo tri opštinsku strategiju razvoja infrastrukture. Sve analizirane opštine donele su ili su počele sa izradom lokalne ili regionalne strategije upravljanja otpadom.

U više od 80 % opština postoji nadležna služba koja se na lokalnom nivou bavi problemima zaštite životne sredine, ali su u zanemarljivo malom procentu te službe uspostavljene u opštinskim upravama. Većina opština ima fond za zaštitu životne sredine, više od 60 % opština uvelo je odgovarajuće ekonomske mehanizme u vidu taksa, ali su samo u dve analizirane opštine uvedene naknade za korišćenje prirodnih resursa.

Za razliku od institucionalnih mehanizama u oblasti zaštite životne sredine, lokalne samouprave još nemaju dovoljno razvijene institucionalne mehanizme za borbu protiv siromaštva, što ilustruje situacija sa sprovođenjem Zakona o socijalnom stanovanju.

Skraćenice koje se koriste u tekstu Akcionog plana imaju sledeće značenje:

ADR, RID, ADN - Evropski sporazumi o međunarodnom prevozu opasne robe;

AE – Agencija za energetiku;

AEE – Agencija za energetsku efikasnost;

AZJZNSS – Agencija za zaštitu od jonizujućih zračenja i nuklearnu sigurnost

Srbije;

AOD – Agencija za osiguranje depozita;

AP – Agencija za privatizaciju;

APok – Autonomna Pokrajina;

AR – Agencija za reciklažu;

ATS – Akreditaciono telo Srbije;

BAT – Best Available Technology / najbolja raspoloživa tehnologija;

BDP – bruto domaći proizvod;

BEP – Best environmental practice / „najbolja praksa” po životnu sredinu;

GVE – granična vrednost emisije;

GEF – Global environmental facility / finansijski program Svetske banke namenjen podršci zaštite životne sredine;

GHG – Greenhouse gasses / gasovi sa efektom „staklene bašte”;

GMO – genetski modifikovani organizmi;

DEU – Delegation of the European Union / Delegacija Evropske unije;

Dir. – Direktiva EU;

EBRD – European Bank for Reconstruction and Development / Evropska banka za obnovu i razvoj;

EIB – European Investment Bank / Evropska investiciona banka;

ESCO – Energy Service Company / kompanije za pružanje usluga u energetici, koje razvijaju, izvode i finansiraju tržišno zasnovane projekte energetske efikasnosti;

EPS – „Elektroprivreda Srbije”;

EMS – „Elektromreža Srbije”;

EU – Evropska unija;

EZZ – Ekonomija zasnovana na znanju;

ZZPS – Zavod za zaštitu prirode Srbije;

ZIS – Zavod za intelektualnu svojinu;

ZJZ – zavodi za javno zdravlje;

ZS – zdravstvene službe;

ZUOV – Zavod za unapređenje obrazovanja i vaspitanja;

ZVKOV – Zavod za vrednovanje kvaliteta obrazovanja i vaspitanja;

IAEA – International Atomic Energy Agency / Međunarodna agencija za atomsku energiju;

IZ – Institut za zemljište;

IZJZ – instituti / zavodi za javno zdravlje;

IKT – informaciono komunikacione tehnologije;

ILO – International Labour Organization / Međunarodna organizacija rada;

IOM – International Organization for Migration / Međunarodna organizacija za migracije;

IPA – Instrument for pre-accession assistance / pretpristupni fondovi;

IPCC – Intergovernmental Panel on Climate Change / Međudržavni panel o klimatskim promenama;

IPPC – Integrated Prevention and Pollution Control / integrisano sprečavanje i kontrola zagađivanja životne sredine;

IR – istraživanja i razvoj;

ISS – Institut za standardizaciju Srbije;

JANAF – Jadranski naftovod;

JVP – javna vodoprivredna preduzeća;

JKP – javna komunalna preduzeća;

JLS – jedinice lokalne samouprave;

JNZ – jedinstvena nomenklatura zanimanja;

JP – javna preduzeća;

KOR – Kancelarija za održivi razvoj;

KORNP – Kancelarija za održivi razvoj nerazvijenih područja;

KEI – Kancelarija za evropske integracije;

MV – Ministarstvo vera;

MD – Ministarstvo za dijasporu;

MDULS – Ministarstvo za državnu upravu i lokalnu samoupravu;

MERR – Ministarstvo ekonomije i regionalnog razvoja;

MŽSPP – Ministarstvo životne sredine i prostornog planiranja;

MZ – Ministarstvo zdravlja;

MI – Ministarstvo za infrastrukturu;

MK – Ministarstvo kulture;

MKiM – Ministarstvo za Kosovo i Metohiju;

MLJMP – Ministarstvo za ljudska i manjinska prava;

MNTR – Ministarstvo za nauku i tehnološki razvoj;

MO – Ministarstvo odbrane;

MOS – Ministarstvo omladine i sporta;

MP – Ministarstvo pravde;

MPr – Ministarstvo prosvete;

MPŠV – Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede;

MRE – Ministarstvo rudarstva i energetike;

MRSP – Ministarstvo rada i socijalne politike;

MSP – Ministarstvo spoljnih poslova;

MSP – mala i srednja preduzeća;

MTID – Ministarstvo za telekomunikacije i informaciono društvo;

MTU – Ministarstvo trgovine i usluga;

MUP – Ministarstvo unutrašnjih poslova;

MF – Ministarstvo finansija;

MHE – male hidroelektrane do 10 MW;

NARR – Nacionalna agencija za regionalni razvoj;

NBS – Narodna banka Srbije;

NI – Nauka i istraživanja;

NIO – naučnoistraživačke organizacije;

NKMZ – Nacionalna komisija za mentalno zdravlje;

NLMRZ – Nacionalna laboratorija za zemljište i mineralne resurse;

NOK – Nacionalni okvir kvalifikacija;

NP – nacionalni parkovi;

NRA – Nacionalna radiodifuzna agencija;

NSZ – Nacionalna služba za zapošljavanje;

NSR – Nacionalni savet Roma;

NOh – azotni oksidi;

NUTS – NUTS klasifikacija / nomenklatura teritorijalnih statističkih jedinica;

OIE – obnovljivi izvori energije;

PA – Pravosudna akademija;

PIJZ – Poverenik za informacije od javnog značaja;

PKS – Privredna komora Srbije;

PRTR - Pollutant Release and Transfer Register / Registar ispuštanja i prenosa zagađujućih materija;

PSZŽS – Pokrajinski sekretarijat za zaštitu životne sredine;

RSV – Polychlorinated biphenyl / polihlorovani bifenili;

RAMSPP – Republička agencija za razvoj malih i srednjih preduzeća

RAPP – Republička agencija za prostorno planiranje;

RAS – Republička agencija za stanovanje;

RGZ – Republički geodetski zavod;

RZII – Republički zavod za informatiku i internet;

RZJZ – Republički zavod za javno zdravlje;

RZR – Republički zavod za razvoj;

RRA – Republička radiodifuzna agencija;

RZS – Republički zavod za statistiku;

RHMZ – Republički hidrometeorološki zavod;

SB – Svetska banka;

SEPA – Agencija za zaštitu životne sredine;

SIEPA – Agencija za promociju izvoza;

SIDA – Swedish International Development Cooperation Agency / Švedska agencija za međunarodnu razvojnu saradnju;

SKGO – Stalna konferencija gradova i opština;

SMZ – službe mentalnog zdravlja;

SRR – Savet za rodnu ravnopravnost;

SS – socijalne službe;

SU – stručna udruženja;

TE – termoelektrane;

TIS – turistički informacioni sistem;

TNG – tečni naftni gas;

TO – toplane;

TOS – Turistička organizacija Srbije;

UNDP – United Nations Development Programme / Program za razvoj Ujedinjenih nacija;

UNECE – Ekonomska komisija UN za Evropu;

UNECE IAN – UNECE Industrial Accident Notification System – IAN System / Evropski sistem za obaveštavanje i rukovođenje pri hemijskim udesima;

UNICEF – United Nations Children’s Fund / Fond Ujedinjenih nacija za decu;

UNFCCC – United Nations Framework Convention on Climate Change / Okvirna konvencija Ujedinjenih nacija o klimatskim promenama;

Udruženja – udruženja građana;

URR – Uprava za rodnu ravnopravnost;

Fond – Fond za zaštitu životne sredine Republike Srbije;

HE – hidroelektrane;

CORINAIR – Core Inventory of Air Emissions / osnovni inventar emisija u vazduh;

CO2 – ugljen-dioksid;

WHO – World Health Organization / Svetska zdravstvena organizacija.

Tabela 3.

Doneti propisi:

1. Zakon o bezbednosti hrane („Službeni glasnik RS”, broj 41/09), od 2. juna 2009. godine;

2. Zakon o dobrobiti životinja sa podzakonskim aktima („Službeni glasnik RS”, broj 41/09), od 2. juna 2009. godine;

3. Zakon o veterinarstvu (novi) - Donet Zakon o izmenama i dopunama Zakona o veterinarstvu („Službeni glasnik RS”, broj 91/05) sa izmenama i dopunama („Službeni glasnik RS”, broj 30/10), od 7. maja 2010. godine;

4. Pokretanje procesa potvrđivanja konvencija Saveta Evrope koje se odnose na zaštitu dobrobiti životinja:

– Protokol uz Evropsku konvenciju o zaštiti životinja koje se uzgajaju na poljoprivrednim gazdinstvima (ETS 145) („Služben list SRJ - Međunaropdni ugovori”, broj 6/96);

– Evropska konvencija o zaštiti životinja u međunarodnom prevozu (ETS 65) i Protokol uz Evropsku konvenciju o zaštiti životinja u međunarodnom prevozu (ETS 103) („Službeni list SRJ– Međunaropdni ugovori”, broj 1/ 92);

– Evropska konvencija o zaštiti kičmenjaka koji se koriste u eksperimentalne i druge naučne svrhe (ETS 123) i Protokol uz Evropsku konvenciju o zaštiti kičmenjaka koji se koriste u eksperimentalne i druge naučne svrhe (ETS 170) („Službeni glasnik –Međunarodni ugovori”, broj 1/ 10);

– Evropska konvencija o zaštiti kućnih ljubimaca (ETS 125);-(„Službeni glasnik – Međunarodni ugovori” broj, 1/ 10);

5. Propisi u oblasti veterinarstva, zdravstvene zaštite životinja i dobrobiti životinja i bezbednosti hrane i hrane za životinja, kao i kvaliteta:

5.1. Pravilnik o uslovima za deklarisanje, označavanje i reklamiranje hrane za životinje („Službeni glasnik RS”, broj 4/10);

5.2. Pravilnik o kvalitetu hrane za životinje („Službeni glasnik RS”, broj 4/10);

5.3. Pravilnik o uslovima za dobrobit životinja u pogledu prostora za životinje, prostorija i opreme u objektima u kojima se drže, uzgajaju i stavljaju u promet životinje u proizvodne svrhe, načinu držanja, uzgajanja i prometa pojedinih vrsta i kategorija životinja, kao i sadržini i načinu vođenja evidencije o životinjama („Službeni glasnik RS”, broj 6/10);

5.4. Pravilnik o utvrđivanju Programa mera zdravstvene zaštite životinja za 2010. godinu („Službeni glasnik RS”, broj 6/2010);

5.5. Pravilnik o utvrđivanju mera za rano otkrivanje, sprečavanje širenja, suzbijanja i iskorenjivanja zarazne bolesti afričke kuge konja, kao i načinu njihovog sprovođenja („Službeni glasnik RS”, broj 6/10);

5.6. Pravilnik o utvrđivanju mera za rano otkrivanje, dijagnostiku, sprečavanje širenja, suzbijanja i iskorenjivanja infekcija živine određenim serotipovima salmonele („Službeni glasnik RS”, broj 7/10 );

5.7. Pravilnik o utvrđivanju mera za rano otkrivanje, dijagnostiku, sprečavanje širenja, suzbijanja i iskorenjivanje zarazne boleti avijarna influenca, kao i načinu njihovog sprovođenja („Službeni glasnik RS”, broj 7/10);

5.8. Pravilnik o utvrđivanju mera za rano otkrivanje, sprečavanje širenja, suzbijanja i iskorenjivanja vezikularne bolesti svinja kao i načinu njihovog sprovođenja („Službeni glasnik RS”, broj 10/10);

5.9. Pravilnik o uslovima u pogledu prevoznih sredstva u kojima se prevoze životinje („Službeni glasnik RS”, broj 14/10);

5.10. Pravilnik o izmeni i dopuni Pravilnika o načinu obeležavanja goveda i vođenju evidencije o obeleženim govedima („Službeni glasnik RS”, broj 14/10);

5.11. Pravilnik o uslovima i sredstvima za lišavanje životinja života, načinu postupanja sa životinjama neposredno pre klanja, načinu omamljivanja i iskrvarenja životinja, uslovima i načinu klanja životinja bez prethodnog omamljivanja, kao i programu obuke za dobrobit životinja tokom klanja („Službeni glasnik RS”, broj 14/10), od 13. marta 2010. godine;

5.12. Pravilnik o utvrđivanju mera za rano otkrivanje, dijagnostiku, sprečavanje širenja, suzbijanja i iskorenjivanja zarazne bolesti slinavke i šapa („Službeni glasnik RS”, broj 15/10);

5.13. Pravilnik o higijensko-tehničkim i radnim uslovima koje moraju da ispunjavaju granični prelazi na kojima postoji organizovana veterinarsko-sanitarne kontrola („Službeni glasnik RS”, broj 30/10);

5.14. Pravilnik o merama za rano otkrivanje, dijagnostiku, sprečavanje širenja, suzbijanja i iskorenjivanje zarazne bolesti afrička kuga svinja („Službeni glasnik RS”, broj 32/10);

5.15. Pravilnik o kvalitetu proizvoda od mleka i starter kultura(Službeni glasnik RS br. 33/2010);

5.16.- Pravilnik o programu obuke o dobrobiti životinja prilikom prevoza, kao i sadržini i načinu vođenja registra prevoznika životinja. . (Službeni glasnik RS br. 38/2010);

5.17. Pravilnik o uslovima objekata, prostorija, opreme i uređaja koje moraju da ispunjavaju veterinarsko-specijalistički zavodi i veterinarski instituti („Službeni glasnik RS”, broj 38/10);

5.18. Pravilnik o uslovima za upis u Registar za oglede na životinjama i sadržini i načinu vođenja tog registra, programu obuke o dobrobiti oglednih životinja, obrasci zahteva za odobrenje sprovođenja ogleda na životinjama, načinu nege, postupanja i lišavanja života oglednih životinja, za svaku vrstu ogledne životinje, kao i sadržini i načinu vođenja evidencije o držanju, reprodukciji, prometu, odnosno sprovođenju ogleda na životinjama („Službeni glasnik RS”, broj 39/10);

5.19. Naredba o izmeni Naredbe o preduzimanju mera za sprečavanje pojave, otkrivanje, sprečavanje širenja, suzbijanje i iskorenjivanje transmisionih spongiformnih encefalopatiaja („Službeni glasnik RS”, broj 41/10);

5.20. Pravilnik o uslovima u pogledu objekata, opreme, sredstava za rad, kao i u pogledu stručnog kadra koje moraju da ispunjavaju laboratorije („Službeni glasnik RS”, broj 45/10);

5.21. Pravilnik o higijeni hrane za životinje s posebnim potrebama („Službeni glasnik RS”, broj 53/10);

5.22. Pravilnik o načinu obeležavanja pčelinjih društava i registra pčelinjaka („Službeni glasnik RS”, broj 54/10);

6. Potpisani i u postupku potvrđivanja međunarodnih sporazuma o veterinarskoj saradnji:

6.1. Dopunski sporazum o Osnovnom sporazumu o tehničkoj saradnji između Vlade Republike Srbije i Vlade Federativne Republike Brazil o saradnji u oblasti veterinarstva, potpisan u Brazilu, 5. januara 2010. godine;

6.2. Sporazum između Vlade Republike Srbije i Vlade Islamske Republike Iran o saradnji u oblasti veterine i zaštite zdravlja životinja;

potpisan u Beogradu, 8. maja 2009. godine

6.3. Memorandum između MPŠV Republike Srbije i Federalne službe za veterinarsku i fito-sanitarnu kontrolu Ruske Federacije o uslovima isporuke ribe, ribljih i morskih proizvoda iz Republike Srbije u Rusku Federaciju, potpisan 28. avgusta 2010. godine;

6.4. Memorandum o razumevanju između MPŠV Republike Srbije i Ministarstva poljoprivrede i meliorizaciji zemljišta Arapske Republike Egipat o saradnji u oblasti veterinarstva, potpisan 28. maja 2010. godine i potvrđen;

6.5. Sporazum između Vlade Republike Srbije i Vijeća ministara Bosne i Hercegovina o saradnji u oblasti veterinarstva, potpisan 1. novembra 2010. godine;

6.6. Sporazum između Vlade Republike Srbije i Republike Argentine o saradnji u oblasti veterinarstva, potpisan 10. maja 2010. godine.

Tabela 4

Zakon o zaštiti vazduha 1. („Službeni glasnik RS”, broj 36/09) uključuje donošenje sledećih podzakonskih akata:

1. Uredba o metodologiji prikupljanja podataka za Nacionalni inventar emisije gasova sa efektom staklene bašte („Službeni glasnik“, 81/2010).

2. Uredba o metodologiji prikupljanja podataka za nacionalni inventar nenamerno ispuštenih dugotrajnih organskih zagađujućih supstanci (,,Službeni glasnik”, broj 76/10);

3. Uredba o izmenama i dopuna ma Uredbe o uslovima za monitoring i zahtevima kvaliteta vazduha (,,Službeni glasnik”, broj 75/10);

4. Uredba o graničnim vrednostima emisija zagađujućih materija u vazduh (,,Službeni glasnik”, broj 71/10);

1. Uredba o kriterijumima i načinu odobravanja programa i projekata koji se realizuju u okviru mehanizma čistog razvoja (,,Službeni glasnik”, broj 44/10);

2. Uredba o uslovima za monitoring i zahtevima kvaliteta vazduha (,,Službeni glasnik”, broj 14/11);

3. Uredba o postupanju sa supstancama koje oštećuju ozonski omotač, kao i o uslovima za izdavanje dozvola za uvoz i izvoz tih supstanci (,,Službeni glasnik”, broj 22/10).

Tabela 5

Zakon o zaštiti prirode („Službeni glasnik RS”, broj 88/10), uključuje donošenje sledećih podzakonskih akata:

1. Uredba o rasporedu i korišćenju sredstava za subvencionisanje zaštićenih prirodnih dobara od nacionalnog interesa u 2011. godini (,,Službeni glasnik”, broj 14/11);

2. Uredba o bližim kriterijumima, načinu obračuna i postupku naplate naknade za korišćenje zaštićenog proizvoda (,,Službeni glasnik”, broj 43/10);

3. Uredba o izmenama i dopunama Uredbe o stavljanju pod kontrolu korišćenja i prometa (,,Službeni glasnik”, broj 9/10);

4. Pravilnik o uslovima držanja, načinu obeležavanja i evidentiranja divljih životinja u zatočeništvu (,,Službeni glasnik” broj 86/10);

5. Pravilnik o sadržaju i načinu vođenja registra zaštićenih prirodnih dobara (,,Službeni glasnik” broj 81/10);

6. Pravilnik o uslovima koje moraju ispunjavati prihvatilišta za zbrinjavanje zaštićenih divljih životinja (,,Službeni glasnik”, broj 72/10);

7. Pravilnik o uslovima za osnivanje banke gena divljih biljaka, životinja i gljiva (,,Službeni glasnik”, broj 65/10);

8. Pravilnik o odštetnom cenovniku za utvrđivanje visine naknade štete prouzrokovane nedozvoljenom radnjom u odnosu na strogo zaštićene vrste (,,Službeni glasnik ”, broj 37/10);

9. Pravilnik o proglašenju i zašiti strogo zaštićenih divljih vrsta (,,Službeni glasni”, broj 5/10);

10. Pravilnik o prekograničnom prometu i trgovini zaštićenim vrstama (,,Službeni glasnik”, broj 99/10);

11. Pravilnik o uslovima koje mora da ispunjava upravljač zaštićenog područja (,,Službeni glasnik”, broj 85/09);

12. Pravilnik o obrascu službene legitimacije čuvara zaštićenog područja (,,Službeni glasnik”, broj 84/09);

13. Pravilnik o izgledu znaka zaštite prirode, postupku i uslovima za njegovo korišćenje (,,Službeni glasnik”, broj 84/09).

Tabela 6

U okviru 1. Zakona o upravljanju otpadom („Službeni glasnik RS”, broj 12/10), doneti su sledeći podzakonski akti:

2. Uredba o proizvodima koji posle upotrebe postaju posebni tokovi otpada ( „Službeni glasnik RS”; broj 54/10 );

3. Uredba o listi neopasnog otpada za koje se ne izdaje dozvola, sa dokumentacijom koja prati prekogranično kretanje („Službeni glasnik RS”, broj 102/10);

4. Uredba o vrstama otpada za koje se vrši termički tretman („Službeni glasnik RS”, broj 102/10);

5. Uredba o visini i uslovima za dodelu podsticajnih sredstava („Službeni glasnik RS”, br. 88/09, 67/10 i 101/10 );

6. Uredba o odlaganju otpada na deponije („Službeni glasnik RS”, broj 92/10);

7. Prilog II uz Uredbu o dopuni Uredbe o proizvodima koji posle upotrebe postaju posebni tokovi otpada („Službeni glasnik RS”, broj 21/10);

8. Prilog I uz Uredbu o dopuni Uredbe o proizvodima koji posle upotrebe postaju posebni tokovi otpada ( „Službeni glasnik RS“, broj 21/10);

9. Uredba o dopuni Uredbe o proizvodima koji posle upotrebe postaju posebni tokovi otpada ( „Službeni glasnik RS“, broj 21/10);

10. Uredba o izmenama i dopunama Uredbe o proizvodima koji posle upotrebe postaju posebni tokovi otpada ( „Službeni glasnik RS“, broj 8/10);

11. Uredba o visini i uslovima za dodelu podsticajnih sredstava ( „Službeni glasnik“ br. 88/09, 67/10 i 101/10).

12. Uredba o određivanju pojedinih vrsta opasnog otpada koje se mogu uvoziti kao sekundarne sirovine („Službeni glasnik RS”, broj 60/2009).

13. Uredba o listama otpada za prekogranično kretanje („Službeni glasnik RS”, broj 60/09);

14. Pravilnik o uslovima, načinu i postupku upravljanja otpadnim uljima („Službeni glasnik RS”, broj 71/10);

15. Pravilnik o sadržini dokumentacije koja se podnosi uz zahtev za izdavanje dozvole za uvoz, izvoz i tranzit otpada („Službeni glasnik RS”, broj 101/10);

16. Pravilnik o načinu i postupku upravljanja otpadnim vozilima („Službeni glasnik RS”, broj 98/10);

17. Pravilnik o uslovima i načinu sakupljanja, transporta, skladištenja i tretmana otpada koji se koristi kao sekundarna sirovina ili za dobijanje energije („Službeni glasnik RS”, broj 98/10);

18. Pravilnik načinu i postupku za upravljanje otpadnim fluorescentnim cevima koje sadrže živu („Službeni glasnik RS”, broj 97/10);

19. Pravilnik sadržini, načinu i izgledu registra izdatih dozvola za upravljanje otpadom („Službeni glasnik RS”, broj 95/10);

20. Pravilnik o obrasci dnevne evidencije i godišnjeg izveštaja o otpadu sa uputstvom za njegovo popunjavanje („Službeni glasnik RS”, broj 95/10);

21. Pravilnik o načinu skladištenja, pakovanja i obeležavanja opasnog otpada („Službeni glasnik RS”, broj 92/10);

22. Pravilnik o načinu i postupku upravljanja istrošenim baterijama i akumulatorima („Službeni glasnik RS”, broj 86/10);

23. Pravilnik o uslovima koje moraju da ispunjavaju stručne organizacije za ispitivanje otpada („Službeni glasnik”, broj 53/06);

24. Pravilnik o upravljanju medicinskim otpadom („Službeni glasnik RS”, broj 78/10);

25. Pravilnik o načinu i postupku upravljanja otpadnim gumama („Službeni glasnik RS”; broj 81/10);

26. Pravilnik o kategorijama, ispitivanju i klasifikaciji otpada („Službeni glasnik RS”, broj 56/10);

27. Obrazac 1 uz Pravilnik o kategorijama, ispitivanju i klasifikaciji otpada („Službeni glasnik RS”, broj 56/10);

28. Obrazac 2 uz Pravilnik o kategorijama, ispitivanju i klasifikaciji otpada („Službeni glasnik RS”, broj 56/10);

29. Prilozi uz Pravilnik o kategorijama, ispitivanju i klasifikaciji otpada („Službeni glasnik RS”, broj 56/10).

U okviru 2. Zakona o ambalaži i ambalažnom otpadu („Službeni glasnik RS”, broj 36/09), doneta su sledeća podzakonska akta:

1. Uredba o kriterijumima za obračun za ambalažu ili upakovani proizvod i oslobađanje od plaćanja naknade, obveznicima plaćanja, visini naknade, („Službeni glasnik RS”, broj 8/10);

2. Uredba o utvrđivanju plana smanjenja ambalažnog otpada za period 2010. do 2014. godine („Službeni glasnik RS“, broj 88/09). Ovom uredbom utvrđuje se Plan smanjenja ambalažnog otpada za period od 2010. do 2014. godine, koji je odštampan uz ovu uredbu i čini njen sastavi deo).

3. Pravilnik o načinu skladištenja, pakovanja i obeležavanja opasnog otpada („Službeni glasnik RS”, broj 92/10);

4. Pravilnik o sadržini potvrde o izuzimanju od obaveze pribavljanja dozvole za skladištenje inertnog i neopasnog otpada ( „Službeni glasnik RS“, broj 73/10)

5. Pravilnik o obrascima izveštaja o upravljanju ambalažom i ambalažnim otpadom („Službeni glasnikRS”, broj 21/10);

6. Pravilnik o sadržini i načinu vođenja Registra izdatih dozvola za upravljanje ambalažnim otpadom („Službeni glasnik RS”, broj 76/09);

7. Pravilnik o vrsti i godišnjoj količini ambalaže korišćene za upakovanu robu stavljenu u promet („Službeni glasnik RS”, broj 70/09);

8. Pravilnik o vrsti ambalaže sa dugim vekom trajanja („Službeni glasnik RS”, broj 70/09).